Qalb ko'zi
— Bu nima qilganing?! Ko'zing ko'rmi?
— Kechirasiz, bilmay bosib olibman.
— Ko'zingga qarab yursang-chi! Naq 100 dollarlik tuflimning ahvolini nima qilding?!
— Yana bir bor uzr!
Metro poezdining eshigi ochildi.
— Hozir tushishim kerak, bo'lmasami… — to'ng'illadi sherigim.
— Shoshma! Bekor bunday munosabatda bo'lding.
— Nimaga? Uning o'zi qadamini eplay olmadi-ku!
— Baribir yaxshi ish bo'lmadi. Har holda, ataylab qilgani yo'q, bunaqa tiqilinchda… Yana uzr ham so'radi. Shunda ham sen shuncha baqir-chaqir qilding.
— O'rtoq, qo'ygin, o'zi kechga qolyapmiz, yur tezroq!
Filmni ko'rayotib o'ylab qoldim: rostdan ham ba'zida ko'p narsalarga yuzaki qaraymiz yoki tushunishga urinmaymiz. Hayotimizda biror noqulay vaziyat yuz bersa, uni to'g'ri qabul qilish o'rniga darhol aybdorni qidirishga tushamiz. Ko'rgan-kechirganlarimizni esa qalbdan his etmaymiz.
Inson hayotidagi eng murakkab va go'zal hodisalardan biri — bu bir-birini anglash, kechirish va tushunish qobiliyatidir. Ko'p hollarda biz voqealarga yuzaki qarab, faqat tashqi tafsilotlarni baholaymiz va darhol hukm chiqarishga shoshilamiz. Biroq hayotning nozik jihatlarini, insoniylikning asl mohiyatini faqat qalb ko'zi bilan anglash mumkin. Shu nuqtai nazardan, adabiyot va san'at insoniy dunyoni chuqurroq idrok etishimizda katta yordam beradi.
O'ylab ko'ring: kundalik hayotimizda tez-tez uchraydigan oddiy bir holatni olaylik. Masalan, metro vagonida biror kishi yo'lingizni to'sib qo'ydi yoki payqamay oyog'ingizni bosib oldi. Ko'pchilik bunday vaziyatda darhol g'azablanadi, e'tiroz bildiradi yoki aybdorni jazolamoqchi bo'ladi. Ammo qalb ko'zi bilan qaraydigan inson vaziyatga boshqacha baho beradi: u qarshisidagi odamning noqulay ahvolini tushunishga harakat qiladi, xatoni qasddan emas, balki insoniy ojizlik oqibati deb biladi. Shu orqali asl insoniylik — boshqalarni tushunish va kechirish qobiliyati yuzaga keladi.
Adabiyot ham xuddi shunday vazifani bajaradi. Har bir hikoya, roman yoki she'r bizni boshqa bir insonning ichki dunyosi, hissiyotlari va qarorlari sababi bilan tanishtiradi. Masalan, badiiy asar o'qiyotganda qahramonning hatto kichik xatosi ham uning ichki kechinmalari bilan bog'liq ekanini ko'ramiz. Shu tariqa biz voqealarga faqat tashqi hodisa sifatida emas, balki qalb ko'zi bilan qarashni o'rganamiz. Natijada real hayotdagi vaziyatlarni ham chuqurroq anglash ko'nikmamiz rivojlanadi.
Insoniylik va qalb ko'zi bilan ko'ra bilish nafaqat boshqalarga nisbatan hurmatni oshiradi, balki o'zimizni ham chuqurroq anglashimizni ta'minlaydi. Biz o'z xatolarimiz, zaifliklarimiz va noaniqliklarimizni tan olishni o'rganamiz. Hayotdagi kichik ko'ngilsizliklar — tushkunlik, g'azab yoki tushunmovchiliklar biz uchun saboq bo'lib xizmat qiladi. Faqat qalb ko'zi bilan qaraydigan kishigina hayotning murakkab sinovlarini yengil va sog'lom idrok etadi, o'zining hissiy barqarorligini saqlab qoladi.
Shu nuqtai nazardan, adabiyot va kino orqali insoniylikni anglash jarayonini yanada chuqurlashtirish mumkin. Masalan, O'lmas Umarbekovning “Odam bo'lish qiyin” asarida bosh qahramon hayotiy sinovlar va murakkab vaziyatlar orqali insoniy qadriyatlarni saqlash, boshqalarni tushunish va kechirish qobiliyatini egallaydi. Kitob sarlavhasining o'ziyoq juda ma'nodor: “Odam bo'lish oson emas”, degan haqiqatni yoritadi va har birimiz uchun voqealarni qalb ko'zi orqali idrok etish qanchalik muhim ekanini eslatadi.
Qalb ko'zi bilan ko'ra olish esa insoniyatning eng noyob va muhim fazilatidir. Shu bois, adabiyot bilan oshno bo'lish, kitob mutolaasi — eng katta maktab.
Ming afsuski, bugun ko'p yoshlar kitob o'qimay qo'yishgan…
Farangiz SADRIDDIN qizi.