“Vazmin qariya” yoki “hovliqma ösmir”

Avvalo, “Hurriyat”ning 2020 yil 29 yanvar sonida telejurnalist Gulmira Musajanova bilan jurnalist Feruza Rahimova uyuştirgan suhbat uçun gazeta tahririyati jamoasini tabriklayman. Suhbatda Gulmira nafaqat televideniye muxbiri sifatida, balki vaqtli matbuot naşrlari xodimlarining dardini yurakdan çuqur his etib, ularning muammolari yeçimi bilan butun jamiyat şuğullanişi lozimligi haqida kuyunçaklik bilan fikr bildirgan.

Şuningdek, gazetaning 12 fevral sonida çop etilgan filologiya fanlari nomzodi Yulduz Ortiqovaning “Internet matbuot örnini bosmaydi”sarlavhali maqolasi ham eʼtiborimni tortdi. Unda vaqtli matbuot naşrlari jamoasini qiynayotgan dolzarb mavzu qalamga olingan. Internet vaqtli matbuot naşrlarining örnini bosa olmasligini işonç­­li misollar bilan, maşhur kişilarning fikrlarini keltirib isbotlaydi.

Tahlil qiliş imkoni yöq

Radioda eşitamiz, televizorda ham eşitib, ham köramiz, internetda bugun yangilik, deb berilayotgan xabarni uning muallifining özi ertasiga inkor etib turibdi (ötgan yil iyul oyida bir davlat rahbarini vafot etdi, deb jar solib, ertasiga uzr söraşgani bunga misol). Bunday xabarlarni tahlil qiliş imkoni yöq. Bugungi xabar ertaga eskiradi va internet sahifasidan olib taşlanadi. Gazeta va jurnal esa yillar davomida saqlanadi.

Qolaversa, bugun köpçilik yoşlar asosiy vaqtini internetda, xususan, turli ijtimoiy tarmoqlarda ötkazişmoqda. Buning qanday yomon tomoni bor, deyişingiz mumkin. Yomon tomoni şundaki, statistik maʼlumotlarga köra, internet saytlardagi 49 foiz kompyuter öyinlari zöravonlik va yovuzlikni tarğib qiladi. Sönggi yillarda terroristik taşkilotlar ğoyalarini tarğib-taşviq qilişga qaratilgan veb-saytlar soni ham bir neça barobar oşgan. Şunday ekan, ösmir-yoşlarni maʼnaviy ongida böşliq qoldirmaslik, ularni foydali maşğulotlarga jalb etiş dolzarb vazifa bölib turibdi.

Axborotni saqlaydigan vosita

Bir tanişim ommaviy axborot vositalariga taʼrif berar ekan, şunday deydi:

– Taʼsirçanlik va ommaviylik jihatidan televideniye birinçi örinda turadi. Eng qulayi esa radio. Boşqa iş bilan band bölsangiz ham uni eşitaverasiz. Eng tezkori — internet. Undagi axborot sanoqli soniyalarda butun dunyo böylab tarqaladi. Matbuot esa axborotni eng uzoq saqlaydigan vosita. Televideniye yoki radioda körsatuv va eşittirişlar bir-ikki marta takror berilişi mumkin. Lekin gazeta-jurnalni istagan paytingizda qayta-qayta öqiş imkoniyatingiz bor.

— Internet jurnalistikasining ustunlik jihatini ham tan olişimiz kerak, — deydi “Oltin qalam” mukofoti sovrindori Abdunabi Abdiyev. — Masalan, tezkorlikda unga yetadigani yöq. Biroq, tahlilning yöqligi, borining ham öta sayoz va xomligi, axborotning işonçlilik darajasi kamligi va tez özgaruvçanligi, yangilik yetkazişdagi şoşma-şoşarlik, mohiyatga emas, şaklga boğlanib qoliş uni “vazmin qariya oldidagi hovliqma ösmir”ga öxşatib qöyişi ham bor gap. Bugun aytaylik, ötgan asrning yigirmançi-öttizinçi yillaridagi voqealarni tarixçilarimiz qayerdan tiklaşayapti? Heç şubhasiz, gazeta sahifalaridan! Misol uçun, “Oltin qalam” xalqaro tanlovining Boş Milliy mukofotiga eng birinçi bölib sazovor bölgan “Qaşqadaryo” gazetasining salkam 95 yillik tarixi bor. Uning turgan-bitgani — solnoma. Yuz yildan söng internet naşrdagi axborot saqlanib turişiga kim kafolat beradi?!

