Uçinçi uyğoniş epkinlari

Özbekiston Respublikasi Prezidenti   Şavkat Mirziyoyev yaqinda Öqituvçi va murabbiylar kuniga   bağişlangan tantanali   marosimdagi nutqida buyuk yunon   olimi Aristotelning   “Vatan   taqdirini yoşlar tarbiyasi   hal qiladi” degan   sözlariga alohida urğu berdi. “Qarang, bu fikrlar miloddan avval   aytilgan. Lekin, insoniyat   ongli hayot keçira   boşlagan davrdan buyon   taʼlim va tarbiya   masalasi doimo dolzarb   ahamiyat kasb etib   kelmoqda” deya hikmatli   sözlarni izohladi davlatimiz   rahbari. Şu asnoda biz   Uçinçi Uyğoniş (Renessans) rejalaştirilayotganidan voqif böldikki, bu gaplar   mamlakatimiz rahbarining qariyb tört yillik   prezidentlik   faoliyati xulosasi   sifatida yangradi. Ayni muallimlar   bayrami arafasida…

Asli “Muallim”   arabça söz bölib,   uning tarkibida “ilm”   yaşiringan. Alalxusus, jahon   sivilizatsiyasini Aristotelga öxşagan   muallimlar voqelikka köçirganlar. Zotan, ilm iştirok etmaydigan sivilizatsiya bölişi   mumkin emas. Yuksak   darajadagi taraqqiyot ildizlari ilm buloqlaridan oziqlanişi tarixda köp bora öz isbotini topganini bilamiz.

Yurtboşimizning   nutqida taʼkidlanganidek, Markaziy   Osiyo hududidagi Birinçi   Uyğoniş davri IX-XII asrlarda voqelikka köçgan. Ikkinçi   Uyğoniş davri esa Amir   Temur ğayrat-şijoati bois   şakllangan. Oradan ança   yillar ötganidan söng   — XIX asrda hududimizda   içki nizolar özining   qop-qora kurtaklarini yoza   boşladi. Oqibatda johillik   ilmning yölini tösib   qöydi. Yigirmançi asrning   10-yillarida yangi usul — jadidçilik tarafdorlari millat taraqqiyoti   yölida maydonga otilib   çiqdilar. Ularning   yölboşçisi   Behbudiy hazratlari edi.   Ammo, ular fevralda   oppoq bölib gullagan   öriklarga öxşab qoldilar.   Davr izğirinlari gullarni   qor alpozida körib,   uzoq-uzoqlarga uçirib ketdi.   Davlatimiz rahbari şu   hodisalarni şarhlar ekan,   jadidlarning olamşumul orzulariga   alohida töxtaldi: “Ming   afsuski, jadid bobolarimiz   öz oldiga qöygan   ezgu maqsadlarni amalga   oşirişga mavjud vaziyat, ijtimoiy tuzum yöl bermadi. Maʼrifat fidoyilari öşa   davr johil kimsalarining tuhmat-malomatlariga duçor   böldilar. Avval çor   hukumati, keyinçalik sovet hukumati ularni ayovsiz quvğin   va qatağon qildi. Şu   tariqa milliy uyğoniş   va taraqqiyot harakati   el-yurtimiz uçun armon   bölib qoldi.

Vatanimiz   ozodligi va xalqimiz   baxt-saodati yölida jonini   fido qilgan jadidlarning ilmiy-maʼrifiy, adabiy-badiiy   merosi biz uçun   bugun ham beqiyos   ahamiyatga ega”.

Şu vaqtga qadar   mamlakatimizning biror rahbari   jadidçilik harakatiga uzil-kesil   siyosiy baho bermagan   edi. Garçi Istiqlol   arafasida ularning asarlari   yoruğlik yuzini köra   boşlagan bölsa-da, baribir, şaxsiyatlarini gumon şarpalari örab   turgani bilinib qolar   edi. “Millatparvar” sözining zörma-zöraki zaylda “millatçi”ga aylantirilganiga heç bir siyosatçi eʼtibor qaratmagan edi.

Yaqin tariximiz manzaralaridan maʼlumki, Abdulla Qodiriy,   Abdurauf Fitrat, Abdulhamid   Çölpon asarlari tarafga   otilgan malomat toşlari   bir joyga yiğilsa,   kattakon toğ hosil   böladi. Xususan, “Qizil   Özbekiston” gazetasi 1937 yillarda öşa qon aralaşgan   toşlarni irğitişda bayroqdorlik vazifasini uddalagan edi.

Mazkur naşrning 1937   yil 6 avgust sonida bosilgan   “Keça va kunduz”   haqida” sarlavhali maqola   quyidagi daşnomlar bilan   boşlangan: “Çölpon — Oktyabrdan ilgari burjua-jadid yozuvçi sifatida maydonga   çiqqan kişi. Oktyabrdan keyin   oçiqdan-oçiq bolşeviklarga va   sovet hokimiyatiga qarşi   aktiv kuraşib, öz ijodida   aksilinqilobiy millatçilar ğoyasini   ötkazib keldi. Çölpon özbek   millatçilarining baloğatga yetgan, maqtalgan sanʼatkori bölib, millatçilar u bilan faxrlanardi. Çölpon   köp yillargaça va   hozir ham şu   iflos botqoqlik içida   qoldi. “Sozim”, “Jör” (bosilmagan)   degan şeʼriy töplamlari   bilan “Keça va   kunduz” romani bunga   misol böla oladi” (“Çölpon va   tanqid”. Matnlarni naşrga tayyorlovçi, sözboşi va   izohlar muallifi: filologiya   fanlari doktori Bahodir Karimov. Toşkent, 2004 yil. 67-bet).

