Umr yo'llarimning nurli nuqtalari
(“Yo'lchiroqlarim” turkumidan)
Men o'quvchiligimda ham domlaning ismlari qandaydir munosabatlar bilan oilamizda tez- tez tilga olinardi. Keyin bilsam, domla urushdan qaytib kelgach, bizning qishloqdagi maktabda muallimlik qilgan ekanlar. Onam ham shu davrda muallimlik qilgan, qisqasi, hamkasb bo'lishgan ekan.
Xullas, vaqtlar o'tib, Farg'ona davlat pedagogika institutini bitirib, Toshovuzda muallimlik qilib yurgan paytlarim edi. Maktab o'quvchiligimdagi she'riyatga qiziqishim institutda deyarli to'xtab qoldi. Chunki fakultetimizda zo'r yozadigan yosh shoirlar ko'p edi. Matluba Ahmedova, Abdulahad O'rmonov, A'zam Oripov, Abduvali Qambaraliyev, Muhtarama Ulug'ova, Otaxon Temurov… Bu payt mayda-chuyda u-bu yozib yurardim-ku-ya, ammo jiddiy shug'ullanganim yo'q. Bor vujudim bilan o'qishga berilgan edim. Ayniqsa, bizning guruh kimo'zarga o'qirdik. Bir yil Farg'onada ishlab, yurtga qaytgach, yana she'r dardim uyg'onib qoldi. Yoza boshladim. Yana tuman gazetasi “Paxtakor”da turkum-turkum she'rlarim chop etilardi. Lekin markaziy matbuotga yuborib ko'rmadim. Ammo u yoq-bu yoqdan sovchilar chiqsa, onamga: “Toshkentga ketaman”, deb izillardim. Toshkentga borib nima qilaman, markaziy matbuotda (“Yosh leninchi” gazetasida bittagina she'rim bosilgan edi, talabaligimizda qaysidir muxbiri kelib, havaskor qalamkashlarning mashqlarini olib ketgan, shularning ichida chiqib qolgan edi) biror narsam chiqmagan bo'lsa… Nimalardir qilgim, hayotimni o'zgartirgim kelardi. “Bu yerda qolmayman”, degan ahdim tobora mustahkam tortib borardi. Ammo qaerga, qanday boraman, bunisini bilmasdim.
Yoz edi. Qishga mol-qo'ylarga o't g'amlash uchun dala kezardik. O't o'rib yursam, orqamdan xabar keldi: Farg'onadan mehmonlar kelganmish. O'roqni otib yuborib, uchdim. Chunki Farg'onaga qishda borib kelgan bo'lsam-da, juda sog'ingan edim. U paytlari hali imperiya parchalanmagan, yo'llar ochiq edi. Qaysidir o'rtog'im biror ish bilan bu taraflarga o'tgan bo'lsa, meni yo'qlab keldimikan, deb quvonib ketdim. Borsam, folklorshunos olim, o'z davrining mashhur shaxslaridan biri To'ra Mirzayev, akademik (u paytda hali akademik emas edi) Bahodir Sarimsoqov, shoir, tadqiqotchi Asqar Musaqulov, folklorshunos olima Zubayda Husainova, tadqiqotchi Abdulla Matyoqubovlar bizning uyga tushishgan ekan. Onam rahmatli gujumning tagiga supaga joy qilgan. Ariqqa tarvuz dumalatilgan. Kelinoyim qozonning boshida… Ular yuk mashinasida ekspeditsiyada, folklor materiallarini yig'ish uchun yurgan ekanlar. Yoz juda issiq edi. Nazarimda, salqinroq bir joyda dam olgilari kelgan yo oziq-ovqatdan qiynalishgan. Chunki u paytlarda hozirgiday har qadamda osh-ovqat qiladigan joylar yo'q edi. Pullari bo'lsayam, durustroq ovqat qilinadigan joy bo'lmaganligi uchundir, balki, Bahodir akaning eslariga men tushganman.
— Bizning fakultetda o'qigan bir toshovuzlik qiz bor edi, she'r yozardi, nazarimda, — degan.
Shunda Abdulla aka rahmatli:
— Agar ijodkor bo'lsa, uning manzilini gazetadan so'rasak bo'ladi, — degan.
“Paxtakor” tahririyatiga borishganda, ular darrov manzilimni berishgan. Shu tarzda aziz mehmonlar bizning uyimizga kelib qolishgan. Aslida, ularning tashrifi men uchun Xudoyimning buyuk bir marhamati bo'lgan. Yaratgan egam mening taqdirimda keskin bir burilish bo'lishi uchun shu tashrifni ravo ko'rgan ekan. Gap shundaki, suhbat ustida mushoira bo'ldi. Asqar aka she'r o'qidilar. Menga ham “O'qing”, deyishgach, o'qidim. Shunda ular (rahmatli To'ra Mirzayev aytgandilar, nazarimda):
— Siz nega she'rlaringizni olib, Toshkentga, Zulfiya opaning oldiga bormaysiz? — deyishgan.
