Sizdan örnak olsalar…

(Özbekiston xalq öqituvçisi Davlatyor Rahimga)

Domulla!

Kuni keça   Sizga qönğiroq qilib,   “Öqituvçilar kitob   öqiydilarmi?” sarlavhali maqola yozişni rejalaştirganimni aytgan edim. “Oğa, avvalgilar köp kitob   öqirdilar, hozir bu gaplar   yöq! Yozavering   maqolangizni” deganingizdan söng   kompyuterimni jadal işga tuşirdim.   Maqola deyarli tayyor   bölib qolganida taʼna-daşnom ohanglari kuçayib borayotganini ilğadimu …   bitiklarimni öçirib taşladim. “Boşqa mavzuga ötaman. Muammo köp-ku axir” dedim   içimda.

Söng tağin öyga   çömdim. Domulla “Qani   yozganingiz?” deya sörab   qolsa-çi…. Birdan miyamda   ğalati fikr “yalt”   etdi: oçiq xat   yozsam-çi? Bemalol dardlarimni   tökaveraman. Yana xat birovlarga   malol ham kelmaydi.   Xat bitganingda sendan   xafa bölmaydilar. Demak, XAT…

Şularni   xayoldan ötkazib   javonimdan   “Muhammad Murod devonbegi”   nomli kitobingizni   oldim.   Muqovadagi maʼlumotnomaga qaradim.   Avval unçalik eʼtibor   qilmagan ekanman: 1950   yilda tavallud topgan   ekansiz. Tarixiy şahar —Samarqandda öqibsiz. Samarqand davlat   universitetining özbek va   tojik filologiyasi   fakultetida. “Feruz — şoh va   şoir qismati” (1991 yil), “Sulton Uvays”, “Ehtirom”, “Feruz”   (2011 yil) kabi kitoblarning muallifi. Hozirgi kunda   Xiva şahridagi 10-umumiy   örta taʼlim maktabining   direktori. Özbekiston   Res­publikasi xalq öqituvçisi”   deyilibdi maʼlumotnomada.

Eşitdim, 70   yillik yubileyingiz   joriy   yilning 1 aprelida   nişonlanişi rejalaştirilgan ekan. Ammo tojdor virus bois “tojdor”lar   haqida kitoblar bitib   yurgan Sizdek fidoyi   muallim (muallim —   ilm egasi demak)ning   yubileyi ortga surilibdi.

Direktorlik   qançalik maşaqqatli lavozim   ekanligini bilaman. Çunki, rahmatlik dadam Şovot tumanidagi   “Pravda” hamda Alişer   Navoiy nomli   (öşa   davrlarda maktablar raqam   bilan aytilmasdi) örta   maktablarda çorak asr   mobaynida direktorlik qilgan.   Dadam   yoş avlodga   fizika, astronomiya,   matematika fanlaridan saboq   beriş barobarida badiiy   adabiyotning asl oşuftasi   edi. Mening matbuotga, ijodga   qiziqişimga ham aynan   dadam sababçi bölgan.   Uning şaxsiy kutubxonasi   bölib, yaşil jovonlarga özbekça, turkmança, rusça   kitoblar terib qöyilardi.   Navoiy, Fuzuliy, Maxtumquli asarlari;   jahon adabiyotidan: “Graf Monte   Kristo”, “Boş­siz çavandoz”, “Qörqinçli Tehron”, “Professor Douelning   boşi”, “Tixiy Don”… Hattoki, 1948 yilda naşr qilingan   Navoiy ijodi töğrisidagi maqolalar   töplami hozir ham   saqlanib turibdi. Navoiyning   1957 yilda rus   tilida çiqqan kitobi — “Leyli i Medjnun”… Aynan   şu kitobni Toşkentga   olib kelganman. Ahyon-ahyonda   hidlab, moziy iforini his   etaman. Kitobning hidi, rang-   tusi boşqaça-da!

