Çöqqiga yuksaliş yöli

Uzviylik, bardavomlik, adabiy xotira xalq madaniyatining ajralmas qismi. Vaqt — oqar daryo. Qirq yilda el yangilanadi, deyişadi. Yevgeniy Yevtuşenko qaçonlardir “Keldi özga zamonlar, Körindi özga nomlar” degan. Şartli maʼnoda bölsa kerak, “Istiqlol davri adabiyoti” deb ataladigan jabhada qilni qirq yoradigan yoki yetti ölçab bir kesadigan, baʼzan ölçay-ölçay hatto kesmay ketadigan yangi sinçilar paydo bölişi tabiiy edi, şunday böldi ham. Adabiyotşunos olima Marhabo Qöçqorovaning esa baʼzan ölçamay kesib yuborişi fazilat kasb etib, teşa tegmagan xulosalarga olib keladi.

Adabiy jabhada “neomifologizm” degan istilohni ilk marta qöllab, kaminaning “Şox” asari ham şunga mansubligini aytganida, katta işni döndirib qöygandek quvongan edim. Rost-da, özing öylamagan narsani boşqa birov aytsa, yöqotmay turib narsa topgandek bölasan-da. Bu orada “Tafakkur” jurnalida “Kunduzgi ertaklar”, gazetalarda yana boşqa suhbatlarimizni ham eʼlon qilişga ulgurdi. U matn ostidagi kinoyani, yozuvçi nima demoqçi bölganini, syujet manbalarini izlab topişga kuçli iştiyoq bilan kirişdi. Olamjahon ğayratu şijoat bilan neomifologizm ildizlarini izlarkan, Rabğuziy-u Gyotedan tortib Gogol-u Bulgakovlar tipologiyasiga doir qiziqarli narsalarni ham topar, katta gap aytişdan oldin kiçik narsalarga eʼtibor qaratib ilhomlanar, Nitsşe aytganidek, “çöqqining özi emas, unga yuksaliş yöli” muhimligidan zavqlanardi. Unga: “Ilmiy işingizni darrov yoqlab qöymang, bu ketişda hali köp narsalar topasiz”, degan hazilim birovning quloğiga yetib, jiddiy tuşunişganmi, doktorlik ilmiy işi himoyasi ham katta qarşiliklarga uçradi, ammo u baribir haqligini isbotladi. Özi şunaqa böladi-da, silliqqina keçgan narsa isbotlanmaydi-da, deb öylab yurardim, yaqinda Özbekiston Fanlar akademiyasi prezidenti, Özbekiston Qahramoni Şavkat Ayupov bir suhbatida dissertatsiyalar soni ortib borayotgani bilan haqiqiy fundamental ilm, yangi ğoya va xalqaro darajada taʼsir qiluvçi tadqiqotlar kamligi borasida aytib qoldi. Iye, bu yoği qandoq böldi, teskarisi ham avjida ekan-ku? Qolaversa, dunyoga maşhur matematik olim, ayniqsa, mansabdorlarning juda tez ilmiy daraja olayotgani haqida aytganda, yoqa tutamlab qoldim. Tavba, ularga bu nimaga kerak ekan? Har kim öz işini qilmaydimi? Umr-hayotini şu yölga tikkan, ilmni qismat deb bilgan Marhabo Qöçqorova va unga öxşagan fidoyilarga yöl oçib berib turişlaringizning özi ham ilmga qöşgan hissalaringiz hisoblanmaydimi? Bu tanqiddan söng xayolimdan negadir Maşrabning “Olimi ilmiğa mağrur, johili isyonğa ğarq, Kas ne bilsun, rözi mahşar kimni toşi kam kelur” degan otaşin satrlari ötdi. Bobur Mirzo: “Umaroning zulmi, raiyatning ikkiyuzlamaçiligi, ulamoning tamaʼi va qörqoqligi bora-bora mamlakatni vayron qiladi”, degan edi. Mana, eşiting, akademiya prezidenti nimalar deyapti: “Hozir rahbar böldimi, ikki yilda “PhD” bölyapti. Yana ikki-uç yil ötmasdan fan doktori bölyapti. U rahbar odam qaçon ilm qiladi?”. “Mana men endi bunday mansabga ötirib köryapman. Kitob öqişga ham, boşqaga ham umuman vaqt yöq”. “Fanga eʼtibor berila boşlagandan keyin olimlarga katta imkoniyatlar yaratildi… lekin bu imkoniyatlarni suiisteʼmol qiliş avj olib ketdi”. “Ilmiy işlar köpaydi, lekin mazmun yöqolmoqda”. “Ulardan fanga nima foyda?”. Dunyo ilm-fanida katta obrö-eʼtiborga ega uluğ zamondoşimiz aytişiça, avvalgi yillarda bir yilda taxminan 100 ta doktorlik, 500-600 ta nomzodlik dissertatsiyasi himoya qilingan, keyinçalik esa bu körsatkiçlar bir neça barobar oşib ketgan emiş. Natija qanday? Xalq hayoti, mamlakat rivojiga taʼsiri bölyaptimi? Sotsiologiya degan fan boş kötarsaki, öyinqaroq körsatuvlar, çuçmal seriallar oralatib taniştirib borsa. Aks holda, çöqqiga yuksaliş yöli muhimligi örnini tubanga qulaş fojiasi kutadi.

