Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилган ислоҳотларнинг ҳуқуқий таҳлили (1991-2026 йиллар)
Ҳар қандай давлатнинг тараққиёт даражаси, аввало, унинг фуқароларига нисбатан қай даражада адолатли, инсонпарвар ва самарали ҳуқуқий тизимга эга эканлиги билан ўлчанади. Ўзбекистон Республикаси 1991 йил 31 августда давлат мустақиллигини эълон қилгандан сўнг, собиқ иттифоқ давридан “мерос бўлиб қолган” жиноят-ҳуқуқий тизимни тубдан янгилаш, уни халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган принциплари, инсон ҳуқуқлари соҳасидаги халқаро стандартлар ҳамда бозор муносабатларига асосланган янги ижтимоий-иқтисодий тузум талабларига мослаштириш зарурати юзага келди.
- МИЛЛИЙ ҚОНУНЧИЛИКНИНГ ШАКЛЛАНИШИ, ЖИНОИЙ ЖАЗОЛАРНИ БОСҚИЧМА-БОСҚИЧ ЛИБЕРАЛЛАШТИРИШ ВА ИНСОНПАРВАРЛАШТИРИШ ЙЎЛИДАГИ ТАРИХИЙ ЎЗГАРИШЛАР
1991 йил 31 август куни Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгаши томонидан “Ўзбекистон Республикасининг давлат мустақиллиги асослари тўғрисида”ги Қонун қабул қилиниши миллий ҳуқуқ тизимини, шу жумладан, жиноят-ҳуқуқий соҳани тубдан янгилаш заруратини келтириб чиқарди.
1992 йил 8 декабрда Ўзбекистон Республикасининг янги Конституцияси қабул қилиниши мамлакат ҳуқуқий тизимининг мустаҳкам пойдевори бўлди. Конституциянинг “Инсон ва фуқароларнинг асосий ҳуқуқ, эркинликлари ва бурчлари” бўлими инсон ҳаёти, эркинлиги, қадр-қиммати, дахлсизлиги ва ҳуқуқларини олий қадрият сифатида эълон қилиб, кейинги йилларда қабул қилинган барча жиноят, жиноят-процессуал ва жиноят-ижроия қонунчилиги ҳужжатларининг конституциявий асосини яратди. Жумладан, айбсизлик презумпцияси, фақат суд ҳукми асосида жазолаш ва ҳимоя ҳуқуқини таъминлаш каби қоидалар жиноят-процессуал соҳадаги барча кейинги ислоҳотларнинг йўналтирувчи мезони бўлиб қолди.
Ўзбекистон Республикасининг амалдаги Жиноят кодекси Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг 1994 йил 22 сентябрдаги Қонуни билан тасдиқланиб, 1995 йил 1 апрелдан кучга кирган. Ушбу Кодекс мустақил Ўзбекистоннинг биринчи миллий Жиноят кодекси сифатида тарихий аҳамиятга эга. Кодекс умумий ва махсус қисмлардан иборат бўлиб, унинг умумий қисмида жиноят қонунчилигининг қонунийлик, фуқароларнинг қонун олдида тенглиги, демократизм ва инсонпарварлик тамойиллари мустаҳкамлаб қўйилди.
Айнан шу куни, яъни 1994 йил 22 сентябрда Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг Қонуни билан Жиноят-процессуал кодекси ҳам тасдиқланди. Мазкур Кодекс жиноят ишларини юритиш тартибини, жараён иштирокчиларининг ҳуқуқий мақомини, далиллар тизимини, процессуал мажбурлов чораларини ҳамда суд томонидан жиноят ишларини кўриб чиқиш тартибини белгилаб берди. Кодекснинг дастлабки таҳририда “Одил судловнинг фақат суд томонидан амалга оширилиши”, “Судьяларнинг мустақиллиги ва уларнинг фақат қонунга бўйсуниши”, “Айбсизлик презумпцияси” каби жиноят процессининг демократик принциплари алоҳида боблар шаклида мустаҳкамланди.
