O'zbekistonda sud-huquq tizimida amalga oshirilgan islohotlarning huquqiy tahlili (1991-2026 yillar)
Har qanday davlatning taraqqiyot darajasi, avvalo, uning fuqarolariga nisbatan qay darajada adolatli, insonparvar va samarali huquqiy tizimga ega ekanligi bilan o'lchanadi. O'zbekiston Respublikasi 1991 yil 31 avgustda davlat mustaqilligini e'lon qilgandan so'ng, sobiq ittifoq davridan “meros bo'lib qolgan” jinoyat-huquqiy tizimni tubdan yangilash, uni xalqaro huquqning umume'tirof etilgan prinsiplari, inson huquqlari sohasidagi xalqaro standartlar hamda bozor munosabatlariga asoslangan yangi ijtimoiy-iqtisodiy tuzum talablariga moslashtirish zarurati yuzaga keldi.
- MILLIY QONUNChILIKNING ShAKLLANIShI, JINOIY JAZOLARNI BOSQIChMA-BOSQICh LIBERALLAShTIRISh VA INSONPARVARLAShTIRISh YO'LIDAGI TARIXIY O'ZGARIShLAR
1991 yil 31 avgust kuni O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi tomonidan “O'zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari to'g'risida”gi Qonun qabul qilinishi milliy huquq tizimini, shu jumladan, jinoyat-huquqiy sohani tubdan yangilash zaruratini keltirib chiqardi.
1992 yil 8 dekabrda O'zbekiston Respublikasining yangi Konstitutsiyasi qabul qilinishi mamlakat huquqiy tizimining mustahkam poydevori bo'ldi. Konstitutsiyaning “Inson va fuqarolarning asosiy huquq, erkinliklari va burchlari” bo'limi inson hayoti, erkinligi, qadr-qimmati, daxlsizligi va huquqlarini oliy qadriyat sifatida e'lon qilib, keyingi yillarda qabul qilingan barcha jinoyat, jinoyat-protsessual va jinoyat-ijroiya qonunchiligi hujjatlarining konstitutsiyaviy asosini yaratdi. Jumladan, aybsizlik prezumpsiyasi, faqat sud hukmi asosida jazolash va himoya huquqini ta'minlash kabi qoidalar jinoyat-protsessual sohadagi barcha keyingi islohotlarning yo'naltiruvchi mezoni bo'lib qoldi.
O'zbekiston Respublikasining amaldagi Jinoyat kodeksi O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1994 yil 22 sentyabrdagi Qonuni bilan tasdiqlanib, 1995 yil 1 apreldan kuchga kirgan. Ushbu Kodeks mustaqil O'zbekistonning birinchi milliy Jinoyat kodeksi sifatida tarixiy ahamiyatga ega. Kodeks umumiy va maxsus qismlardan iborat bo'lib, uning umumiy qismida jinoyat qonunchiligining qonuniylik, fuqarolarning qonun oldida tengligi, demokratizm va insonparvarlik tamoyillari mustahkamlab qo'yildi.
Aynan shu kuni, ya'ni 1994 yil 22 sentyabrda O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Qonuni bilan Jinoyat-protsessual kodeksi ham tasdiqlandi. Mazkur Kodeks jinoyat ishlarini yuritish tartibini, jarayon ishtirokchilarining huquqiy maqomini, dalillar tizimini, protsessual majburlov choralarini hamda sud tomonidan jinoyat ishlarini ko'rib chiqish tartibini belgilab berdi. Kodeksning dastlabki tahririda “Odil sudlovning faqat sud tomonidan amalga oshirilishi”, “Sudyalarning mustaqilligi va ularning faqat qonunga bo'ysunishi”, “Aybsizlik prezumpsiyasi” kabi jinoyat protsessining demokratik prinsiplari alohida boblar shaklida mustahkamlandi.