Men Zulfiyaxonimday mashhur bir shoiraning huzurlariga bunday she'rlar bilan borishni tasavvur ham qilib ko'rmagan edim. Shuning uchun:
— Zulfiyaxonim mana shunday she'rlar yozadigan shoirani ham qabul qiladilarmi? — deb so'raganman.
— Albatta, ularning huzurlariga mamlakatimizning barcha shaharu qishloqlaridan yosh ijodkorlar keladi. Albatta, boring, — deyishdi.
Shu-shu mening ichimga o't tushdi. Mehmonlarni kuzatiboq: “Toshkentga, Zulfiya opaning huzurlariga boraman”, deb turib olganman. Mehnat ta'tilida edim. She'rlarimni kimgadir berib, mashinkada ko'chirtirganman. Menimcha, “Paxtakor”ga borib ko'chirtirdim, shekilli. Keyin Toshkentga ketdim. Ikki-uch kunim bekor o'tdi. Chunki men mashqlarimni oldin Matyoqub Qo'shjonov domlaning nazarlaridan o'tkazishni niyat qilgandim. Agar domla bir ijobiy gap aytsalar, keyin opaning oldiga bormoqchi edim. Ammo meni domlaning yonlariga olib borishga hech kimning yuragi betlamasdi.
— U kishi she'r ko'rmaydilar, — deyishardi ba'zilar.
Ba'zilar yana bir narsa deb bahona topardi. Qarasam, vaqt ketyapti. Uyga qaytishim kerak. Ta'tilim tugayapti, maktabda ishlayman axir. So'rab- surishtirib, domlaning uy manzilini topdim. Bu orada yakshanba bo'lib qoldi. Tavakkal qildim-da, domlaning uylariga bordim. Baxtimga, domla hovlida o'tirgan ekanlar. Salom berib kirib borsam, meni qizlarining oldiga keldi, deb o'yladilar, shekilli:
— Gulnor ichkarida, — dedilar.
— Domla, men sizning oldingizga keldim, toshovuzlikman, — dedim.
Domla yuzimga diqqat bilan qaradilar-da:
— Poshshaning qizimisan? — dedilar. Men onamga juda o'xshayman.
— Ha, — dedim. Nima maqsadda kelganimni aytdim. Domla indamay papkaga solingan qo'lyozmalarni olib o'qiy boshladi. Jimgina yerga qarab o'tiribman. Har zamonda yuzlariga qarab-qarab qo'yaman. Yuz ifodasidan hech narsani bilib bo'lmaydi. Men papkani domlaning qo'llariga berayotib:
— Agar yozganlarim sizga ma'qul bo'lmasa, ketaman. Sizgayam, boshqaga ham yuk bo'lib yurmayman, — dedim. Domla nim tabassum qildilar. Juda chiroyli tabassum qilardilar.
O'ttiztacha she'r bor edi. Diqqat bilan o'qib chiqdilar-da:
— Yaxshi, — dedilar. Mening o'sha paytdagi quvonchimni tasavvur qila olasizmi? Qushga aylanib qoldim, nazarimda. Rahmat aytdimmi, aytmadimmi, buni ham bilmayman. “Yaxshi” so'zi so'zlarning sultoni bo'lib ko'rindi o'sha payt.
— Zulpiya (domla xuddi shunday talaffuz qildilar) “Saodat” jurnalida ishlaydi, bilsang kerak. Aydinxan “Sharq yulduzi”da. Qo'lyozmalaringni ularga olib bor. Topib bora olasanmi? — deb so'radilar.
Shu lahzada Ko'hi Qofni ham topib boradigan kayfiyatda edim. Ketdim. Keyingi kunlarda ustoz Zulfiyaxonimning, so'ngra Oydin opamlarning yonlariga bordim. Ular bilan bo'lgan suhbatlarni o'zlari haqidagi xotiralarimda yozaman. Meni har ikkala shoiramiz ham juda yaxshi qarshi oldi. O'sha paytda emas-ku-ya, keyinchalik domla, balki, ularga telefon qilib, men haqimda bir og'iz yaxshi gap aytgandirlar, deb o'yladim.