Direktor böla turib   ijod bilan şuğullaniş   oson amal emas.   Kamina Feruzşoh töğrisidagi   hammualliflikda yozgan kitoblaringizni mutolaa qilib, öz-özimça: “Qaçonlardir Davlatyor   Rahim bilan tanişaman”   deb qöygan edim.   Fariştalar gapimga “ovmin”   debdilar şekilli,   Xorazmga   qaytib   “Quvonçbek—Maşhura” MÇJ naşriyotida   faoliyatimni   boşlaganimdan   söng   nafaqat   yaqindan tanişdim, balki   “Olloqulixon” hamda “Anuşşoh”   nomli kitoblaringizga muharrirlik   ham qildim. Siz bilan   adabiyot va tarix   bobida gurunglaşib, köp   narsalarni örgandim. Uç   nafar ajdodim ( eng katta   bobom Yaxşimurod, katta   bobom Muhammad Şarif, bobom Rözimuhammad)   yaşagan, maʼrifat yölida faoliyat   körsatgan   Xivaga mehru   muhabbatim yanada jöş   urdi. Öşa davrlar zavqu   şukuhi ongu-şu­urimga muhrlanib   qoldi.

Bu ulkan şodlik   edi!

Ana endi könglimni   xufton qilgan ikki   illat töğrisida aytib ötsam. Birinçisi, muallimlar kitobdan sovibdilar.   Ikkinçisi, maktab kutubxonalari eʼtibordan soqit qilinibdi.   Xorazm Xorazm bölganidan   buyon bu alpoz   köringan emas. Şoh Guştasb   farmoniga binoan 12   ming mol terisiga   oltin suvlari ila   yozilgan “Avesto” Xorazmdan   yetti iqlimga “parvoz   qilmaganmi” axir? Zarduşt   donişmand ajdodlari neçun   kitobdan bu qadar   sovibdilar?!

Yana   pulga qul   bölişdek odat özining   qora kurtaklarini börttira boşlabdi.   Binobarin, moddiyat maʼnaviyatdan yuqori qöyilibdi. Ammo   hazrat Alişer Navoiy   aytganlariday, adab — maʼnaviyat   bölmasa oltin jarangidan   ne naf? Hazrat   demiş:

Oltin – kumuş etma   kasb davlat kunidin,

Kim   tortar adab   ulusni mehnat tunidin,

Gar yöqtur adab   ne sud oltun unidin,

Elning adabi xuşroq   erur oltunidin.

Navoiyning   navosiga qarangkim, ikki   sözni musiqaga solibdi:   oltun unidin — oltin jarang-jurungidan;   oltunidin — oltinidan. Mana   şuni asl fasohat   deydilar. Sizlar hayotini, faoliyatini har   taraflama taʼriflaganingiz —   Feruzşoh ham, uning   ustozi Ogahiy hazratlari   ham fasohatni nazm   mulkining sultoni Navoiydan   örganganlar.

Ming afsuski, şundoq fasohat egasining   pand-nasihatlari aksari odamlarning   bir quloğidan kirib, ikkinçisidan çiqib   ketavergan; hikmatlar miyada   örnaşib, qon tarkibiga qöşilib   ketmagan. Ana şuning uçun   ham köpçilik moddiy   boylik deyilganida özini   tomdan taşlaydi-yu adab (maʼnaviyat) deyilganida goho eşiklarini   ham oçmaydilar. Xususan,   öqituvçilar… Ularning aksariyati   tirikçilikni birinçi öringa qöyişmoqda, tiriklikni esa… Bu   al­pozni kitoblarning oxirgi varaqlariga yoziladigan adadlar raqamiga   qarab bilsa böladi.