Jinoyat-ijroiya huquqi sohasidagi eng muhim va tizimli hujjat — O'zbekiston Respublikasining Jinoyat-ijroiya kodeksi O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1997 yil 25 apreldagi Qonuni bilan tasdiqlandi. Ushbu Kodeks sobiq ittifoq davridagi “Axloq tuzatish-mehnat kodeksi”ning o'rnini egallab, jazoni ijro etish tizimini insonparvarlik tamoyillari asosida tubdan qayta qurdi. Jinoyat-ijroiya kodeksi mahkumlarning huquqiy maqomini, jazoni ijro etuvchi muassasalar tizimini, turli rejimdagi jazo muassasalarida saqlash shartlarini, mahkumlarni mehnatga jalb etish, ularga ta'lim berish va ijtimoiy-huquqiy yordam ko'rsatish masalalarini batafsil tartibga soldi. Muhimi shundaki, Kodeksda ilk bor mahkumlarning inson sifatidagi qadr-qimmatini hurmat qilish, ularga nisbatan qiynoq va boshqa shafqatsiz muomalani taqiqlash kabi qoidalar mustahkamlanib, bu holat O'zbekistonning Birlashgan Millatlar Tashkilotining Qiynoqlarga qarshi konvensiyasi doirasidagi majburiyatlarini milliy qonunchilikka singdirish yo'lidagi dastlabki qadam bo'ldi.
Shunday qilib, 1994-1997 yillar mobaynida O'zbekiston Respublikasida jinoyat adliya tizimining uchta ustun sohasini — jinoyat huquqi, jinoyat-protsessual huquqi va jinoyat-ijroiya huquqini tartibga soluvchi to'laqonli milliy kodekslar yaratildi. Bu hujjatlar keyingi o'ttiz yil davomida doimiy ravishda takomillashtirilib borilgan bo'lsa-da, ularning tuzilmaviy asosi va tamoyillari hozirgi kungacha saqlanib qolmoqda.
2001 yil O'zbekiston jinoyat siyosati tarixida alohida o'rin tutadi. Aynan shu yili Jinoyat kodeksiga kiritilgan kompleks o'zgartirishlar natijasida ozodlikdan mahrum qilish jazosini tayinlash doirasi keskin cheklandi.
O'zbekiston Respublikasining 2001 yil 29 avgustdagi “Jinoiy jazolarning liberallashtirilishi munosabati bilan O'zbekiston Respublikasining Jinoyat, Jinoyat-protsessual kodekslari hamda Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksiga o'zgartishlar va qo'shimchalar kiritish haqida”gi Qonuni jinoyat qonunchiligini liberallashtirishning yirik kompleks hujjati bo'ldi. Ushbu Qonun bilan Jinoyat kodeksining 105 ta moddasiga o'zgartish kiritilib, og'ir va o'ta og'ir jinoyatlarning taxminan 75 foizi ijtimoiy xavfi katta bo'lmagan va uncha og'ir bo'lmagan jinoyatlar toifasiga o'tkazildi.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 8 avgustdagi “Qamoqqa olishga sanksiya berish huquqini sudlarga o'tkazish to'g'risida”gi Farmoni jinoyat-protsessual huquqi tarixidagi eng muhim voqealardan biri bo'ldi. Ushbu Farmonga muvofiq, 2008 yil 1 yanvardan boshlab jinoyat sodir etishda gumon qilinayotgan yoki ayblanayotgan shaxslarni qamoqqa olishga sanksiya berish huquqi prokuratura organlaridan sudlar vakolatiga o'tkazildi. Bu xalqaro huquqda “Habeas corpus” deb nomlanuvchi, shaxs erkinligidan mahrum qilish faqat mustaqil sud nazorati ostida amalga oshirilishi lozimligini belgilovchi institutning O'zbekiston huquqiy tizimiga to'liq joriy etilishini anglatdi.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 1 avgustdagi “O'zbekiston Respublikasida o'lim jazosini bekor qilish to'g'risida”gi Farmoni bilan 2008 yil 1 yanvardan boshlab jinoiy jazo turi sifatida o'lim jazosi butunlay bekor qilinishi va uning o'rniga umrbod yoki uzoq muddatga ozodlikdan mahrum qilish jazosi joriy etilishi belgilab qo'yildi. Mazkur Farmonda ta'kidlanganidek, mustaqillikka erishilgan paytda jinoyat qonunchiligida o'lim jazosini nazarda tutuvchi 30 dan ortiq modda mavjud bo'lgan bo'lsa, bu ko'rsatkich izchil ravishda 1994 yilda 13 tagacha, 1998 yilda 8 tagacha, 2001 yilda esa atigi 4 tagacha qisqartirilgan edi. Ushbu tarixiy qarorni amalga oshirish maqsadida O'zbekiston Respublikasining 2007 yil 11 iyuldagi O'RQ–99-sonli Qonuni qabul qilindi va unga muvofiq Jinoyat, Jinoyat-protsessual hamda Jinoyat-ijroiya kodekslariga o'lim jazosini “umrbod ozodlikdan mahrum qilish” jazosi bilan almashtirishni nazarda tutuvchi o'zgartirishlar kiritildi.