Жиноят-ижроия ҳуқуқи соҳасидаги энг муҳим ва тизимли ҳужжат — Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-ижроия кодекси Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг 1997 йил 25 апрелдаги Қонуни билан тасдиқланди. Ушбу Кодекс собиқ иттифоқ давридаги “Ахлоқ тузатиш-меҳнат кодекси”нинг ўрнини эгаллаб, жазони ижро этиш тизимини инсонпарварлик тамойиллари асосида тубдан қайта қурди. Жиноят-ижроия кодекси маҳкумларнинг ҳуқуқий мақомини, жазони ижро этувчи муассасалар тизимини, турли режимдаги жазо муассасаларида сақлаш шартларини, маҳкумларни меҳнатга жалб этиш, уларга таълим бериш ва ижтимоий-ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш масалаларини батафсил тартибга солди. Муҳими шундаки, Кодексда илк бор маҳкумларнинг инсон сифатидаги қадр-қимматини ҳурмат қилиш, уларга нисбатан қийноқ ва бошқа шафқатсиз муомалани тақиқлаш каби қоидалар мустаҳкамланиб, бу ҳолат Ўзбекистоннинг Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Қийноқларга қарши конвенцияси доирасидаги мажбуриятларини миллий қонунчиликка сингдириш йўлидаги дастлабки қадам бўлди.
Шундай қилиб, 1994-1997 йиллар мобайнида Ўзбекистон Республикасида жиноят адлия тизимининг учта устун соҳасини — жиноят ҳуқуқи, жиноят-процессуал ҳуқуқи ва жиноят-ижроия ҳуқуқини тартибга солувчи тўлақонли миллий кодекслар яратилди. Бу ҳужжатлар кейинги ўттиз йил давомида доимий равишда такомиллаштирилиб борилган бўлса-да, уларнинг тузилмавий асоси ва тамойиллари ҳозирги кунгача сақланиб қолмоқда.
2001 йил Ўзбекистон жиноят сиёсати тарихида алоҳида ўрин тутади. Айнан шу йили Жиноят кодексига киритилган комплекс ўзгартиришлар натижасида озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлаш доираси кескин чекланди.
Ўзбекистон Республикасининг 2001 йил 29 августдаги “Жиноий жазоларнинг либераллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг Жиноят, Жиноят-процессуал кодекслари ҳамда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига ўзгартишлар ва қўшимчалар киритиш ҳақида”ги Қонуни жиноят қонунчилигини либераллаштиришнинг йирик комплекс ҳужжати бўлди. Ушбу Қонун билан Жиноят кодексининг 105 та моддасига ўзгартиш киритилиб, оғир ва ўта оғир жиноятларнинг тахминан 75 фоизи ижтимоий хавфи катта бўлмаган ва унча оғир бўлмаган жиноятлар тоифасига ўтказилди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2005 йил 8 августдаги “Қамоққа олишга санкция бериш ҳуқуқини судларга ўтказиш тўғрисида”ги Фармони жиноят-процессуал ҳуқуқи тарихидаги энг муҳим воқеалардан бири бўлди. Ушбу Фармонга мувофиқ, 2008 йил 1 январдан бошлаб жиноят содир этишда гумон қилинаётган ёки айбланаётган шахсларни қамоққа олишга санкция бериш ҳуқуқи прокуратура органларидан судлар ваколатига ўтказилди. Бу халқаро ҳуқуқда “Habeas corpus” деб номланувчи, шахс эркинлигидан маҳрум қилиш фақат мустақил суд назорати остида амалга оширилиши лозимлигини белгиловчи институтнинг Ўзбекистон ҳуқуқий тизимига тўлиқ жорий этилишини англатди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2005 йил 1 августдаги “Ўзбекистон Республикасида ўлим жазосини бекор қилиш тўғрисида”ги Фармони билан 2008 йил 1 январдан бошлаб жиноий жазо тури сифатида ўлим жазоси бутунлай бекор қилиниши ва унинг ўрнига умрбод ёки узоқ муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси жорий этилиши белгилаб қўйилди. Мазкур Фармонда таъкидланганидек, мустақилликка эришилган пайтда жиноят қонунчилигида ўлим жазосини назарда тутувчи 30 дан ортиқ модда мавжуд бўлган бўлса, бу кўрсаткич изчил равишда 1994 йилда 13 тагача, 1998 йилда 8 тагача, 2001 йилда эса атиги 4 тагача қисқартирилган эди. Ушбу тарихий қарорни амалга ошириш мақсадида Ўзбекистон Республикасининг 2007 йил 11 июлдаги ЎРҚ–99-сонли Қонуни қабул қилинди ва унга мувофиқ Жиноят, Жиноят-процессуал ҳамда Жиноят-ижроия кодексларига ўлим жазосини “умрбод озодликдан маҳрум қилиш” жазоси билан алмаштиришни назарда тутувчи ўзгартиришлар киритилди.
