Санъатнинг кўринмас устуни
Буюк мутафаккир Абу Наср Форобий ўзининг фозил одамлар шаҳри ҳақидаги қарашларида шундай ёзади: “Инсонлар бир-бирларига ёрдам бериш ва эзгулик йўлида бирлашиш орқали ҳақиқий бахтга эришадилар”. Бу ҳикмат замирида нафақат инсоний муносабатлар, балки бутун бир миллатнинг маънавий қиёфасини шакллантирувчи маданият ва санъат соҳасининг ҳам асл моҳияти яшириндир. Маданият — бу миллатнинг юзи, унинг руҳи ва тарихий хотираси. Бу улкан чинорнинг япроқлари ва мевалари барчага кўриниб турса-да, уни ерга маҳкам боғлаб, озиқлантириб турувчи томирлари кўпинча кўздан панада бўлади.
Ўзбекистон Республикаси маданият вазирининг биринчи ўринбосари Баҳодир Аҳмедов айни шу муаззам маданият чинорининг энг мустаҳкам ва ҳаётбахш томирларидан бири, десак, муболаға бўлмайди. Бугунги кунда мамлакатимизда маданият ва санъат соҳасида олиб борилаётган кенг кўламли ислоҳотлар, юксак савиядаги давлат тадбирлари ва ёш ижодкорларнинг юзага чиқиши ортида айнан шундай фидойи, ўзини кўз-кўз қилишни хуш кўрмайдиган, аммо юраги миллат санъати деб урадиган инсонларнинг беқиёс хизматлари ётибди.
* * *
Бугунги олатасир замонда кўпчилик зиғирдек ишини ҳам оммага кўрсатишга, диққат марказида бўлишга интилади. Аммо Баҳодир Мажитович бунинг тамоман акси. У маданият соҳасидаги энг йирик, энг мураккаб лойиҳаларнинг бошида турса-да, ҳамиша парда ортида қолишни афзал билади. Унинг учун муҳими — шахсий шуҳрат эмас, балки ишнинг натижаси, саҳнадаги асарнинг мукаммаллиги, томошабиннинг қалбига етиб борган ҳақиқий санъатдир.
Давлат миқёсидаги улкан байрам тадбирлари, халқаро фестиваллар ва маданий анжуманларнинг ташкилий ишлари ниҳоятда мураккаб ва машаққатли жараён. Бу ерда юзлаб одамларнинг меҳнатини мувофиқлаштириш, саҳна ортидаги асабий вазиятларни юмшатиш, ҳар бир деталга эътибор қаратиш талаб этилади. Баҳодир Аҳмедов ана шу улкан механизмнинг бир маромда ишлашини таъминловчи асосий кучлардан биридир. Томошабинлар саҳнада порлаётган юлдузларни, муҳташам декорацияларни ва гўзал рақсларни кўриб ҳайратга тушаётган бир пайтда, у саҳна ортида — кўлкада туриб, ҳар бир чиқишнинг бенуқсон ўтишини назорат қилади. Унинг бу камтарлиги ночорликдан ёки тортинчоқликдан эмас, балки ўз касбига бўлган чексиз ҳурматидан, маданиятнинг муқаддаслигини теран англашидан келиб чиқади.
* * *
Ижодкор халқи — ўта нозиктаъб, ҳиссиётларга берилувчан ва доимий равишда маънавий қўллаб-қувватлашга муҳтож қатлам. Файласуф шоиримиз “Инсон қалби билан ҳазиллашманг сиз” деганда, энг аввало ижодкорларнинг нозик қалбини назарда тутган бўлса, ажабмас. Уларни бошқариш, улар билан ишлаш фақатгина буйруқ бериш ёки маъмурий усуллар билан амалга ошмайди. Бунинг учун, аввало, ижодкор қалбини тушуниш, унинг дарди билан яшаш керак.
Баҳодир Аҳмедов ўзининг фаолияти давомида санъат ва ижод аҳлига нисбатан чексиз ғамхўрлиги билан танилган. У ҳар бир санъаткорнинг муаммосини ўз муаммосидек қабул қилади. Бемор бўлган ижодкорларнинг ҳолидан хабар олиш, уларнинг ижтимоий шароитларини яхшилаш, ижодий изланишлари учун зарур шарт-шароитларни яратиб бериш унинг кундалик амалий ишларининг ажралмас қисмига айланган.