Şular haqida öylaganimda, Marhabo Qöçqorovaning “qoğozboz ilm”dan yiroqligi xayolimdan ötib, könglim yorişadi. Xorazm viloyatining Yangibozor tumanida 1976 yilda (darvoqe 50 yoşga kirib qöyibdi, çin dildan qutlaymiz!) oddiy oilada tavallud topgan Marhabo Qöçqorova bugun eʼtirof etilgan olima. Eʼtirof ilmiy unvonlaru darajalar bilan boğliq emasligi borasida yuqoridagi mulohazalardan söng, uning Mirzo Uluğbek nomidagi Toşkent davlat universiteti (hozirgi Özbekiston Milliy universitet)ning özbek filologiyasi fakultetini tamomlagani-yu Urganç davlat universiteti qoşidagi Mintaqaviy tillar markazida öqituvçi sifatida iş boşlagani, 2000 yildan esa Özbekiston Fanlar akademiyasi Özbek tili, adabiyoti va folklori institutida aspirant, kiçik ilmiy xodim, katta ilmiy xodim, yetakçi ilmiy xodim bölib maşaqqatli ilm yölida izlaniş, hozirda institutning XX asr özbek adabiyoti va hozirgi adabiy jarayon bölimida yetakçi ilmiy xodim sifatida faoliyat yuritayotgani haqida gapni çözib ötirmaymiz. Eşitişimça, ötgan yili professor ilmiy unvoniga ham sazovor bölgan ekan. Uning ilmiy izlanişlari XX asr özbek adabiyoti, hozirgi adabiy jarayon, turk-özbek adabiy aloqalari, tarjimaşunoslik hamda zamonaviy özbek nasri masalalariga bağişlangan. Ayniqsa, hozirgi özbek nasri böyiça yetakçi mutaxassislardan biri sifatida eʼtirof etiladi. Turli yillarda çop etilgan “Badiiy söz va ruhiyat manzaralari”, “Ötmişdan ertaklar” tadqiqi”, “Abdulla Qahhor istiqlol adabiyotşunosligi közgusida”, “Hozirgi özbek nasrida badiiy şartlilik”, “Erkin Aʼzam — sarkazm ustasi”, “Yangi özbek adabiyoti” monografiyalari, respublika va xorijiy naşrlarda çop etilgan yuzlab ilmiy hamda ilmiy-ommabop maqolalari uning baland çöqqini közlab yölga çiqqaniga dalolat etadi. Istasa-istamasa, mansabidan foydalanib, “ikki yilda “PhD” bölayotgan, yana ikki-uç yil ötmasdan fan doktori bölayotgan” soxta olimlarni bu yöl zeriktirib, ular diplomni qölga olgan zahotiyoq özlarini baland çöqqida his etgança ortga qaytib ketişadi. Ramziy maʼnoda aytadigan bölsak, çöqqi yuksakligi ham saviyaga qarab belgilanar ekan. Pastakkina tepalik yonbağrida turib Himolayni zabt etgani daʼvosi jirkançdir.

Baland çöqqilarni közlagan Marhabo Qöçqorova tinib-tinçimas. Ilmiy va madaniy hayotda ham faol iştirok etib, “Turkiy adabiyot durdonalari” 100 jildligi doirasida Usmon Nosir va Omon Matjon asarlarini naşrga tayyorlaşda qatnaşdi. Abdulla Qahhor, Baxtiyor Nazarov, Şotursun Ğulomov kabi ijodkor va olimlar asarlarini naşrga tayyorlaş hamda ularga kiriş sözlari yozişda ham çetda turmadi. Uning ilmiy rahbarligida Şukrullo, Omon Matjon, Şukur Xolmirzayev ijodi böyiça şogirdlari ilmiy işlar olib borişmoqda. Ustoz közini şamğalat qilib bölmaydi. Uning rahbarligida bir neçta filologiya fanlari böyiça falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasi, magistrlik işlari himoya qilingan. Ayrimlarga öxşab yilda öttiz-qirqtalab, paçka-paçka dessertatsiyalarga ilmiy rahbarlikdan yiroq holda, yaxşi uruğdan yaxşi qovun tamoyili asosida doktorant va mustaqil izlanuvçilar özlari, öz ixtiyorlari bilan unga şogird tuşib, ilmiy tadqiqot olib borişmoqda. Özi yaxşi niyat bilan kelib tursa, köksidan itara olmaydi-ku!

Marhabo Qöçqorova Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi aʼzosi va Özbekiston Fanlar akademiyasi Özbek tili, adabiyoti va folklori instituti huzuridagi ilmiy kengaş aʼzosi. Uni talabçan, intizomli, masʼuliyatli va fidoyi olima deyişadi. Ilm-fan va jamoatçilik orasida hurmat qozonganidan xabarimiz bor. “Fiziklar va liriklar” deyilgani kabi turmuş örtoği Ibrohimjon fizika sohasida aniq ilmiy izlanişlar olib borişi jarayonida liriklar dunyosiga ham nazar taşlab, zavq oladi. Ular uç farzandni tarbiyalab, jamiyatga munosib komil inson qilib tarbiyalaşmoqda. Ehtimol, Marhabo Qöçqorovaning mitti jussasiga nomunosibday köringan katta kuç manbaidir bu!

Şoyim BÖTAYEV,

yozuvçi.

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan