Jurnalistikaning jamiyat oldidagi burchi

Yurtimiz Istiqlolining 35 yilligi bayram tantanasida Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning nutqini eshitib, uni matbuotda qayta-qayta o'qib chiqarkanman, ko'nglimdan ko'p o'ylar kechdi. Negaki, Davlatimiz rahbari nutqida belgilangan ulkan maqsadlar har bir ijodkor, har bir jurnalistdan ham yangicha qarashni talab qiladi. Quyida ana shu kechinmalarni qog'ozga tushirdim.

Davlatimiz rahbari kelgusi o'n yillikni milliy yuksalish davriga aylantirish vazifasini ilgari surar ekan, buning zamirida faqat iqtisodiy o'sish emas, insonning munosib hayoti, bilim va salohiyati, sog'lomligi, huquq va manfaatlari, yashash muhiti hamda jamiyatdagi faolligi mujassam ekanini ko'rsatdi. Nutqda belgilangan yetti milliy dastur ham aslida bir-biridan ajralgan yo'nalishlar emas, balki yagona taraqqiyot manzarasining turli qirralaridir.

Bu manzaraning markazida esa inson turibdi.

Shu jihatdan qaraganda, Prezident nutqi faqat davlat idoralari yoki alohida sohalar oldiga qo'yilgan vazifalar majmui emas. U jamiyatning o'ziga, har bir kasb egasiga, har bir fuqaroning mas'uliyatiga daxldor. Chunki katta maqsadlar faqat hujjatlarda belgilanib qolmaydi. Ular odamlarning dunyoqarashi, mehnati, tashabbusi va kundalik hayotidagi o'zgarishlar orqali ro'yobga chiqadi.

Bu jarayonda jurnalistikaning o'rni alohida.

Bugun mamlakatimiz oldida turgan vazifalar haqida jamiyat qanchalik to'g'ri va chuqur tasavvurga ega bo'lsa, islohotlarning mazmuni ham shunchalik keng anglanadi. Demak, jurnalistning vazifasi endi faqat voqeani xabar qilish bilan cheklanmaydi. U katta maqsadlarning mohiyatini ochib berishi, ularning inson hayotidagi aksini ko'rsatishi, muammolarni ko'tarishi va jamiyatni o'ylashga undashi kerak.

Axborot tezligi bugun hech kimni hayratga solmay qo'ydi. Bir necha daqiqada xabar tarqaladi, ijtimoiy tarmoqlarda yuzlab fikrlar paydo bo'ladi. Ammo tez tarqalgan axborot bilan ishonchli axborot bir xil narsa emas. Jurnalistikaning haqiqiy qadri ham aynan shu yerda namoyon bo'ladi: shov-shuvdan ko'ra haqiqatni, tezkorlikdan tashqari aniqlikni, tayyor xulosadan ko'ra dalil va tahlilni tanlashda.

Aytaylik, ta'limdagi o'zgarishlarni yoritishda raqamlarning o'zi kifoya emas — bilim olayotgan yoshlarning taqdirini ko'rsatish kerak. Iqtisodiy taraqqiyot haqida so'z yuritganda investitsiya hajmi bilan cheklanib qolmay, yangi imkoniyatlarning odamlar hayotiga qanday kirib kelayotganini anglash muhim. Zamonaviy texnologiyalar, sun'iy intellekt, ekologiya, sog'liqni saqlash yoki huquqiy islohotlar haqida yozganda esa murakkab jarayonlarni oddiy va tushunarli tilda izohlash jurnalistikaning vazifasiga aylanadi.

Eng muhimi, islohotlarni faqat maqtash yoki faqat tanqid qilish emas, ularning hayotdagi haqiqiy natijasini ko'rsatish zarur. Qaerda o'zgarish bor? Qaerda muammo saqlanib qolmoqda? Odamlar bu jarayonni qanday qabul qilmoqda? Qaror bilan uning amaliy natijasi o'rtasidagi masofa qanchalik qisqarmoqda? Ana shu savollar jurnalistik tahlilning mazmunini belgilaydi.

Chunki jamiyatga bugun shov-shuv emas, mazmun kerak. Baland ovoz emas, asosli fikr kerak. Muammoni ko'rsatish bilan birga, uning sabablarini anglash va yechim haqida o'ylash lozim.

Etti milliy dasturda bilim va malaka, salomatlik, zamonaviy iqtisodiyot, tabiat va suv, qonun ustuvorligi, mahalla hamda tinchlik va bag'rikenglik kabi masalalarning bir butun maqsad atrofida birlashgani bejiz emas. Bularning har biri bevosita insonning bugungi va ertangi hayotiga ta'sir qiladi. Demak, jurnalist ham voqeaning tashqi ko'rinishi bilan kifoyalanmay, uning ichki mazmunini ko'ra olishi kerak.

Ayniqsa, mahalla hayoti, oddiy insonning tashvishi va orzusi, yoshlarning intilishi, tadbirkorning tashabbusi, o'qituvchi va shifokorning kundalik mehnati kabi mavzular katta siyosatning inson hayotidagi ifodasini ko'rsatib beradi. Raqamlar muhim, albatta. Ammo raqam ortida inson borligini unutmagan jurnalistikagina jamiyatga ta'sir qila oladi.

Yana bir masala bor: ishonch.

Bugun axborot makonida yolg'on xabar, manipulyativ sarlavha va tekshirilmagan ma'lumot tez tarqalishi mumkin. Bunday sharoitda professional jurnalistikaning eng katta boyligi — uning ishonchliligi. Ishonch esa bir maqola bilan emas, yillar davomida shakllanadi. Manbani tekshirish, fakt va fikrni ajratish, turli nuqtai nazarlarni eshitish, xato bo'lsa uni tan olish — bular oddiy kasbiy qoidalar emas, jurnalistikaning jamiyat oldidagi vijdonidir.

Prezident nutqidagi yana bir muhim jihat shundaki, unda kelajak haqida gapirilarkan, bugungi avlodning ertangi kun oldidagi mas'uliyati ham seziladi. Yangi tarix faqat bunyodkorlik ishlari bilan emas, shu jarayonlarning qanday kechganini qayd etish bilan ham yaratiladi. Bugun yozilgan maqola, tayyorlangan reportaj, olingan intervyu ertaga mamlakatimiz taraqqiyotining ma'lum bir davri haqida tasavvur beradigan manbaga aylanishi mumkin.

Shuning uchun jurnalist o'zidan vaqti-vaqti bilan bitta savolni so'rashi kerak: men bugun yozayotgan material ertangi avlodga bugungi O'zbekiston haqida qanday tasavvur qoldiradi?

Bu savolning o'ziyoq kasbiy mezonni belgilab beradi.

Mustaqillikning 35 yilligi bizga katta yo'lni eslatdi. Prezident nutqida belgilangan yetti milliy dastur esa bu yo'lning keyingi manzilini ko'rsatmoqda. Endi gap faqat vazifalarni belgilashda emas, ularni hayotga tatbiq etish, natijasini ko'rish, muammolarni o'z vaqtida anglash va jamiyat bilan ochiq muloqot qilishda.

Bu jarayonda jurnalistikaning mas'uliyati katta. Chunki yangi tarix faqat yaratilmaydi — u yoziladi ham.

Uni xolis yozish, chuqur anglash, inson taqdiri bilan bog'lash, bugunning savollarini ertangi kun nuqtai nazaridan ko'ra bilish esa biz, jurnalistlarning kasbiy burchidir.

Zero, so'zning kuchi ham, qadr-qimmati ham shunda.

Navbahor DARXONOVA,

jurnalist.