Шу билан бирга, қаҳрамонимиз иш жараёнида ниҳоятда талабчан. У санъатда сохтакорликни, чалакам-чаттиликни ва масъулиятсизликни асло кечирмайди. Саҳнага чиқаётган ҳар бир асар, ҳар бир куй ёки қўшиқ халққа манзур бўлиши, миллий маънавиятимизга хизмат қилиши шартлигини қаттиқ талаб қилади. Унинг бу талабчанлиги замирида ҳам аслида ўша меҳр — санъатга бўлган, томошабинга ва ижодкорнинг ўз касбига бўлган ҳурмати ётади. У ижодкорнинг ўз устида ишлашини, доимо изланишини истайди ва шу йўлда уларга ҳам қаттиққўл устоз, ҳам меҳрибон отадек муносабатда бўлади, ижодкорларни ўз потенциалини тўлиқ рўёбга чиқармагунларига қадар оромини ўғирлаши, қатъийлик билан янги-янги ижод намуналарини яратишга сафарбар қилиши маданият ривожи учун “туртиб турувчи” раҳбарнинг ҳиссаси нечоғлиқ улканлигини кўрсатади.
* * *
Баҳодир Аҳмедовнинг кўпчилик ичида алоҳида ҳурмат қозонишининг асосий сабабларидан бири — унинг тўғрилиги, “чапани”лиги ва ҳар қандай вазиятда ҳам ҳақни гапиришдан қўрқмаслигидир. У баландпарвоз сўзларни, сунъий табассумларни ёмон кўради. Унинг гаплари дағалроқ туюлиши мумкин, аммо бу гапларнинг тагида доимо ҳақиқат ва адолат ётади.
Ўзбек халқининг табиатида ўзига хос бир хусусият бор: халқ очиқкўнгил, дангалчи ва ҳалол одамни яхши кўради. “Чапанилиги” — бу унинг халққа яқинлиги, халқона тилда гаплаша олиши ва одамларнинг дардини сунъий тўсиқларсиз, тўғридан-тўғри тушуна билишидир. У раҳбарлик курсисига ўтириб олиб, осмонлардан туриб буйруқ берадиган амалдорлардан эмас, ижодкорларнинг орасида юради, улар билан бир дастурхон атрофида чой ичади, уларнинг ҳасратларини тинглайди.
Баҳодир аканинг ҳақгўйлиги эса алоҳида мавзу. Маданият соҳасидаги камчиликларни, айрим нопок ҳолатларни ёки ижодий пасткашликларни кўрганда, у ҳеч қачон индамай қараб туролмайди. Юзинг-кўзинг демасдан, ҳақиқатни тикка гапиради. Бу хислати баъзиларга ёқмаслиги мумкин, аммо айнан шу ҳақгўйлиги сабабли ундан ҳамма ҳайиқади ва айни пайтда уни қаттиқ ҳурмат қилади. Чунки ҳамма биладики, Баҳодир Аҳмедовнинг гапи — бу адолатнинг гапи, у шахсий ғараз билан эмас, балки ишнинг ривожи учун куюнади. Машҳур рус ёзувчиси Лев Толстой ёзганидек: “Ҳақиқатни севиш — барча эзгуликларнинг асосидир”.
* * *
Ҳар қандай соҳанинг келажаги унинг эртанги эгалари бўлмиш ёшларга боғлиқ. Санъат ва маданият соҳасида бу муҳимлик икки ҳисса ортади, чунки анъаналар давомийлигини таъминлаш, “Устоз-шогирд” мактабини яшатиш миллий ўзликни сақлаб қолишнинг энг асосий шартидир.
Баҳодир Аҳмедов санъатсевар инсон сифатида доимо янги овозлар, янги истеъдодларни қидириб юради. Унинг ёш талантларни қўллаб-қувватлаши фақатгина расмий тадбирлар ёки кўрик-танловлар билан чекланмайди. У чекка-чекка қишлоқлардан, вилоятлардан келган, чинакам истеъдод учқунлари порлаб турган ёшларни топиб, уларга саҳнага йўл очиб беришда ўзига хос кўприк вазифасини ўтайди.
Кўпгина ёш санъаткорлар ўзларининг илк катта саҳналари, илк муваффақиятлари ортида айнан Баҳодир Мажитовичнинг қўллаб-қувватлови борлигини миннатдорчилик билан эслашади. У ёшларга нафақат моддий ёки ташкилий жиҳатдан ёрдам беради, балки уларга маънавий йўлбошчилик қилади. Ижод йўлидаги қийинчиликларда умидсизликка тушган ёшларга далда беради, уларга санъатнинг машаққатли, аммо шарафли йўл эканлигини тушунтиради. У ёшларга мурожаат қилиб, Гётенинг шу сўзларини эслатишни хуш кўради: “Агар сенда истеъдод бўлса, у сени масъулиятли қилади. Истеъдод бу — халққа хизмат қилиш учун берилган қарздир”.