II. СУД ҲОКИМИЯТИНИНГ МУСТАҚИЛЛИГИНИ МУСТАҲКАМЛАШГА ҚАРАТИЛГАН ИЗЧИЛ ИСЛОҲОТЛАР
2012 йил 18 сентябрда қабул қилинган “Суд-ҳуқуқ тизими янада ислоҳ қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги Қонун жиноят процессида шахс ҳуқуқларини қўшимча кафолатлаш йўналишидаги навбатдаги муҳим қадам бўлди.
Ўзбекистон Республикасининг 2014 йил 4 сентябрдаги Қонуни билан Жиноят-процессуал кодексига янги эҳтиёт чораси — уй қамоғи институти киритилди. Ушбу янгилик натижасида, қамоққа олиш учун асослар мавжуд бўлган тақдирда ҳам, суд гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчининг ёши, соғлиғи ҳолати, оилавий аҳволи ва бошқа шахсий ҳолатларини инобатга олган ҳолда, унга нисбатан қамоқхонада эмас, балки ўз турар жойида чекловлар остида қолиш имконини берувчи енгилроқ эҳтиёт чорасини қўллаш имконига эга бўлди. Уй қамоғи институтининг жорий этилиши амалий жиҳатдан ниҳоятда муҳим аҳамиятга эга бўлди, чунки у, бир томондан, тергов манфаатларини таъминласа, иккинчи томондан, шахснинг оила аъзолари билан алоқасини узмаслик, соғлиғини сақлаш ва ижтимоий алоқаларини йўқотмаслик имконини берди.
2008-2016 йиллар мобайнида, юқорида кўрсатилган йирик ислоҳотлардан ташқари, Жиноят кодексига ва Жиноят-процессуал кодексига мунтазам равишда ўнлаб ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди — булар жиноят таркибларини аниқлаштириш, жиноий жавобгарликдан озод қилиш асосларини кенгайтириш, жарима миқдорларини базавий ҳисоблаш миқдорига боғлаш каби техник-услубий такомиллаштиришларни ўз ичига олди. Бу давр жиноий жазо сиёсатининг изчил, эволюцион ривожланиш босқичи сифатида баҳоланиши мумкин — мавжуд институтларни пухталаштириш ва суд амалиётида уларнинг бир хилда қўлланилишини таъминлашга алоҳида эътибор қаратилди.