Deylik, monoqlik faxriy muallim   Ortiqboy Mangliboyev qalamiga   mansub “Nurjon botir”   nomli kitobni 100   (yuz) nusxada naşr   ettirdik; uşbu kitob   taqdimoti Şovot tumanidagi   bolalar musiqa maktabida   ötkazildi. Anjumanda tuman muallimlari, madaniyat jabhasi   faollari qatnaşdilar. Şovot   tumanining sobiq birinçi   rahbari yiğilganlarga   toşovuzlik   nasrnavisning   “Ajdodlar söqmoği” nomli   kitobini tarqatdi. Rahbarlar,   muallimlar kitob va   kitobxonlik xususida köb   va xöb gapirdilar. Ana öşanda   kamina “Nurjon botir”   risolasini   köproq nusxada   çop ettirib, kompaniya moşinida   anjumanga olib kelmaganimga afsuslana boşladim.

Oradan ança haftalar   ötgaç, “Agarda öqituvçilar talab   qiladigan bölsalar yoki   homiy topilsa — kitobingizni qayta   çop qilamiz”, desam, Ortiqboy aka: “Taniş-bilişlarimga tarqatdim. Öqidilar. Ammo hali talab yöq” dedi siniqqina jilmayib. Taklif köpu   talab oz. Muallif   kitobini öz hisobidan naşr   ettirib, bepul tarqatdi. Mana, adabning ahvoli…

Darvoqe, Ortiqboy   muallim Sizdan usul   örganibdi. “Nurjon botir”   kitobiga “Muhammad Murod   devonbegi” nomli asaringizdan iqtiboslar olibdi. Kamina ham “Hurriyat” gazetasida çiqqan   “Gurvak kurmakka aylanmasin yoki   Vamberi maqtagan Xorazm   qovunlari qani?” sarlavhali   maqolamda “Feruz” nomli   kitoblaringiz faktlaridan unumli   foydalanganman. Telefondagi suhbatimizda şu haqda ham   gapirdim-ku?   “Oğa, “Hurriyat”ni   qayerdan topamiz endi?”   dedingiz. Bir ajab zamon   bölibdikim, hatto “Özbekiston   adabiyoti va sanʼati”,   “Hurriyat” kabi muallimlar   saviyasini östiradigan gazetalar   maktab kutubxonalariga yetib bormasa?

Ha, mayli…   Jasoratdan sözlaylik. Adib   Boboxon Muhammad Şarif   jurʼatlaringiz xususida şularni   yozibdi: “Adabiyotimiz va   tariximizning jonkuyarlari bölgan   Davlatyor Rahim va   Şixnazar Matrasullarning uşbu   kitobining birinçi qismi   Feruz haqida hatto   biron iliq söz   aytişga heç kim   botinmagan bir davrda, hali qizil imperiya hukmron   bölgan vaqtda yozilgan   edi” (Davlatyor Rahim, Şixnazar Matrasul. “Feruz”. Toşkent, 2011. 8-bet).

Çindan ham şundoq   bölgan. Yodimda, Istiqlol   arafasigaça   Xiva xonlarining   portretlari (Feruz, Isfandiyorxon, Said Abdullaxon) Xiva muzey- qöriqxonasiga tegişli   torgina xonada “qamoqda”   saqlanardi. “Yoşlik” jurnali   tahririyatidan endi böşab   kelgan kunlarim… Imom- xatib   Hamro Pirmuhammad va   fotomuxbir Bekmat akalar   bilan birgalikda   hujjatimni   körsatib, öşa xona qulfini   oçtirganmiz. Içonqalʼa muzey- qöriqxonasi rahbari bizga   izn   bergan. Ana öşanda   ilk marotaba Feruz   fotosuratini körganman. Ul zot   xuddi tirikdek   nigoh   taşlab turar, qiyofasida donişmandlik nuri jilvalanardi.