Mavsum davom etayapti, ammo…

Köpgina mutasaddi şaxslar, korxona, taşkilot va öquv yurtlarining rahbarlari matbuot milliy manfaatlar himoyaçisi, u jamoatçilik fikrini şakllantiruvçi, ommani ijtimoiy faollikka undovçi kuçligini, yoşlarning huquqiy ongini oşirib, huquqiy madaniyatini yuksaltiruvçi vosita ekanligini esdan çiqarib qöyişdi. Huquqiy madaniyatli kişi esa qonunlarni bilibgina qolmay, ularga oğişmay amal qiladi, itoat etadi. Aslida erkinlik ham, mus­taqillik ham huquqni anglaşdan boşlanadi. Demak, bugungi kunda jamiyatning har bir aʼzosi öz huquqi, burçi va masʼuliyatini puxta bilmas ekan, islohot, yangilaniş haqidagi barça sözlarimiz besamar ketaveradi. Milliy ğoya tarğiboti ham aynan ommaviy axborot vositalari orqali amalga oşadi.

Bu mutolaa emasmi?

Darvoqe, xulosa örnida yana bir gap. Mutolaa haqida bugun köp gapirayapmiz. Tanlov ğolibi bölgan faol kitobxonlarga hatto avtomobil sovğa qilinayapti.  Kitobxonlikni tarğib etiş borasida katta-katta loyihalar, aksiyalar, tadbirlar amalga oşirilmoqda. Ammo… Şuning barobarida bir oddiygina haqiqatni unutib qöymoqdamiz. Axir kitobxonlik bilan bir qatorda gazetxonlik va jurnalxonlik ham mutolaa şakllaridan hisoblanadi-ku!.. Nega endi kitobxonlikni tarğib eta turib, gazetxonlik va jurnalxonlikdan yiroqlaşişimiz kerak?! Nega bugun obuna haqida gapirişni jinoyatday talqin qiladiganlar köpayib qoldi? Nega endi obunani tarğib etgan odamga “majburiy obunami?!”, deya ayyuhannos solib, vaqtli matbuot vakillarining yoqasidan olguvçilar köpaydi? Axir  gazetalarni öqimagan insonni jamiyatga nafi tega oladigan mutaxassis, deb ayta olamizmi? Yöq, albatta!

Bugungi kunda yurtimizda maʼnaviyat va mafkura masalasiga davlat siyosati darajasida eʼtibor qaratilmoqda. Yoşlarning siyosiy-huquqiy bilim va dunyoqaraşini kengaytiriş, çetdan böladigan turli mafkuraviy tahdidlarga munosib javob bera oladigan maʼnaviy komil avlodni tarbiyalaşga dolzarb masala sifatida ahamiyat berilayotgan bir paytda matbuot naşrlarining iqtisodiy ahvoliga befarq qarab, bu har bir tahririyatning “şaxsiy muammosi” deb yondaşiş notöğri. Çunki matbuot — millat maʼnaviyatiga daxldor soha. Şunday ekan, naşrlarning obunasiga va ularning öquvçilari qöliga yetib borişiga barça rahbar xodimlar, şu­ningdek, maʼnaviyat va maʼrifat tarğibotiga mutasaddi bölgan kişilar masʼullik sezsalar, nur ustiga aʼlo nur bölardi…

Norböta Ğoziyev.

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan