Журналистиканинг жамият олдидаги бурчи

Юртимиз Истиқлолининг 35 йиллиги байрам тантанасида Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг нутқини эшитиб, уни матбуотда қайта-қайта ўқиб чиқарканман, кўнглимдан кўп ўйлар кечди. Негаки, Давлатимиз раҳбари нутқида белгиланган улкан мақсадлар ҳар бир ижодкор, ҳар бир журналистдан ҳам янгича қарашни талаб қилади. Қуйида ана шу кечинмаларни қоғозга туширдим.

Давлатимиз раҳбари келгуси ўн йилликни миллий юксалиш даврига айлантириш вазифасини илгари сурар экан, бунинг замирида фақат иқтисодий ўсиш эмас, инсоннинг муносиб ҳаёти, билим ва салоҳияти, соғломлиги, ҳуқуқ ва манфаатлари, яшаш муҳити ҳамда жамиятдаги фаоллиги мужассам эканини кўрсатди. Нутқда белгиланган етти миллий дастур ҳам аслида бир-биридан ажралган йўналишлар эмас, балки ягона тараққиёт манзарасининг турли қирраларидир.

Бу манзаранинг марказида эса инсон турибди.

Шу жиҳатдан қараганда, Президент нутқи фақат давлат идоралари ёки алоҳида соҳалар олдига қўйилган вазифалар мажмуи эмас. У жамиятнинг ўзига, ҳар бир касб эгасига, ҳар бир фуқаронинг масъулиятига дахлдор. Чунки катта мақсадлар фақат ҳужжатларда белгиланиб қолмайди. Улар одамларнинг дунёқараши, меҳнати, ташаббуси ва кундалик ҳаётидаги ўзгаришлар орқали рўёбга чиқади.

Бу жараёнда журналистиканинг ўрни алоҳида.

Бугун мамлакатимиз олдида турган вазифалар ҳақида жамият қанчалик тўғри ва чуқур тасаввурга эга бўлса, ислоҳотларнинг мазмуни ҳам шунчалик кенг англанади. Демак, журналистнинг вазифаси энди фақат воқеани хабар қилиш билан чекланмайди. У катта мақсадларнинг моҳиятини очиб бериши, уларнинг инсон ҳаётидаги аксини кўрсатиши, муаммоларни кўтариши ва жамиятни ўйлашга ундаши керак.

Ахборот тезлиги бугун ҳеч кимни ҳайратга солмай қўйди. Бир неча дақиқада хабар тарқалади, ижтимоий тармоқларда юзлаб фикрлар пайдо бўлади. Аммо тез тарқалган ахборот билан ишончли ахборот бир хил нарса эмас. Журналистиканинг ҳақиқий қадри ҳам айнан шу ерда намоён бўлади: шов-шувдан кўра ҳақиқатни, тезкорликдан ташқари аниқликни, тайёр хулосадан кўра далил ва таҳлилни танлашда.

Айтайлик, таълимдаги ўзгаришларни ёритишда рақамларнинг ўзи кифоя эмас — билим олаётган ёшларнинг тақдирини кўрсатиш керак. Иқтисодий тараққиёт ҳақида сўз юритганда инвестиция ҳажми билан чекланиб қолмай, янги имкониятларнинг одамлар ҳаётига қандай кириб келаётганини англаш муҳим. Замонавий технологиялар, сунъий интеллект, экология, соғлиқни сақлаш ёки ҳуқуқий ислоҳотлар ҳақида ёзганда эса мураккаб жараёнларни оддий ва тушунарли тилда изоҳлаш журналистиканинг вазифасига айланади.

Энг муҳими, ислоҳотларни фақат мақташ ёки фақат танқид қилиш эмас, уларнинг ҳаётдаги ҳақиқий натижасини кўрсатиш зарур. Қаерда ўзгариш бор? Қаерда муаммо сақланиб қолмоқда? Одамлар бу жараённи қандай қабул қилмоқда? Қарор билан унинг амалий натижаси ўртасидаги масофа қанчалик қисқармоқда? Ана шу саволлар журналистик таҳлилнинг мазмунини белгилайди.