Bilasiz, Xiva şahridan   Jumaniyoz Şaripov degan   nasrnavis çiqqan. Öşa   adibning “Xorazm” nomli   uç jilddan iborat   kitobini qiziqib öqiganman.   Kitobda Xorazm tarixi   butunlay teskari yoritilganini keyinroq bildim. Deylik, Xiva xonligining eng boy kişilaridan   biri sanalmiş Yusuf   möltang irodasiz, böşang, qörqoq, betayin kimsa sifatida tasvirlangan. Bu inson momom   Rahima Norboy qizining amakisi   bölgan. Momom u   haqda hayotiy hikoyalardan   söz oçardi. Yusuf   möltangning ikki yuz   navkarlik qöşini bölib, bolşavoylarga qarşi   mardonavor kuraşgan ekan.   Kuçi yetmagan. Uni va   yaqin odamlarini tutib, bir   novvoyxonaga qamaganlar. “Beş- olti   kun saqladilar. Yettinçi kuni   novvoyxona eşigini oçdilar. Yusuf amakim safdoşlari bilan   birga boşyalang çiqib   keldi. Ular novvoyxonani iflos etmak gunoh, deb   çögirmalariga böşangan ekanlar.   Çögirmalari qöllarida… Bolşavoylar bularni qumga olib   ketdilar. Bizlar   xavotirlanib   ularning izlaridan   yugurdik. Qatorlaştirib   qöydilar. To öq tegib   yiqilgunlariga qadar Qurʼon   tilovat   qilib turdilar”   deya momom yiğlar   va “Laylum (Leninni   momom “Laylum” der   edi) dözaxiy, dözaxda   har-har yonib yotibdi”   deguvçi edi.

Şuningdek,   Jumaniyoz Şaripov Nurjon   botir hamda   Şommi   kal orasidagi janglarni   ham jöngina talqin qilibdi.   Qaçonlardir   muallif bilan   uçraşsam   haqiqatni yuziga   aytaman, deya niyat qilgan   edim. Bir tanişim dissertatsiya himoya   qildi. Ziyofatida Jumaniyoz ota   bilan yonma-yon ötirib   qoldik. Ana öşanda   otaxonga özimni taniştirdim. “Kunduz sarhadlari” nomli   kitobimga dastxat yozib   berdim. “Ota, “Xorazm” nomli romaningizni öqiganman. Tarixni buzib aks   ettiribsiz.   Bobokalonlarimdan biri Yusuf   möltangni masxara qilibsiz”   dedim. U   kipriklarini pirpiratib,   hayron bölib ötirdi. Söng esa: “Aytganlaring töğri, bolam. Ammo men haqiqatni   yozsam, kitoblarimni bosmas   edilar” dedi.

Bilasiz, öşa uç   jildlik “Xorazm” romani   Toşkentda va Moskvada   minglab nusxalarda çop   qilingan. Ötmişning soxta   tasvirlari hali allaqaysi   burçaklarda yotibdi; köpçilikni   çalğitgan öşa kitoblar…   Endilikda Sizga öxşagan tarixnavislar yoş avlod ruhiyatida   uluğ ajdodlar tarixiga   nisbatan mehru muhabbat   uyğotmoqdalar. Bu esa   ayni vatanparvarlikning, millatparvarlikning özidir.

Keyingi   vaqtlarda negadir   Muhammad   Murod devonbegining öğli, buyuk   sarkarda Şayxnazarboy obrazini   qora ranglarda   tasvirlaş   alpoz­lari közga taşlana   boşlandi. Jumladan, toşovuzlik   nasrnavis   Abdulvohid Sayidmuhammad   qalamiga mansub “Ajdodlar   söqmoği” nomli romanda   qu­yidagi satrlarni öqidim:   “… Keçirimli xon   esa yana uni ayadi. Balki buni bir neça   ön yillab davlat   işlarini özi bilan   teng tortişgan Matmurod devonbegining   xotirasi   uçun qilgandir, balki rahm- şafqat tuyğusi ustun kelib,   umrining oxirida bir   botirning uvoliga qolişni   istamagandir. Nima bölsa   ham xon öz   joniga qasd uyuştirgan   Şayxnazarni ölimga buyurmadi. Buning örniga yana uzoq   muddatli zindonga hukm   etdi” ­­(Abdulvohid   Sayidmuhammad. “Ajdodlar söqmoği”. Toşkent, 2019. 143 – bet).

