Мангу сўз

Таниқли шоир Ғайрат Мажиднинг “Оппоқ табассум” китобини ўқиб…

Таниқли шоир Ғайрат Мажиднинг “Sahhof” нашриётида чоп этилган “Оппоқ табассум” шеърлар ва достонлар тўплами Ватанга садоқат, миллатга муҳаббат, ота-она ва азалий қадриятларнинг юксак бадиий ифодасидир. Китоб номидаги оппоқ табассум рамзи аслида Ватанга, инсонга ва замондошга бўлган беғубор меҳр-муҳаббат зиёсини англатади. Ушбу тўпламда энг кўп мурожаат қилинган ва ўзига хос бадиий юк ташиган тушунчалардан бири “сўз”дир. Мумтоз адабиётимизда ва ирфоний шеъриятда “сўз” атамаси нафақат луғавий бирликни, балки ёниш, куйиш, оташ, ҳасрат маъноларини ҳам ифодалайди.

Шоир “Мангу сўз” шеърида дунёдаги барча моддий нарсаларнинг ўткинчи эканлигини тасвирлайди. Унинг фикрича, вақти келиб, энг жўшқин тошқин дарёлар тинади ва шошқин саболар эсмай қолади. Ҳаттоки энг мустаҳкам ва азамат тоғлар қулаб, ям-яшил боғлар сарғаяди ва сўлади. Коинотдаги жамики мавжудот донг қотади. Кўзёш ҳам, оҳ-нолалар ҳам дунёни асраб қололмайди, ҳатто мағрур порлаган қуёш ҳам бир кун келиб сўнади, ўчади. Аммо… Аммо шоир бутун фонийлик ва йўқлик қаршисида битта буюк ҳақиқатни эътироф этади:

 

Фақат сўз ўлмагай, мангу қолар Сўз.

 

Сўз бу шунчаки товушлар йиғиндиси эмас, балки инсон жонига беқиёс зиёлар бағишловчи илоҳий неъматдир.

Сўзнинг иккинчи маъноси — ёниш, оташли дард ва кечинмалар силсиласи шоир ижодининг ички қатламида яширинган. Инсон бу дунёга дард ва синовлар ичида келади ва ҳаёт йўлини шу оташ ичида босиб ўтади. Шоир бу теран фалсафани қуйидаги мисра орқали жуда гўзал ифодалайди:

 

Сўз ичра тўлғониб, сўзга келганмиз.

 

Бу ердаги биринчи “сўз” инсоннинг ёниши ва изтиробини, иккинчиси эса ёруғ дунёга келиб ўз сўзини айтишини англатади. Кексайиб бораётган ва қартайган дунё қаршисида шоирнинг яшашга бўлган кучли иштиёқи, руҳий ёниши исёнкор бир тарзда жаранглайди: “Айтгим келаверар яшил-яшил сўз”. Бу “яшил сўз” аслида кўнгил баҳорининг рамзи ва ёниб турган пок умиддир.

Ғайрат Мажид бадиий сўзни буюк аждодлар мероси сифатида қабул қилади ва унинг масъулиятини чуқур ҳис этади. У қаламни энг тоза изҳор, соф иймон ва ихлос мазҳари деб билади ҳамда уни ҳазрат Навоийдан қолган мерос сифатида улуғлайди. Алишер Навоий сиймоси ва унинг сўз мулкидаги беқиёс ўрнига бўлган эҳтиром тўпламнинг бир неча ўринларида ёрқин акс этган. Шоир Навоий ҳазратларини “Сўз чамани ичра сўлмас дарахтим” деб атайди ва бу дарахтдан руҳий озуқа олади. Чинакам сўз маърифатини ва унинг тафтини (ёнишини) англамоқ учун, албатта, “сўз мулки султони музофоти”га сафар қилмоқ ва Навоийни англамоқ керак бўлади.

Шоир “Қалам” шеърида сўзнинг ўзини эмас, уни яратувчи воситани оловли бир дард билан тасвирлайди. Бу ерда қалам шунчаки ёзув қуроли эмас, балки оташли сўзнинг ўзидир:

 

Ҳам қувонч, ҳам нурли ғусса қаламдир,

Қалам эл дардини ёзса қаламдир.

 

Айнан шу шеърда у сўз айтиш масъулиятини “соф иймон, ихлос” ва “энг покиза изҳор, дилроз” сифатида қабул қилади ва бунга бутун борлиғи билан ёнади.