Чунки жамиятга бугун шов-шув эмас, мазмун керак. Баланд овоз эмас, асосли фикр керак. Муаммони кўрсатиш билан бирга, унинг сабабларини англаш ва ечим ҳақида ўйлаш лозим.

Етти миллий дастурда билим ва малака, саломатлик, замонавий иқтисодиёт, табиат ва сув, қонун устуворлиги, маҳалла ҳамда тинчлик ва бағрикенглик каби масалаларнинг бир бутун мақсад атрофида бирлашгани бежиз эмас. Буларнинг ҳар бири бевосита инсоннинг бугунги ва эртанги ҳаётига таъсир қилади. Демак, журналист ҳам воқеанинг ташқи кўриниши билан кифояланмай, унинг ички мазмунини кўра олиши керак.

Айниқса, маҳалла ҳаёти, оддий инсоннинг ташвиши ва орзуси, ёшларнинг интилиши, тадбиркорнинг ташаббуси, ўқитувчи ва шифокорнинг кундалик меҳнати каби мавзулар катта сиёсатнинг инсон ҳаётидаги ифодасини кўрсатиб беради. Рақамлар муҳим, албатта. Аммо рақам ортида инсон борлигини унутмаган журналистикагина жамиятга таъсир қила олади.

Яна бир масала бор: ишонч.

Бугун ахборот маконида ёлғон хабар, манипулятив сарлавҳа ва текширилмаган маълумот тез тарқалиши мумкин. Бундай шароитда профессионал журналистиканинг энг катта бойлиги — унинг ишончлилиги. Ишонч эса бир мақола билан эмас, йиллар давомида шаклланади. Манбани текшириш, факт ва фикрни ажратиш, турли нуқтаи назарларни эшитиш, хато бўлса уни тан олиш — булар оддий касбий қоидалар эмас, журналистиканинг жамият олдидаги виждонидир.

Президент нутқидаги яна бир муҳим жиҳат шундаки, унда келажак ҳақида гапириларкан, бугунги авлоднинг эртанги кун олдидаги масъулияти ҳам сезилади. Янги тарих фақат бунёдкорлик ишлари билан эмас, шу жараёнларнинг қандай кечганини қайд этиш билан ҳам яратилади. Бугун ёзилган мақола, тайёрланган репортаж, олинган интервью эртага мамлакатимиз тараққиётининг маълум бир даври ҳақида тасаввур берадиган манбага айланиши мумкин.

Шунинг учун журналист ўзидан вақти-вақти билан битта саволни сўраши керак: мен бугун ёзаётган материал эртанги авлодга бугунги Ўзбекистон ҳақида қандай тасаввур қолдиради?

Бу саволнинг ўзиёқ касбий мезонни белгилаб беради.

Мустақилликнинг 35 йиллиги бизга катта йўлни эслатди. Президент нутқида белгиланган етти миллий дастур эса бу йўлнинг кейинги манзилини кўрсатмоқда. Энди гап фақат вазифаларни белгилашда эмас, уларни ҳаётга татбиқ этиш, натижасини кўриш, муаммоларни ўз вақтида англаш ва жамият билан очиқ мулоқот қилишда.

Бу жараёнда журналистиканинг масъулияти катта. Чунки янги тарих фақат яратилмайди — у ёзилади ҳам.

Уни холис ёзиш, чуқур англаш, инсон тақдири билан боғлаш, бугуннинг саволларини эртанги кун нуқтаи назаридан кўра билиш эса биз, журналистларнинг касбий бурчидир.

Зеро, сўзнинг кучи ҳам, қадр-қиммати ҳам шунда.

Навбаҳор ДАРХОНОВА,

журналист.