Shu bo'yicha domla bilan uch yilcha ko'rishmadim. Men bir necha marta Toshkentga kelib ketgan bo'lsam-da, domlaning oldiga bormadim. Bezovta qilgim kelmadi. Eng yomon ko'rgan narsam birovga malol keladigan ish qilish. Ammo men domlani harchand bezovta qilishni istamasam ham, shu narsa taqdirimda bor ekan. 1976 yilning qahraton qishida tavakkal qilib Toshkentga keldim. Rahmatli tog'am (aslida u kishi bizga qon-qarindosh emas. Kursdosh dugonamning dadasi. Men institutni bitirganimdan so'ng bir yil Akbarobodda ishlaganman. O'sha tog'amlarning uylarida turganman. Tog'am orzularimni bilardilar. Shuning uchun o'zlari savdo institutida sirtdan o'qiyotgan paytlarida meni chaqirgan edilar) o'sha paytda qishki sessiyaga kelgan ekanlar. “O'zbekiston” mehmonxonasida turgan ekanlar. Ayam, kenja qizlari Xolidaxon ham ular bilan birga ekan. Men ham shu mehmonxonada turdim. Tog'am savdo texnikumidan ish topgan ekanlar. Zulfiya opam (bu paytgacha ular bilan ancha yaqinlashib ketgan edik) bilan maslahat qilsam, ular:
— Sen savdo odamlarining orasida ishlay olarmikansan? Ijodiy ish bo'lsa, boshqa gap edi, — dedilar va men tog'amlar bilan birga yana Akbarobodga ketdim. Bu vaqtda tog'amning qizi, o'rtog'im Xolisxonning turmushi bo'lmay qaytib kelgan, Akbaroboddagi men ishlagan maktabda direktorlik qilayotgan ekan. Maktablarda so'nggi chorak o'qishlari boshlangan, bunday paytda kim ham maktabga ishga olardi? Lekin Xolis bir amallab meni maktabga joyladi. Ishlab yuribman. Onam: “Toshkentga borib o'rnashmasang, uyga qayt”, deb xat yozadilar. Toshkentga borsam, qanday, qaerga ishga kirishimni bilmayman. Axiyri, onam Qo'shjonov domladan yordam so'rab xat yozib yuboribdilar. Bu xatni onam pochtadan yuborganlarmi yo menga jo'natib, men domlaga olib borib berdimmi, bu voqealar mutlaqo esimda yo'q. Faqat domlaning oldiga borganim:
— Agar propiska (o'sha paytlari bu juda muhim narsa edi, propiskasiz ishga qabul qilinmas edi) va yashash uchun uy-joy masalalarini hal qila olsang, men laborant qilib ishga olaman. Faqat bizda ilmiy darajasi borlarning oyligi yaxshi, qolganlarning maoshi ancha kam bo'ladi. Kun ko'ra olasanmi? — deganlari esimda.
— Mening ikki yelkamdan boshqa og'irligim yo'q. O'zimni eplasam bo'ldi, — dedim. Propiskamni tog'am rahmatli hal qilib berdilar. Yangiyo'lda Abdullajon ismli savdo institutida birga o'qiyotgan kursdoshlari bor edi. O'shalarning uylariga propiskaga qo'yib berdilar. So'ng o'zlari kvartira topishimga yordam berdilar. Tog'am rahmatli nihoyatda basavlat inson edilar. Yig'ma karavotim (raskladushkam)ni ko'tarib, Qoraqamishda menga ijara uy axtarib yurganlari ko'z oldimga kelsa, hali-hanuz taqdirimda shunday ajoyib insonlar borligidan quvonib ketaman. Dunyoda qanday yaxshi insonlar bor-a… Tog'amga nima edi… O'sha paytda bir restoranning direktori edilar… Xullas, tog'am mening propiskamni to'g'rilab, Qoraqamishda bir buxoroliklarning uyiga ijaraga qo'yib, Farg'onaga qaytib ketdilar. Men esa Aleksandr Sergeevich Pushkin nomidagi Til va adabiyot ilmiy tekshirish institutining matnshunoslik bo'limida ishlay boshladim. Bo'limimiz o'sha paytda Hamza Hakimzoda Niyoziyning “Mukammal asarlar to'plami”ni nashrga tayyorlayotgan edi. Men ish boshlagandayoq bo'limda:
— Tayyorlayotgan kitobimiz “Hamza Hakimzoda Niyoziy asarlarining mukammal to'plami” deb nomlanishi kerak. Chunki bu kitoblarga kirgan barcha asarlarni mukammal deb bo'lmaydi-ku, — deya mahmadonalik qilganman. Bo'limimiz rahbari Sodir Erkinov ism-sharifli fan doktori edilar. Osim aka (uyg'ur), Sharofiddin aka, Nazira, Dilbar, Farog'at opa ism- sharifli fan nomzodi bo'lgan ayollar bor edi. Farog'at opa mashhur michurinchi olim Rizamat otaning qizlari edi. Bo'limimiz boshlig'i nihoyatda madaniyatli, ziyoli inson edilar. Sharofiddin aka ancha injiq, Osim aka quvnoq kishi edi. Opalar, nazarimda, bir-biriga juda o'xshab ketishardi. Bir yil ishlagan bo'lsam, Hamzaning asarlarini tayyorlashda ishtirok etdim. Domlani deyarli ko'rmasdim. Faqat shu maskanda ishlashimga domla sababchi ekanligini bilardim. Bir yilga yaqinlashib qolganida domla bilan yuzma-yuz bo'ldim.