Ижодкор сўзлаш жараёнини, мисраларнинг туғилишини табиат унсурлари ва қизил (олов, қон) ранг орқали чизади. “Устозим” шеъридаги мана бу мисраларга эътибор беринг:

 

Лаб очдим, юракдан лолалар оқди,

Муножот, илтижо, нолалар оқди.

 

Лаб очганда сўз эмас, “лолалар” (яъни юрак қони билан суғорилган, ёниб турган, қизил оташ рангли мисралар) оқиши сўз ишқидаги ёнишнинг энг юксак ташбеҳларидан биридир. Аслида, бу теран ва гўзал метафора мумтоз адабиётимиздан, хусусан, ҳазрат Алишер Навоий ижодидан озиқланган. Навоий бобомиз ўзининг машҳур байтида шундай ёзган эди:

Фурқатингдин заъфарон узра

тўкармен лолалар,

Лолалар эрмаски, бағримдин

эрур парголалар.

 

Навоий байтидаги ёр ҳажрида қон йиғлаш, сарғайган юз (заъфарон) устига тўкилаётган қизил қон томчилари (лолалар) аслида юракнинг парчалари (парголалар) эканлиги қанчалик буюк дард ва ёниш билан айтилган бўлса, Ғайрат Мажид мисраларида ҳам шу улуғвор анъананинг гўзал давомини кўрамиз.

Шоир лаб очганда тўкилган “лолалар” шунчаки оддий сўзлар эмас, балки муножот ва илтижога айланган, соғинч ўтида ёнган юракнинг қонли парчаларидир. Оғиздан чиқаётган каломнинг лолага ўхшатилиши сўзнинг оддий нутқдан кўтарилиб, ирфоний дардга ва қалб оташига айланганини кўрсатади. Бу эса Ғайрат Мажиднинг сўз қўллаш маҳоратида Навоий мактабига нақадар садоқатли эканлигини ва мумтоз ташбеҳларга замонавий шеъриятда янгича руҳ бағишлай олганини ёрқин намоён қилади.

Худди шундай ҳолат “Нолаларим бор” шеърида ҳам кузатилади:

 

Кориз сувларидай юраккинамнинг

Тубларида оқар нолаларим бор.

 

“Кўнгил” номли шеърда шоир юрагининг ёнишини мусиқий тимсоллар орқали ифодалайди:

 

Ёнаётир юрагим,

Қалбим тўла наволар.

 

Сўнгра бу ёнишни янада кучайтириб, ижодкор ўз қалбини найга менгзайди: “Кўнгил, нолакор найсан, Кўп ўзингни қийнайсан”. Бу ердаги найнинг ноласи қоғозга тушмаган, аммо вужудни ёндираётган оловли сўзлардир.

Бу тушунчанинг энг ҳайратланарли чўққисини “Илтижо” шеърида кўриш мумкин. Бу ерда шоир Яратгандан бевосита “сўз беришини” ёлвориб сўрамайди, балки сўзнинг турли бадиий мақомларига етишишни истайди: “Шул изҳорим, шул розимга мени етказ”; “Селлар каби оқсин олам Ушшоғимдан, Шул наво, шул овозимга мени етказ”; “Шул достон, шул баёзимга мени етказ”.

Эътибор қилсак, “изҳор”, “роз”, “ушшоқ”, “наво”, “овоз”, “достон”, “баёз” — буларнинг барчаси шоир қалбида тинимсиз ёнаётган ва юзага чиқишга интилаётган сўзнинг турли хил гўзал либосларидир.

Ғайрат Мажид ижодида сўз фақатгина лирик кечинма ёки бадиий восита эмас, балки миллий ўзлик, тарих ва ижтимоий исён қуроли сифатида ҳам намоён бўлади. Сўзнинг қадимий этимологик илдизларидан тортиб, эски ўзбек тилидаги шаклий-семантик жилоларигача бўлган тадрижий тарих ва жадидона руҳ бу шеърларда ўзига хос тарзда уйғунлашган.

“Она тилим” шеърида шоир тилни шунчаки алоқа воситаси эмас, балки миллатнинг генетик коди ва руҳий тарихи сифатида талқин қилади:

 

“Олис-олислардан келган дардларим,

Маҳмуд Кошғарийдан мерос хатларим”.

 

Олам аро менинг шажарам, кўрким,

Илдизим — “Девони луғотит-турк”им.

 

Шоир бежизга Аҳмад Югнакий, Навоий ва Огаҳийларни кетма-кет тилга олмайди. Бу орқали у эски ўзбек ва туркий матнларнинг асрлар оша узилмаган занжирини кўрсатади. Бу ерда сўз миллатнинг йўқолмас хотираси сифатида исён қилади:

 

Тилга хиёнатни кечирмайди дил,

Элга хиёнатни кечирмайди эл.

 

Шу билан бирга, сўз баъзан ўткир қурол ва ҳаққоният тиғи сифатида ҳам гавдаланади. “Яна тил ҳақида” шеърида сўз ўзининг майин, лирик табиатидан чиқиб, кескин ва ҳимоячи қиёфага киради:

 

Бир қутлуғ насиба буғдой сўзларим,

Кўксингни кўтаргай туғдай сўзларим;

 

Она тилин писанд этмаганларнинг

Қалбига санчилсин тиғдай сўзларим.

 

Бу ҳайратланарли метафорадир: дастлаб ҳаёт манбаи бўлган буғдой ва миллий ғурур рамзи бўлган туғ шаклидаги сўз, зарурат туғилганда тиғга айланиб, жаҳолат ва лоқайдликка қарши кескин зарба беради.

Шоирнинг ижтимоий шеърларида сўз ва ҳақиқат учун жон берган жадидлар, хусусан, Усмон Носир фожиаси кучли исён билан тасвирланади. Ҳақ сўз учун дор остига бориш “исёнкор сўз”нинг энг олий чўққисидир:

 

Шеър — иймон,

Совурмоқ мумкинмас елга;

 

Сен борсан,

Ўлимдан қўрқмайман, Ватан,

Ассалом,

Ассалом, дорнинг оғочи!”.

 

Сўз бу ерда ўлимни енгиб ўтган тирик виждонга, ўлдириб бўлмайдиган руҳга айланади.

“Даъват” шеърида эса тил ва инсон моҳияти ўртасидаги боғлиқлик энг кескин шаклда берилади. Тилни асрамаслик инсоний қиёфадан маҳрум бўлиш даражасига олиб чиқилади:

 

Тўнғиз билан бир бўлади одам,

Онасини асрамаса.

 

Бу кескин ва муросасиз “сўз”дир.

Шоир қаламида сўз шунчаки ҳимоячи ёки қурол эмас, у бутун инсониятга юзлана оладиган илоҳий мезондир. Тўпламда Пушкин ва Дантес фожиасига бағишланган мисраларда шоир бутун инсониятга, жаҳолат ботқоғига ботган кимсаларга қарата ўз оҳанги, ўз дарди билан оҳорий (янги, бетакрор) бир сўз айтади:

 

Эй, сўзнинг қадрига етмаган дунё,

Кимга қараяпсан, кўзинг қилиб лўқ…

 

Бу ифода орқали шоир сўзни ва ижодкорни маҳв этдим деб ўйлаган жоҳил дунёнинг устидан кулади. У инсониятни огоҳликка чорлар экан, жисмоний ўлим сўзни ўлдира олмаслигини, ҳақиқий мағлубият сўзнинг, яъни илоҳий ҳақиқатнинг қадрига етмаслик эканлигини ҳайратланарли тарзда очиб беради. Бу мурожаат фақат бир даврга эмас, балки сўз ва руҳиятни моддиятдан паст кўрувчи барча замонларга қаратилган буюк исёндир.

Ғайрат Мажиднинг “Оппоқ табассум” китобидаги сўз шунчаки муомала воситаси ёки бадиий тасвир объекти эмас. У кўнгилнинг оташи, юракнинг ёниши ва аждодлардан авлодларга ўтиб келаётган мангу зиёдир. У гоҳ қалбни тилгувчи нола, гоҳ миллатнинг уйғоқ виждони, гоҳида эса жаҳолатга қарши исёнкор тиғ бўлиб майдонга чиқади. Бу икки маънонинг (луғавий сўз ва ирфоний ёниш) мукаммал бирлашуви шоир шеъриятига ўзига хос ҳарорат бағишлайди ва китобхонни ҳар бир мисра қатидаги яширин оташни ҳис қилишга, энг муҳими, сўзнинг қадрига етишга ундайди.

Абдулла ЎРОЗБОЕВ,

филология фанлари доктори,

профессор.