Ajabo, muallif   bu gaplarni qaysi   tarixiy dalillarga asoslanib   yozgan ekan?   Şoir, tarixnavis   Bobojon Tarroh — Xodim Şayxnazarboyni (U   Şunosiy taxallusida şeʼrlar   yozgan) quyidagiça   taʼriflagan: “… Şoir   Şayxnazarğa Muhammad Rahim   Ikkinçi davrida yasavulboşiliq va ham Xorazmda   askarboşiliq mansabi berilgan   edi. Bu Şayxnazarni   özi ötaketgan botir   ham çumçuqni közini   uradurğon mergan edi”   (Bobojon Tarroh-Xodim. “Xorazm şoir va navozandalari”. Toşkent, 2011. 77 –bet). Şoir, tarixnavis   Laffasiy ham “Tazkirai   şuaro” nomli asarida   Şayxnazarboyning   jasurligini taʼriflagan. Sizning   talqiningizda: “… Şayxnazarboyning harbiy tajribasi oşa   boradi. Uning zakovati, mardligi va jasoratini körgan Muhammad   Rahimxon Şayxnazarni Köhna   Urgançga hokim qilib   jönatadi” (Davlatyor Rahim. “Muhammad Murod devonbegi”, Toşkent, 2016. 111-bet). Biron   manbada Şayxnazarboyning nojoiz   işlari tas­virlanganini körmadik.   Feruzşoh uni hamişa   eʼzozlagan. Isfandiyorxon esa   Şayxnazar obrö- eʼtibori kuçayib   borayotganidan xavfsirab, uni zindonband qildiradi.   1918 yilda esa   “Isfandiyor Şinosiyğa zahri   qotil beradur” (Laffasiy).

Tarixni   buzmaslik joiz. Oğzaki   maʼlumotlar esa tarixnavisni çalğitib yuboradi. Bir-biriga   zid maʼlumotlarni olim   inson mantiq tarozisiga   qöyib, oğir toş   bosganini tanlab, şarhlaydi.   Men barça kitoblaringizda   ana şundoq mantiqiy   xulosalarga duç keldim.   Moziy hodisotini oqilona   şarhlaş amali fazilatdir.

Hammualliflikda   yaratilgan   “Feruz” nomli   kitobingizdagi usulni yakka   tartibda yozganlaringiz — “Muhammad Murod devonbegi”,   “Olloqulixon”, “Anuşşoh” nomli   kitoblaringizda ham sayqal   toptirganingiz     öqituvçilik feʼlidan xabar berib   turibdi. Siz göyoki   kitobxonlarga dars ötayotgan   alpozda körinasiz. Akademik Baxtiyor   Nazarov Feruzşoh haqidagi   birinçi kitoblaringizni şunday   baholagan ekan: “Ehtimol, bu kitobni “asar” deb ataş   şartli ravişda töğri   bölar. Zero, mualliflarning özlari bu   daʼvoga talabgor ham   emaslar. Çunki, kitob izçil   ravişdagi tadqiqot ham   emas, badiiy asar ham   emas. U asosan, aniq tarixiy manbalarga   suyangan, xotiralardan   unumli foydalangan va   kezi kelganda tarixiy   haqiqatga zid kelmagan   ravişda jinday badiiy   muşohadaga erk berilgan lavhalardan   iborat”. Mazkur talqin Sizning   uslubingizga haqqoniy tavsifnomadir. Menimça, Siz yaratgan asarlar — qöllanma. Xorazm   tarixini örganiş bobida   muallimlar ham, öquvçilar   ham qöllanmalarni astoydil   öqisalar Xiva xonligi   xususida muayyan tasavvurga   ega böladilar. Sana   nuqtai nazaridan baholasak, Siz çingiziy-xorazmiy hukmdorlar   — şoh va şoir, tarixnavis Abulğozi   Bahodirxon, uning vatanparvar, bunyodkor öğli Anuşaxon obrazlarini gavdalantirdingiz. Yana   hazrat Ogahiydek   buyuk şoir ijodining   röyobga çiqişida boş-qoş bölgan şoirtabiat hukmdor Olloqulixon   obrazini şakllantirdingiz. Feruzşoh hamda ul zotning harbiy   ilm sohasidagi ustozi Muhammad Murod devonbegi bobidagi   işlaringiz maqtovlarga arzigulik.   Qaniydi xorazmlik muallimlar   loaqal öşa kitoblarni   öqisalar va şogirdlari   ruhiya­tida ajdodlariga nisbatan   hurmat tuyğularini uyğota   bilsalar. Boşqa ijodkorlar   ham Sizdan örnak   olsalar.

