“Бобурнома” нашрлари

Ҳеч шубҳа йўқки, “Вақое”, “Воқеоти Бобурий”, “Бобурия”, “Воқеанома”, “Таворихи Бобурий”, “Тузуки Бобурий” ёки “Бобурнома” шаҳаншоҳ Бобур томонидан туркий тилда ёзилган мумтоз бадиий ёдгорликлардан бири бўлиб, адабий ва тарихий қимматга эга бўлган асарлар ичида энг юқори ўринни эгаллайдиган манбадир. У ўтмиш тарихимиз, маънавий қадриятларимиз, қолаверса, умуман Марказий Осиё ва Ҳиндистон, Афғонистон ва Покистон мамлакатлари тарихини ўрганишда муҳим тарихий манба ҳисобланади. Шу боис ҳам бу асар XVI асрнинг ўзидаёқ бошқа тилларга таржима қилина бошланган. Инглиз тарихчиси Эльфингстоун бу асарни “Осиё тарихини ҳаққоний ёритган асар” деб баҳолаган. Иккинчи инглиз тадқиқотчиси Лейн Поулнинг таъбирича: “Агар бирон тарихий ҳужжатни бошқа гувоҳликларсиз ҳам ҳаққоний деб қабул қилиш мумкин бўлса, бундай ҳужжат Бобурнинг ёдномаси, яъни “Бобурнома”дир”, деган эди.

Асар бобурийлар ҳукмронлиги давридаёқ тўрт марта форс тилига таржима қилинган. Ҳумоюн ва Акбар ҳукмронлиги даврида “Бобурнома” билан бир қаторда Бобур мирзо қўлёзмаларининг кўпчилиги бир неча нусхада кўчиртирилган: Бобур мирзонинг ғазаллари тўплами — “Девон”, “Мубаййин”, “Рисолаи Волидия”, “Хатти Бобурий”, “Аруз рисоласи” шулар жумласидандир. “Бобурнома”, “Бобирия” номи билан юритилаётган бу асар Марказий Осиё, кейинроқ эса бир неча Оврўпа тилларига, шу жумладан, инглиз ва француз тилларига қайта-қайта таржима қилинган. Улар орасида Аннетта Сузан Бевериж ҳамда Уиллер Текстоннинг асл туркий матндан қилган таржималари энг яхши таржима асарлари ҳисобланади.

Ўтмишдан маълумки, 1858 йилда британияликлар Ҳиндистонни босиб олгач, улар ҳинд жамоасини бошқаришда қатор қийинчиликларга дуч келади. Чунки мамлакатда мавжуд бўлган турли тил, турлича дин, эътиқод ва шарқона турмуш тарзи европача қонун-қоидаларни тан олмас, масалага европача қараш эса бошқарув ишини мушкуллаштирар эди. Шу боис қиролича Викториянинг буйруғига биноан бобурийлар даврида яратилган барча асарлар қўлёзмаларини тўплаб олиб кетдилар ва уларнинг барчасини инглиз тилига ўгириб, Ҳиндистон штатларини бошқариш учун Лондондан тайинланадиган волийлар ва вилоят ҳокимлари қўлига таржима қилинган асарлар, хусусан, “Бобурнома”ни дастуриламал сифатида бериш ва ундан ҳинд жамоасини бошқаришни ўрганиш таъкидлаб кўрсатилиши одат тусига кирган эди.

Бобур номли халқаро жамоат фонди тасарруфидаги Халқаро Бобур илмий экспедицияси ўз сафарлари чоғида ушбу асарнинг кўплаб нусхалари ҳамда таржималарини Андижондаги “Бобур ва жаҳон маданияти” музейида мужассамлаштириб келмоқда.

“Бобурнома” қуйидаги тарзда аста-секин дунё бўйлаб тарқала бошлади:

  1. Ҳумоюншоҳ ҳукмронлиги даврида (1530-1555) “Бобурнома” икки марта: дастлаб Шайх Зайн Вафоий томонидан, иккинчи марта эса Поянда Ҳасан томонидан туркийдан форс тилига ўгирилиб, қўлёзма сифатида хаттотлар томонидан кўчирилди ва ўқувчилар эътиборига ҳавола этилди.

Учинчи марта Акбаршоҳ ҳукмронлиги даврида (1556-1605) Абдураҳим Хонихонон томонидан туркийдан форс тилига ўгирилди.