* * *
Ҳар йили ўтказилиши анъанага айланган Мустақиллик байрамлари, Наврўз сайиллари, халқаро миқёсдаги фестиваллар бугунги кунда ўзининг мазмунан бойлиги, шаклан ранг-баранглиги ва чуқур фалсафий моҳияти билан ажралиб туради. Бундай юксак савияга эришишда Баҳодир Аҳмедовнинг “ғоялар генератори” сифатидаги роли беқиёсдир.
Давлат тадбирлари шунчаки қўшиқ ва рақслар йиғиндиси эмас, балки миллатнинг бугунги кундаги сиёсати, орзу-умидлари ва тарихий хотирасини ўзида акс эттирувчи улкан мафкуравий воситадир. Баҳодир Мажитович ҳар бир байрам сценарийси устида ишлар экан, унга оддий томоша сифатида эмас, балки халққа бериладиган муҳим хабар, тарбиявий аҳамиятга эга бўлган бадиий асар сифатида қарайди.
Унинг ташаббуси билан кўплаб тадбирларда замонавий технологиялар ва анъанавий санъат уйғунлаштирилди, саҳна маданиятига янгича ёндашувлар олиб кирилди. У ҳамиша режиссёрлар, бастакорлар ва балетмейстерлар билан баҳслашади, уларни изланишга, янги шакллар топишга ундайди. “Биз томошабинни ҳайратда қолдиришимиз керак, лекин бу ҳайрат шунчаки ялтироқ чироқлар ёки баланд овоз ҳисобига эмас, балки маъно теранлиги, миллий руҳнинг қудрати ҳисобига бўлиши керак”, деган тамойил унинг ижодий кредосига айланган.
Баҳодир Аҳмедовнинг ноёб ғояларидан бири ва маданиятимиз тарихида зарҳал ҳарфлар билан ёзиладиган воқеалардан бири — бу Жиззах вилоятининг сўлим Зомин тоғлари бағрида ўтказилган Халқаро Мақом фестивалининг очилиш маросими билан боғлиқ. Айнан шу нуқтада унинг нафақат ташкилотчи, балки теран фикрли ижодкор ва адабиёт билимдони эканлиги яққол намоён бўлди.
Мақом — бу шунчаки мусиқа эмас, бу туркий ва форсий халқларнинг минг йиллик фалсафаси, коинот ва инсон руҳияти ҳақидаги теологик ва ирфоний қарашларининг куйга солинган шаклидир. Мақом фестивалини қандай қилиб шунчаки концертдан юксак маънавий ҳодисага айлантириш мумкин? Бу савол устида бош қотирар экан, Баҳодир Мажитович даҳо мутафаккир бобомиз Алишер Навоийнинг “Хамса” достонларига мурожаат қилиш ғоясини илгари сурди.
Зоминнинг виқорли тоғлари фонида, очиқ осмон остида қурилган муҳташам саҳнада “Хамса”нинг беш достони — “Ҳайрат ул-аброр”, “Фарҳод ва Ширин”, “Лайли ва Мажнун”, “Сабъаи сайёр”, “Садди Искандарий” мотивлари мақом йўллари билан уйғунлаштирилди. Бу шунчаки топилма эмас, балки инқилобий ечим эди.
“Ҳайрат ул-аброр”даги фалсафий мушоҳадалар Бузрук мақомининг салмоқли нолалари билан; “Фарҳод ва Ширин”даги ишқ ва меҳнат мадҳи Рост мақомининг кўтаринки пардалари билан; “Лайли ва Мажнун”даги илоҳий ишқ изтироблари Наво мақомининг ҳазин ва теран садолари билан; “Сабъаи сайёр”даги инсоний эҳтирослар ва қисмат ўйинлари Дугоҳ ва Сегоҳ мақомларининг ўйноқи ва жозибадор куйлари билан; “Садди Искандарий”даги шоҳлик ва комил инсон ғоялари Ироқ мақомининг виқорли ва салобатли оҳанглари билан томошабинга етказиб берилди.
Унинг ушбу ташаббуси натижасида фестивалнинг очилиш маросими улкан бадиий-фалсафий полотнога айланди. Инглиз драматурги Уильям Шекспир: “Мусиқанинг қудрати шундаки, у кўзга кўринмас ҳиссиётларни монархдек бошқара олади”, деган эди. Зоминдаги саҳнада мумтоз мусиқа ва мумтоз сўз бирлашиб, бутун бир миллатнинг маънавий қудратини дунёга кўрсатди. Чет эллик меҳмонлар ва мақомшунос олимлар бу ғоянинг нақадар чуқурлиги ва гўзаллигини эътироф этиб, ўзбек маданиятининг илдизлари нақадар бақувват эканлигига яна бир бор амин бўлдилар. Бу лойиҳа ортида Баҳодир Мажитовичнинг неча ойлаб ухламасдан қилган меҳнати, режиссёр ва хонандалар билан олиб борган қизғин тортишувлари ва ниҳоят, катта ғалабаси ётар эди.