— Nazarimda, sening ilmiy ish qilish niyating yo'q, shekilli. Ilmga intilishni his qilganim yo'q, — dedilar domla. Balki, onam xatlarida “Ilmiy ish qilish niyati ham bor”, deb yozgandirlar…
— Yo'q, ilm menga og'ir karvonday tuyulyapti. To'g'risini aytsam, betoqatroqman. Ilm qilishga toqatim yetmasa kerak, — dedim.
— Omon (Matjon)ning bo'limida bir o'rin bo'shabdi. Xohlasang, seni tavsiya qilaman. Ijodkorlar orasida bo'lasan, — dedilar. Zarracha ikkilanganim yo'q. Darrov rozi bo'ldim. Bu rahmatli Matyoqub Qo'shjonov domlaning menga qilgan uchinchi yaxshiliklari edi (yaxshilik bo'lgandayam, hayotimda keskin burilish yasagan yaxshiliklar bo'ldi). Men ertasigayoq o'sha paytda O'zbekistonning eng yirik nashriyoti bo'lgan G'afur G'ulom nomidagi adabiyot va san'at nashriyotiga ishga bordim. Bo'limning kichik muharriri Nazmi opam (bu ajoyib ayol bilan keyinchalik opa-singilday yaqin bo'lib ketdik) tug'uruq ta'tiliga chiqayotgan ekan. Vaqtinchaga o'rinlariga odam kerak ekan.
— Bir ishga kirib olsangiz, bo'ldi, keyin o'rnashib ketasiz, — dedilar Omon aka. Va men o'sha kundanoq G'afur G'ulom nashriyotining she'riyat bo'limida ish boshladim.
Shu bo'yicha domlani ko'rmadim, hisob. Qoraqamishda bir tatar kampirning uyida ijarada turganimda, ba'zan ertalab ishga ketayotganimda piyoda aylanib yurganlarini ko'rib qolardim. Ularning har kuni ertalab ikki soat piyoda yuradigan odatlari bor ekan. Turmushga chiqqanimdan so'ng onam uyimizga kelganlarida, rafiqalari bilan birga mehmonga chaqirganmiz. Bu, menimcha, onamning tashabbuslari bo'lgan. “Saodat” jurnalida ishlayotganimda Oydin opamning topshiriqlari bilan “Qo'sha qariganlar” rubrikasi ostida material tayyorlash uchun uylariga borganman. Rafiqalari, o'zlari bilan suhbatlashib, maqola yozgandim. Jurnalda chop etilgan. Hech bo'lmasa, ijod yo'llarimda yo'lchiroq bo'lgan, bu yaxshiligini hech qachon hech qaerda minnat qilmagan ajoyib insonga o'sha jurnalni qo'lim bilan ham olib borib bermabman… Kimdir (shogirdlaridan bo'lsa kerak) kelib olib ketgan. Odam yoshi ulg'aygan sari yaxshilik qadri haqida ko'proq o'ylar ekan. Agar hozirgi aqlim bo'lganida, domlani so'nggi nafaslarigacha yo'qlagan bo'lardim. Yana bir marta nuroniylarning yig'inida ko'rib qoldim. Urush faxriylarini chaqirishgan ekan. O'shanda minbardan turib, menga qilgan yaxshiliklari haqida gapirib, minnatdorlik bildirganman. Yig'indan so'ng hol- ahvol so'rashganimizda, shu aytgan gaplarimdan ham suyunganlarini bildim. Toshovuzlik ijodkorlar haqida kitob yozayotganlarini aytib, mendan kitoblarimni olib borib berishimni so'raganlar. Shu ishniyam qilmadim men nodon. To'rtko'llik shoira (uzoq yillardan buyon bordi-keldimiz bor edi) Halima Jumaniyozova ham:
— Domla kitoblaringizni so'rayapti, — dedi. “Xo'p”, dedim-u, hafsala qilmadim. So'ng… so'nggi yo'lga kuzatishga bordim… Hayotim, taqdirimda o'chmas iz qoldirgan bu benazir insonni endi faqat duolarimda yo'qlayman. Joylari jannatdan bo'lsin.
Qutlibeka RAHIMBOYEVA.