Тўртинчи марта эса Шоҳ Жаҳоннинг фармонига биноан Абу Толиб Турбатий томонидан форс тилига ўгирилди. “Бобурнома”нинг ана шу нусхаларидан Европада “Бобурнома” бошқа тилларга таржима қилина бошлади.

  1. “Бобурнома”нинг номаълум қўлёзмадан олинган парчалари 1705 йилда Витсен томонидан голланд тилига таржима қилиниб, Амстердамда нашр этилди.
  2. Асарнинг инглиз тилидаги кўплаб таржима нусхалари мавжуд. Дастлаб 1775-1811 йилларда яшаган инглиз шарқшуноси Жон Лейден 1809 йилда инглиз тилига таржима қилишга киришган. У бевақт вафот этгач, бу ишни шотландиялик роҳиб, шарқшунос олим Уилям Эрскин давом эттирган ва 1816 йилда охирига етказган. Жон Лейден ва Уилям Эрскин ҳаммуаллифлигидаги ўзбекча ва форсча нусхаларини солиштириш асосидаги ушбу таржима 1826 йили Лондонда нашр этилади. Бу таржима ўз навбатида 1921 йилда машҳур инглиз зиёлиси Уайт Кинг томонидан тўлдирилиб нашр этилган.

1905 йилда Лондонда Беверижхоним “Бобурнома”нинг Ҳайдаробод қўлёзмаси факсимилесини цинкографияда чоп эттиради. Беверижхоним томонидан “Бобурнома”нинг инглиз тилига қилинган таржималари 1921, 1989 ва 1990 йилларда Ҳиндис­тонда қайта-қайта чоп этилди. 2006 йили ҳамда 2017 йиллари Дилип Хиро сўзбошиси билан ҳам 2 маротаба чоп этилди.

1993 йилда америкалик таниқли шарқшунос, Гарвард университети профессори Уиллер Текстон “Бобурнома”ни инглиз тилига ўгирган бўлса, 1995 йилда янгидан таржима қилинган “Бобурнома”нинг инглиз тилидаги нашри Оксфорд университети нашриётида чоп этилди. Бу нашрга профессор Уиллер Текстоннинг ўзи муҳаррирлик қилиб, сўз боши ёзган. 2002 йилда профессор Уиллер Текстон “Бобурнома”ни яна таржима қилган ва таҳрир этилган инглизча нусхасини АҚШда қайта нашр эттирди. Бу китоб­­га таниқли жамоат арбоби Салмон Рушди сўзбоши ёзган.

  1. “Бобурнома” немис тилига биринчи марта 1810 йилда Юлиус Клапрот томонидан, 1828 йилда эса немис шарқшунос олими Амадеус Кайзер томонидан таржима қилинган бўлиб, улар инглиз тили орқали ўгирилган. Шунингдек, иккинчи жаҳон уруши даврида (1939-1945) туркийдаги асл нусха, форсча ва инглизча таржималари асосида ҳам немис тилига ўгирилган. Немис тилидаги кейинги анча тузук таржима 1990 йилда Вольфганг Штаммлер томонидан амалга оширилган бўлиб, уни таржимон француз тилидаги нусхадан ўгирган.

Германиялик тарихчи олим ва таржимон Хелмут Далов эса 2015 ва 2022 йилларда Порсо Шамсиев томонидан тайёрланган 1960 йилдаги нашрдан фойдаланган ҳолда асарни Германияда чоп эттирди.

  1. 1857 йилда Қозон шаҳрида рус шарқшунос олими Николай Ильминский томонидан “Бобурнома”нинг асл туркий нусхаси тошбосма усулида нашр эттирилди. 1948 йилда эса рус таржимони Михаил Салье томонидан “Бобурнома”нинг рус тилига қилинган таржимаси Тошкентда нашр қилинди. Унда асарнинг 1504-1505 йилларгача бўлган воқеалари баён қилинган. 1958 йилда “Бобурнома”нинг тўла русча таржимаси Михаил Салье томонидан Тошкентда нашрдан чиқди. Бу асар 1993 йилда тарих фанлари доктори Сабоҳат Азимжонова таҳрири остида қайта нашр этилган бўлса, 2008 йилда айнан Михаил Салье таржима нусхаси асосида Ваҳоб Раҳмонов масъул муҳаррирлигида жиддий тузатишлар билан Бобур фонди томонидан Тошкентдаги “Sharq” нашриётида қайта чоп этилди.
  2. 1948-1949 йилларда ўзбек олимлари Порсо Шамсиев ва Содиқ Мирзаевлар томонидан 2 та китоб шаклида “Бобурнома” биринчи бора Бобурнинг она тилида нашр этилди. 1960 йилда эса Порсо Шамсиев томонидан “Бобурнома”нинг тўла нусхаси Тошкентда чоғиштириш ва тузатишлар асосида қайта чоп этилди. Порсо Шамсиев, Содиқ Мирзаевларнинг ушбу ўзбекча нашри, япон олими Эйжи Мано тузган илмий-танқидий матни ва Теҳрондаги “Гулистон” музе­йидаги “Бобур куллиёти”га асосланган ҳолда эса 2002 йилда Бобур номидаги халқаро жамоат фонди ҳомийлигида Саидбек Ҳасанов томонидан нашр этилди.