III. СУД-ҲУҚУҚ ТИЗИМИНИ ТУБДАН МОДЕРНИЗАЦИЯ ҚИЛИШГА ҚАРАТИЛГАН ЯНГИ ТИЗИМЛИ КОМПЛЕКС ИСЛОҲОТЛАР
2016 йилдан бошланган давр Ўзбекистон суд-ҳуқуқ тизими тарихидаги энг жадал ва натижадор босқич сифатида баҳоланиши тўғри бўлади. Айнан шу давр мобайнида давлатимиз раҳбарияти суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллигини таъминлаш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш ҳамда жиноят адлия тизимини халқаро стандартлар даражасига олиб чиқишга қаратилган изчил ва принципиал сиёсат юритмоқда. Бу борада эришилган натижалар нафақат норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар сонининг кўплиги, балки уларнинг чуқур мазмунан ислоҳ этувчи характерга эга эканлиги билан ҳам алоҳида ажралиб туради.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 21 октябрдаги ПФ–4850-сонли “Суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилиш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотларнинг сифат жиҳатидан янги, юксак босқичини бошлаб берди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ–4947-сонли “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони билан 2017-2021 йилларга мўлжалланган бешта устувор йўналиш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тасдиқланди. Унинг иккинчи йўналиши — “Қонун устуворлигини таъминлаш ва суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилиш” деб номланиб, бу йўналиш доирасида: суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллигини таъминлаш; маъмурий, жиноят, фуқаролик ва хўжалик қонунчилигини такомиллаштириш ва либераллаштириш; алоҳида жиноий қилмишларни декриминаллаштириш; жиноий жазолар ва уларни ижро этиш тартибини инсонпарварлаштириш; жиноят процессида тортишув принципини тўлақонли жорий этиш; адвокатура институтини ривожлантириш каби устувор вазифалар аниқ ва мақсадли тарзда белгилаб қўйилди. Расмий маълумотларга кўра, фақат 2016-2020 йиллар мобайнида ушбу йўналишда 40 дан ортиқ қонун, фармон ва қарор қабул қилиниб, бу қисқа муддат ичида эришилган ноёб натижа ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикасининг 2017 йил 6 апрелдаги ЎРҚ–427-сонли “Ўзбекистон Республикаси Судьялар олий кенгаши тўғрисида”ги Қонуни билан илгари Президент ҳузурида фаолият юритган ва фақат судьяларни лавозимга тавсия этиш вазифасини бажарган Олий малака комиссияси ўрнига мустақил конституциявий-ҳуқуқий мақомга эга Судьялар олий кенгаши ташкил этилди.
2022-2026 йиллар стратегияси доирасида жазони ўтаб бўлган шахсларни жамиятга қайта мослаштиришга алоҳида эътибор қаратилди: жазони ўтаб чиққан шахсларга тадбиркорлик фаолиятини бошлаш учун дастлабки ижтимоий-моддий ёрдам пакетини бериш тизими, ҳаракатланиш эркинлиги чекланган шахсларни ҳисобга олиш бўйича ягона онлайн электрон реестр каби рақамлаштиришга асосланган янги механизмлар жорий этилди. Шунингдек, электрон тартибда суд ва ижро ишини юритиш, суд мажлисларини видео-конференцалоқа орқали ўтказиш имконияти каби йўналишлар устувор вазифалар сифатида белгиланиб, одил судловга эришиш даражасини ошириш ва судлов жараёнларининг очиқлигини таъминлашга хизмат қилмоқда.
2026 йил 16 февралда Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Мамлакат тараққиётининг 2030 йилгача мўлжалланган устувор йўналишлари доирасида ислоҳотларни изчил давом эттириш ва янги босқичга олиб чиқишнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ–21-сонли Фармони қабул қилинди.
Юқорида баён этилган таҳлил шуни ишонарли тарзда кўрсатадики, Ўзбекистон Республикасида суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш борасидаги давлат сиёсати изчил, узоқ муддатли стратегик режалаштиришга асосланган бўлиб, ҳар бир кейинги босқич олдинги босқичда эришилган ютуқларни мустаҳкамлаш ва янада ривожлантиришга қаратилган. Айниқса, сўнгги ўн йилликда 2016 йилдан буён амалга оширилаётган ислоҳотлар кўлами, чуқурлиги ва самарадорлиги жиҳатидан алоҳида ажралиб туради ҳамда фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш, қонун устуворлигини таъминлаш ҳамда адолатли фуқаролик жамиятини барпо этиш йўлидаги изчил давлат сиёсатининг амалий ва самарали ифодасидир.
Шерзод АБДУҚОДИРОВ,
Ўзбекистон Республикаси
Одил судлов академияси ректори,
юридик фанлар доктори.