* * *
Маданият вазири ўринбосарининг яна бир диққатга сазовор фазилати — бу унинг китобга бўлган чексиз муҳаббати ва бу муҳаббатни атрофидагиларга ҳам юқтира олишидир. У яхши биладики, чинакам маданият ходими, хоҳ у қўшиқчи бўлсин, хоҳ актёр ёки вазирлик ходими — аввало, зиёли бўлиши шарт. Зиёлиликнинг ягона йўли эса мутолаадир.
Араб файласуфи Ал-Жоҳиз айтганидек: “Китоб шундай ҳамроҳки, у сенга хушомад қилмайди, шундай дўстки, у сенга панд бермайди”. Баҳодир Аҳмедов ёш ижодкорлар ва вазирлик аппарат ходимларини ҳамиша китоб ўқишга тарғиб қилади. Унинг хонасига кирган ҳар бир ходим ёки санъаткор стол устида тахланиб турган янги китобларни кўриши табиий ҳол. У суҳбатлашаётган одамидан сўнгги бор қайси асарни ўқиганини, Навоийдан, Қодирийдан ёки Чўлпондан нималарни билишини сўрашни яхши кўради.
Ҳа, саҳнада туриб халққа маънавият улашадиган инсоннинг ўзининг ички дунёси ғариб бўлса, унинг айтган қўшиғи ёки ижро этган роли ҳеч қачон томошабин қалбига етиб бормайди. Шу сабабли, у вазирлик тизимида турли китобхонлик танловлари, адабий кечалар ва мутолаа соатларини ташкил этиш ташаббускори бўлиб келади. У кўпинча ёш артистларга юзланиб: “Сизнинг овозингиз ёки чиройингиз вақтинчалик, аммо китоб орқали шакллантирган тафаккурингиз сизни умрбод ҳақиқий санъаткор қилиб ушлаб туради”, деб таъкидлайди. Унинг бу саъй-ҳаракатлари тизимда соғлом, интеллектуал муҳитнинг яратилишига ва ижодкорларнинг ўз устида ишлашга бўлган иштиёқининг ортишига хизмат қилмоқда.
* * *
Буюк юнон файласуфи Арасту ўзининг ахлоққа доир асарларида шундай ёзади: “Жасорат — инсоний фазилатларнинг энг биринчиси ва энг муҳимидир, чунки у бошқа барча эзгу хусусиятларнинг яшашини кафолатлайди”. Маданият ва санъат соҳасида раҳбар бўлиш фақатгина тадбирларни ташкил қилиш ёки қарорларга имзо чекишдан иборат эмас. Бу, аввало, ижодкорнинг тақдири учун масъулиятни ҳис этиш ва керак бўлганда, унинг ҳимояси учун қалқон бўла олиш жасоратидир.
Яқин ўтмишимизга, хусусан, биринчи иқтидор даврига назар ташласак, санъат оламида ўзига хос мураккаб, зиддиятли вазиятлар ҳукм сурганини кўрамиз. Ўша пайтларда турли сабабларга кўра баъзи улуғ санъаткорларимиз ноҳақдан “қора рўйхат”га тушган, уларнинг катта саҳналарга чиқиши, телевидение орқали халқ билан юзлашиши турли тўсиқларга учраган эди. Бундай вазиятда аксарият амалдорлар мансаб курсисини сақлаб қолиш илинжида ушбу ижодкорлардан ўзини олиб қочишга, улар билан алоқаларни узишга ҳаракат қилгани ҳам бор гап. Аммо Баҳодир Аҳмедов бу борада тамоман бошқача йўл тутди.