2008 йилда “Бобурнома”нинг ўзбек олимлари Ваҳоб Раҳмонов ва Каромат Муллахўжаевалар томонидан ҳозирги ўзбек тилига қилинган табдили Бобур халқаро жамоат фонди ҳомийлигида нашр этилди. Жумладан, 2002 йилдан то шу кунгача асарнинг бу табдили Бобур фонди ҳомийлигида 8 маротаба чоп этилган. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 25 январдаги “Буюк шоир ва олим, машҳур давлат арбоби Заҳириддин Муҳаммад Бобур таваллудининг 540 йиллигини кенг нишонлаш тўғрисида”ги қарорининг “Бобурнома” асарининг замонавий ўзбек ва қорақалпоқ тилларидаги табдилини яратиш” ҳақидаги махсус 6-банди ижроси юзасидан “Бобурнома”ни янги оқ ва қора расмлар билан тўлдирилган, замонавий ўзбек тилидаги табдили тайёрланиб, “Ўзбекистон” нашриётида 5000 нусхада Бобур фонди грифи билан чоп этилди.

  1. Асарнинг француз тилига қилинган таржималари 1871 йилда француз олими Паве де Куртейль ҳамда 1980-1985 йилларда иккинчи марта француз олими Бакью Граммонт томонидан таржима қилиниб, нашр этилди.
  2. 1924 йили “Бобурнома” илк маротаба урду тилига Мирзо Носириддин томонидан таржима қилиниб, Деҳлида чоп эттирилган бўлса, “Тузуки Бобурий” номи билан 1969 йилда Ахтар Надвий томонидан, 2000 йилда Ҳасан Бек томонидан учинчи маротаба ранг­­ли суратлар билан безатилган ҳолда нашрдан чиқарилди.
  3. Таниқли турк олими Рашид Раҳмати Арат дастлаб 1943-1944 йилларда асар “Бабур вақайе” (Бабурун хатирати) сарлавҳаси остида 2 жилдда, кейинроқ 1987 йилда Анқарада, хусусан, унинг яна бир туркча нусхаси 1993 йилда Истанбулда турк олими Месут Шен томонидан нашрга тайёрланиб чоп этилди.
  4. “Бобурнома”нинг ҳиндча таржимаси Югжит Навалпурий томонидан амалга оширилган ва 1974 йилда Деҳлида чоп этилган. Мазкур нашр ўзига хослиги билан илмий аҳамият касб этади, аммо Бобурнинг форс тилидаги фармонлари ва Ҳиндистондаги саркорлардан тушадиган йиллик даромад ҳақидаги маълумотлар тушириб қолдирилган.
  5. 1992 йили асар Ҳамит Темур томонидан Пекинда уйғур тилида чоп этилди.
  6. 1995 йилда япониялик тарихшунос олим Эйжи Мано томонидан “Бобурнома” инглизча кириш қисми билан япон тилида Киото университети нашриётида нашрдан чиқди. Ушбу нашр тез орада мухлислар томонидан сотиб олингани боис китоб 2006 йилда яна қайта чоп қилинди.
  7. 1997 йилда Ванг Жилай томонидан Пекин шаҳрида хитой тилида, 2001 йилда испаниялик олима Мариса Комас томонидан “Бобурнома” испан тилига таржима қилиниб, нашрдан чиқарилди.
  8. 2008 йилда араб олимаси, Мисрдаги Айн Шамс университети профессори Мажида Махлуф “Бобурнома”ни араб тилига таржима қилиб, Қоҳирада қайта-қайта нашрдан чиқарди. Айнан шу таржима сабабли бугунги кунда 20 дан ортиқ араб тилида сўзлашувчи давлатлар асарни ўз она тилларида ўқийдилар.
  9. 2011 йилда озарбайжонлик журналист, навоийшунос ва бобуршунос профессор Рамиз Аскер “Бобурнома”ни озарбайжон тилига таржима қилиб, унинг бир неча нусхасини ўзбек халқига инъом қилди.