II. SUD HOKIMIYaTINING MUSTAQILLIGINI MUSTAHKAMLAShGA QARATILGAN IZChIL ISLOHOTLAR
2012 yil 18 sentyabrda qabul qilingan “Sud-huquq tizimi yanada isloh qilinishi munosabati bilan O'zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o'zgartirish va qo'shimchalar kiritish to'g'risida”gi Qonun jinoyat protsessida shaxs huquqlarini qo'shimcha kafolatlash yo'nalishidagi navbatdagi muhim qadam bo'ldi.
O'zbekiston Respublikasining 2014 yil 4 sentyabrdagi Qonuni bilan Jinoyat-protsessual kodeksiga yangi ehtiyot chorasi — uy qamog'i instituti kiritildi. Ushbu yangilik natijasida, qamoqqa olish uchun asoslar mavjud bo'lgan taqdirda ham, sud gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchining yoshi, sog'lig'i holati, oilaviy ahvoli va boshqa shaxsiy holatlarini inobatga olgan holda, unga nisbatan qamoqxonada emas, balki o'z turar joyida cheklovlar ostida qolish imkonini beruvchi yengilroq ehtiyot chorasini qo'llash imkoniga ega bo'ldi. Uy qamog'i institutining joriy etilishi amaliy jihatdan nihoyatda muhim ahamiyatga ega bo'ldi, chunki u, bir tomondan, tergov manfaatlarini ta'minlasa, ikkinchi tomondan, shaxsning oila a'zolari bilan aloqasini uzmaslik, sog'lig'ini saqlash va ijtimoiy aloqalarini yo'qotmaslik imkonini berdi.
2008-2016 yillar mobaynida, yuqorida ko'rsatilgan yirik islohotlardan tashqari, Jinoyat kodeksiga va Jinoyat-protsessual kodeksiga muntazam ravishda o'nlab o'zgartirish va qo'shimchalar kiritildi — bular jinoyat tarkiblarini aniqlashtirish, jinoiy javobgarlikdan ozod qilish asoslarini kengaytirish, jarima miqdorlarini bazaviy hisoblash miqdoriga bog'lash kabi texnik-uslubiy takomillashtirishlarni o'z ichiga oldi. Bu davr jinoiy jazo siyosatining izchil, evolyutsion rivojlanish bosqichi sifatida baholanishi mumkin — mavjud institutlarni puxtalashtirish va sud amaliyotida ularning bir xilda qo'llanilishini ta'minlashga alohida e'tibor qaratildi.