У маданият вазири лавозимида фаолият юритган ўша қалтис йилларда ҳам ҳақиқий санъат ва истеъдод олдидаги виждонини йўқотмади. Ўзбек миллий қўшиқчилигининг афсонаси Шерали Жўраев, эстрадамизнинг тирик классиги Фаррух Зокиров, сўз сеҳргари, атоқли шоир ва драматург Усмон Азим каби миллатнинг маънавий устунлари бўлган улуғ ижодкорларга давлатнинг расмий тақиқлари қанчалик қаттиқ бўлмасин, Баҳодир Аҳмедов улардан ҳеч қачон юз ўгирмади. Аксинча, имкон қадар, кўпинча ўзини катта хавф остига қўйиб бўлса-да, саҳна ортида уларга руҳий далда берди, ижод қилишлари учун яширинча бўлса-да шарт-шароитлар яратишга уринди. Унинг бу хатти-ҳаракати ортида сиёсатга қаршилик эмас, балки авлодлар олдидаги масъулият, асл санъатни йўқ бўлиб кетишдан асраб қолишдек буюк инсоний дард ётар эди. Баҳодир Мажитович ҳам чинакам истеъдод устига тортилган сунъий пардалар вақтинчалик эканини, вақти келиб ҳақиқат албатта қарор топишини теран англаган.
* * *
Вақт ҳамма нарсани ўз жойига қўяди. Янги Ўзбекистон даврининг бошланиши, Президентимиз Шавкат Мирзиёев томонидан олиб борилган инсонпарвар сиёсат натижасида маданият соҳасидаги кўплаб адолатсизликларга барҳам берилди. “Қора рўйхат”лар йиртиб ташланди, улуғ санъаткорларимиз яна ўзларининг ҳақиқий мақомига — халқнинг ардоғига ва катта саҳналарга қайтарилди.
Бу тарихий бурилиш даврида Баҳодир Аҳмедов Давлат раҳбарининг маданият ва санъат аҳлига нисбатан олиб бораётган очиқлик, ғамхўрлик ва адолат сиёсатини энг тўғри тушунган ва уни ҳаётга тўлақонли татбиқ этган асосий ижрочилардан бирига айланди. У Янги Ўзбекистоннинг маданий қиёфасини яратишда, аввало, устозларга, кекса авлод вакилларига бўлган муносабатни тубдан ўзгартирди.
Шарқ мутафаккири Саъдий Шерозий: “Кексаларни ҳурмат қилмаган жамиятнинг илдизи чирийди, устозларни қадрлаган миллатнинг эса меваси бол бўлади”, деб таъкидлаган. Баҳодир Мажитович айнан шу фалсафани ўзининг кундалик иш мезонига айлантирди. У кўп йиллар давомида эътибордан четда қолган, соғлиғини йўқотган ёки моддий қийинчиликларга дуч келган фахрий санъаткорларни шахсан ўзи излаб топиб, уларнинг ҳолидан хабар олди. Уларнинг давлат мукофотларига тавсия этилиши, юбилей кечаларининг юқори савияда ўтказилиши ва энг муҳими, уларнинг бой тажрибасидан ёш авлодни тарбиялашда фойдаланиш йўлида фидокорона меҳнат қилди.
Президент сиёсатининг асл моҳияти — инсон қадрини улуғлашдир. Баҳодир Аҳмедов бу ғояни қоғозларда ёки баланд минбарлардаги баёнотларда эмас, балки ҳар бир санъаткорнинг хонадонига кириб борган меҳр-оқибатда, саҳна орқасида тўкилган қувонч кўз ёшларида намоён этди. Унинг улуғ ижодкорларимиз олдидаги бу хизматлари, мураккаб даврлардаги мардлиги ва бугунги кундаги бунёдкорлиги унинг нафақат давлат арбоби, балки чинакам Инсон эканлигини тасдиқловчи энг ёрқин саҳифалардир.
* * *
Рим файласуфи Сенека шундай ёзган эди: “Бизнинг ҳаётимиз қисқа эмас, балки биз унинг кўп қисмини беҳуда нарсаларга сарфлаймиз. Аммо кимки ўз умрини улуғ мақсадларга ва бошқаларнинг фаровонлигига бағишлар экан, унинг ҳаёти узун ва мазмунлидир”.
Баҳодир Аҳмедовнинг босиб ўтаётган йўли, маданият ва санъат ривожи йўлида қилаётган тинимсиз меҳнатлари айнан шундай сермазмун ва улуғвор умрнинг ёрқин намунасидир.
У ўзини кўз-кўз қилмаслиги, ҳамиша парда ортида қолиб, бошқаларнинг порлашига имкон яратиб бериши билан асл инсонийликнинг олий мақомини намоён этади. Зоминда янграган “Хамса” мотивлари унинг қалбидаги миллатга ва тарихга бўлган муҳаббатнинг бир учқуни, холос. Унинг энг катта асари — бу бугунги кунда гуллаб-яшнаётган, ёш истеъдодлар билан бойиб бораётган ва маънавий юксалиш йўлидан дадил одимлаётган Ўзбекистон маданияти ва санъатидир.
Олимжон ДАВЛАТОВ,
Ижтимоий-маънавий тадқиқотлар
институти директори, профессор.