Худди шу йили профессор Фузули Байат ҳам ушбу улуғ асарни озар тилига ўгириб, нашр эттирди.

  1. 1990 йили Алмати шаҳрида Б.Кожабеков томонидан “Бобурнома” нашри рус тилидаги таржима асосида амалга оширилган бўлса, 2022 йилда қозоғистонлик профессор олим Ислом Жеменей томонидан Мозори Шарифнинг “Улуғбек” нашриётида тайёрланган “Бобурнома” (Эйжи Мано илмий матни) Ҳидоятулла Ҳидоят нашри асосида қозоқ тилига ўгирилди. Мазкур нашрнинг ўзига хос жиҳати шундаки, асар, шахс ва жой номлари тавсифи билан ўқувчига тақдим этилган.
  2. “Бобурнома” асари Афғонистонда ҳам бир неча маротаба нашр этилди. Жумладан, 2007 йилда машҳур олима Шафиқа хоним Ёрқин томонидан Кобулда (Кобул воқеалари) форс-дарий тилида чоп эттирилди.

2007 йилда Ҳидоятуллоҳ Пуқниёр “Бобурнома”нинг Эйжи Мано яратган илмий матнини Афғонистонда нашр эттирди. 2020 йилда навоийшунос ва бобуршунос олим Бурҳониддин Намиқ томонидан “Хуршидий” нашриётида дарий тилида ҳамда 2023 йилда Мозори Шарифда бобуршунос Раҳим Иброҳим томонидан араб графикасидаги эски ўзбек тилида тайёрланган нашрлар сўнгги нашрлар ҳисобланади.

…2023 йилда Заҳириддин Муҳаммад Бобур таваллудининг 540 йиллиги муносабати билан асар Италиянинг Рим шаҳридаги “Тети Эдиторе” нашриёт уйида мамлакатимиз Президенти Шавкат Мирзиёев ҳамда атоқли итальян адиби Франко Кардини сўзбошиси билан таржимон Федерико Пасторе томонидан итальян тилига ўгирилди: “Бобурнинг ўлмас ижоди дунёнинг кўплаб тилларига таржима қилинган. Эндиликда уни тенгсиз Петрарка ва Данте, Микеланжело ва Бокаччо тилида ўқиш имконияти туғилганидан беҳад хурсандман. Ишончим комилки, “Бобурнома” китобхонларда катта таассурот уйғотади…” дейилади мамлакатимиз Президенти Шавкат Мирзиёевнинг таржима асар сўзбошисида. Китобни тайёрлашда юртимизнинг таниқли олими, профессор Шуҳрат Сирожиддинов ва италиялик туркшунос, профессор Федерико Де Ренци илмий ва адабий муҳаррирлар сифатида иштирок этишган.

Таъкидлаш жоизки, Бобур номли халқаро жамоат фонди ташкил этилганидан то шу кунгача фонднинг 30 га яқин жамоатчилик асосидаги бўлимларини ташкил этган. Айнан италиялик олим, “Сандра Эдиторе” нашриёт уйининг раҳбари жаноб Сандро Тети раҳбарлигида ташкил этилган Италия бўлими ҳам келажакда Бобур ва бобурийлар илмий меросини жахон бўйлаб тарғиб-ташвиқ қилишга хизмат қилади, деган фикрдамиз.

Дарвоқе, Бобур мирзо таваллудининг 540 йиллиги муносабати билан 2023 йилда Ўзбекистон ва Қорақалпоғистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси, таниқли ёзувчи ва адиб Кенесбай Каримов томонидан қорақалпоқ тилига табдил қилиниб, “Sahhof” нашриёт уйида чоп этилди.

Ҳа, Бобур мирзонинг ўлмас ижод намунаси дунёнинг яна бошқа тилларига ҳам таржима қилинишда давом этмоқда. Юқорида номлари тилга олинган “Бобурнома” таржималари Бобур халқаро жамоат фонди тасарруфидаги “Бобур ва жаҳон маданияти” музейида жамланишда давом этиб, асар турли мамлакатлардаги шарқшунос ва тарихчилар, тилшунос ва адиблар томонидан катта иштиёқ билан ўрганилмоқда.

Зокиржон МАШРАБОВ,

Бобур номли халқаро жамоат фонди

раиси, профессор,

Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими.

Янгиликларни дўстларингизга улашинг

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

4 × 4 =