Manbalarda   yozilişiça, padari   buzrukvoringiz Rahim Nazariy 1935-1940 yillarda Samarqand davlat universitetida tahsil   körgan ekan. U inson universitetda Sadriddin   Ayniy, Abdurahmon Saʼdiy   kabi allomalar maʼruzalarini tinglabdi. Şundan söng   esa yoş avlodga ellik olti   yil mobaynida dars   beribdi. Sizning yuragingizdagi iştiyoq ana öşa   nuqtalardan boş­langani oydinlaşadi. Toşkentga   qaytiş tadorigini   körayotganimda: “Oğa, bir   maktabda öttiz bir   yil davomida direktorlik   qildim. Yoş yetmişga   qarab ketmoqda. Endi lavozimni   boşqa   kişiga topşirib, ijodga şönğimoqçiman.   Muhammad Aminxon haqida   kitob yozmoqçiman” degandingiz. Şunda men: “Kitobingizga “Kalta   Minor afsonasi” degan   nom qöying. Şunda xorij   sayyohlari ham   qiziqadilar. Ingliz tiliga   tarjima qildiramiz” dedim.   Eşitişimça, öz xohişingizga köra rahbarlikdan böşab,   direktor örinbosari vazifasida   işlayotgan ekansiz. “Ijod   ummoni tublariga” ğovvos   yangliğ şönğibsiz. Ollohning özi   qalamingizga quvvat bersin!

Yana bir gap.   Bizga maʼlumki, Samarqand, Farğona viloyatlarining   ayrim tumanlarida direktorlar   maktab tarixini yozib, naşr   ettiriş taşabbusi bilan   çiqqanlar. Siz şu   işni Xorazmda qanot   yozdiring: 10-umumtaʼlim maktabi   tarixini yozing! Öquvçilar   ham şod bölur,   muallimlar ham. Kamina   “Quvonçbek- Maşhura” MÇJ   naşriyoti boş muharriri   vazifasidan ketganimdan keyin   Xorazmda yana ikki   naşriyot oçilibdi. Har holda,   şu gap quloğimga yetdi. Viloyatda   endilikda tört naşriyot   mavjud. Noşirlar ayni   davrda asosan maktablarga   nigohlarini qaratib, möltirab   ötiribdilar. Agarda kimda-kim   maktab kutubxonalariga kitoblar   hadya qilurman, deya maydonga çiqsa,   bu ayni qahramonlik   tarzida körinadi. Xorazmiylar   Şayx Najmiddin Kubro,   Pahlavon Mahmud, Şermuhammad   Munis, Muhammad Rizo   Ogahiy, Feruzşoh, Avaz   Ötar, Matnazar Abdulhakim   kabi   MAʼNAVIYAT JARÇILARIning vorislari-ku axir?!

Maktubim   nihoyasida Sizni yetmiş   yoşingiz bilan ( keçroq bölsa-da)   qutlayman. Muallimlar bayrami   kayfiyatingizni yanada aʼlo   qilsin!

Ehtirom ila:

Bahrom Rözimuhammad.