III. SUD-HUQUQ TIZIMINI TUBDAN MODERNIZASIYa QILIShGA QARATILGAN YaNGI TIZIMLI KOMPLEKS ISLOHOTLAR
2016 yildan boshlangan davr O'zbekiston sud-huquq tizimi tarixidagi eng jadal va natijador bosqich sifatida baholanishi to'g'ri bo'ladi. Aynan shu davr mobaynida davlatimiz rahbariyati sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini ta'minlash, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish kafolatlarini kuchaytirish hamda jinoyat adliya tizimini xalqaro standartlar darajasiga olib chiqishga qaratilgan izchil va prinsipial siyosat yuritmoqda. Bu borada erishilgan natijalar nafaqat normativ-huquqiy hujjatlar sonining ko'pligi, balki ularning chuqur mazmunan isloh etuvchi xarakterga ega ekanligi bilan ham alohida ajralib turadi.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016 yil 21 oktyabrdagi PF–4850-sonli “Sud-huquq tizimini yanada isloh qilish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish kafolatlarini kuchaytirish chora-tadbirlari to'g'risida”gi Farmoni sud-huquq sohasidagi islohotlarning sifat jihatidan yangi, yuksak bosqichini boshlab berdi.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF–4947-sonli “O'zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo'yicha Harakatlar strategiyasi to'g'risida”gi Farmoni bilan 2017-2021 yillarga mo'ljallangan beshta ustuvor yo'nalish bo'yicha Harakatlar strategiyasi tasdiqlandi. Uning ikkinchi yo'nalishi — “Qonun ustuvorligini ta'minlash va sud-huquq tizimini yanada isloh qilish” deb nomlanib, bu yo'nalish doirasida: sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini ta'minlash; ma'muriy, jinoyat, fuqarolik va xo'jalik qonunchiligini takomillashtirish va liberallashtirish; alohida jinoiy qilmishlarni dekriminallashtirish; jinoiy jazolar va ularni ijro etish tartibini insonparvarlashtirish; jinoyat protsessida tortishuv prinsipini to'laqonli joriy etish; advokatura institutini rivojlantirish kabi ustuvor vazifalar aniq va maqsadli tarzda belgilab qo'yildi. Rasmiy ma'lumotlarga ko'ra, faqat 2016-2020 yillar mobaynida ushbu yo'nalishda 40 dan ortiq qonun, farmon va qaror qabul qilinib, bu qisqa muddat ichida erishilgan noyob natija hisoblanadi.
O'zbekiston Respublikasining 2017 yil 6 apreldagi O'RQ–427-sonli “O'zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi to'g'risida”gi Qonuni bilan ilgari Prezident huzurida faoliyat yuritgan va faqat sudyalarni lavozimga tavsiya etish vazifasini bajargan Oliy malaka komissiyasi o'rniga mustaqil konstitutsiyaviy-huquqiy maqomga ega Sudyalar oliy kengashi tashkil etildi.
2022-2026 yillar strategiyasi doirasida jazoni o'tab bo'lgan shaxslarni jamiyatga qayta moslashtirishga alohida e'tibor qaratildi: jazoni o'tab chiqqan shaxslarga tadbirkorlik faoliyatini boshlash uchun dastlabki ijtimoiy-moddiy yordam paketini berish tizimi, harakatlanish erkinligi cheklangan shaxslarni hisobga olish bo'yicha yagona onlayn elektron reestr kabi raqamlashtirishga asoslangan yangi mexanizmlar joriy etildi. Shuningdek, elektron tartibda sud va ijro ishini yuritish, sud majlislarini video-konferensaloqa orqali o'tkazish imkoniyati kabi yo'nalishlar ustuvor vazifalar sifatida belgilanib, odil sudlovga erishish darajasini oshirish va sudlov jarayonlarining ochiqligini ta'minlashga xizmat qilmoqda.
2026 yil 16 fevralda O'zbekiston Respublikasi Prezidentining “Mamlakat taraqqiyotining 2030 yilgacha mo'ljallangan ustuvor yo'nalishlari doirasida islohotlarni izchil davom ettirish va yangi bosqichga olib chiqishning qo'shimcha chora-tadbirlari to'g'risida”gi PF–21-sonli Farmoni qabul qilindi.
Yuqorida bayon etilgan tahlil shuni ishonarli tarzda ko'rsatadiki, O'zbekiston Respublikasida sud-huquq tizimini isloh qilish borasidagi davlat siyosati izchil, uzoq muddatli strategik rejalashtirishga asoslangan bo'lib, har bir keyingi bosqich oldingi bosqichda erishilgan yutuqlarni mustahkamlash va yanada rivojlantirishga qaratilgan. Ayniqsa, so'nggi o'n yillikda 2016 yildan buyon amalga oshirilayotgan islohotlar ko'lami, chuqurligi va samaradorligi jihatidan alohida ajralib turadi hamda fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish, qonun ustuvorligini ta'minlash hamda adolatli fuqarolik jamiyatini barpo etish yo'lidagi izchil davlat siyosatining amaliy va samarali ifodasidir.
Sherzod ABDUQODIROV,
O'zbekiston Respublikasi
Odil sudlov akademiyasi rektori,
yuridik fanlar doktori.