Eʼtibor qiling: öşa   tajovuzkor maqolaning eʼlon   qilinganiga   sakson uç   yildan oşibdi. Maqolaning   uç nafar muallifi   oradan ança yillar   ötganidan söng jamiyat   hayoti tamomila özgarib   ketişini, oqni qora deganliklari foş bölişini öylab   körganmikan? Şaffof   buloqlarni “iflos botqoqlik”   deya teskari talqin   qilganliklarini   xayol burçaklariga keltirganmikanlar? Tabiiyki, ular   jamiyatning toş qotişiga   astoydil işonişgan va   şu barobarida teskari   talqinni kiprik qoqmasdan   amalga oşirganlar. Aslida   Abdulhamid Çölpon Uyğoniş   maktabdan boşlanadi, degan   ğoyani ilgari surgan   edi.

“Keça va kunduz”   romanidagi obrazlarga   bekitilgan   fikrlarni, içki   monologlarni obdon öylab   körsangiz, uning nima demoqçi   bölayotgani oydinlaşadi. Romandan bir şingil:

“— Bu   fikringiz xato. Ibtidoiy tarbiyani   rus maktablaridan boşlab   bölmaydi, uni milliy maktablarda   beriş kerak. Ilgari milliy hissini   östirib, öz millatini tanigandan   keyin rus maktabiga   beriş kerakki, hunarga, ixtisosga tegişli ilmlarni   öqisin. (Bu odamning   gaplarida şunaqa men   anglamaydigan sözlar köp:   u özi öylamasdan gapirib keta   beradi. Tez-tez töxtatib söraşga   men uyalaman. Baʼzi   sözlarni anglamasam-da, hamma gaplarini   anglayman. Gazet öqiy bersam,   tuşunib ketarman). Undan keyin   Germaniya, Fransiya, Angliya   mamlakatlariga, hatto   dunyoning narigi çekkasidagi   Amerikaga yuborib öqitiş   kerak…

— Öruslarning   özida ham ilm   köp, şekilli-ku, nariga yuboriş nimaga   kerak?

— Öruslarda   ilm köp. Öruslar mutaraqqiy   millat. Lekin ular özlari   ham asl ilmni öşa   yoqdan oladilar.” (Çölpon. “Keça va kunduz”. Toşkent, 1995. 189-bet).

Davlatimiz rahbarining   ayni Öqituvçi va   murabbiylar kuni arafasida   uç buyuk jadid   rahnamolari — Abdulla Avloniy, Mahmudxöja Behbudiy, Munavvarqori   Abduraşidxonovlarning vafotidan   söng “Buyuk xizmatlari uçun” ordeni bilan taqdirlaganlarida ham ramziy maʼno   bor. Çunki, ular   uluğ muallim edilar;   Çölpon kabi önlab   jadidlarga uçar qanot   baxş etgan edilar.   Ularning har biri   — öziça yulduz. Çölpon   esa — Tong yulduzi!

Öylab qarasak, serquyoş   Özbekistonimizda jadidçilik harakati   eng baland nuqtaga   kötarilganiga ham yuz   yildan oşibdi. Mazkur   harakat söndirilgan bölsa-da,   baribir öz ildizlarini   tafakkur oşa uzoqlarga   yetkazişga ulgurdi.

Jadidlar öz faoliyati   mobaynida, asosan, ikki narsaga   diqqat-eʼtiborlarini   qaratgan. Bularning birinçisi,   maktab bölsa, ikkinçisi, gazetadir. “Keça va kunduz” romanida   ham maktablar va   gazeta masalalari börttirib   körsatiladi. Obrazli yösinda   aytsak, maktab va gazeta   Taraqqiyot quşining ikki   qanoti sifatida tasvir   etiladiki, biz bu tarixiy   faktni   hamişa xayolimizda   tutib yurmoğimiz darkor.

Çuqur   fikrlovçilar va yengil   fikrlovçilar kuraşi ötmişda   ham bölgan, hozir   ham şundoq. Ayrim kimsalar   borkim, elektron matbuot   jahonga boğlanib turganida   gazet-jurnalga ne hojat, deydilar. Bu   nodonlarning gapi.   Elektron matbuotning ham qulayliklari bor, albatta. U kerak. Tezkor. Ammo tan oliş kerakki, elektron naşrlarning hidi yöq, rangi yöq, taʼmi yöq; elektron matbuotni öz   şakliça taxlab, kitob javoningizda saqlab bilmaysiz: pir   etib, uçar-da ketar.   Gazet-jurnal esa yillar, asrlar mobaynida saqlanadi. Aslini   olganda, ular ham   mulk. Neça yillardan   beri sarğaygan gazetlarni   asrab yurganlarni bilamiz.   Professor Bahodir Karim   ham sarğaygan gazetalardan Çölpon xususidagi turli-tuman   maqolalarni yiğib, “Çölpon va   tanqid” otliğ ajoyib   kitob yaratdi.

Davlatimiz   rahbari öz nutqida   maktab va matbuot   mutanosibligi haqida şunday   dedi: “…Ayting-çi, öqituvçi öz ustida işlaşi, bilim va   mahoratini oşirişi uçun   qöşimça metodik yordamni   qayerdan oladi? Albatta, şu   sohaga oid kitob   va qöllanmalardan, maxsus pedagogik   naşrlardan oladi.

Afsuski, biz   keyingi yillarda “majburiy   obuna” bahonasida ixtiyoriy   obunani ham yöq   qildik. Buning natijasida maktab   va oliygohlarning öqituvçi   va domlalari özlari   uçun zarur bölgan   gazeta va jurnallardan ajralib qoldi. Şunday ayançli   holga keldikki, hatto ayrim   rahbarlar gazeta öqimasligi   bilan maqtanadigan böldilar…”.

Bu gap   matbuotning   jamiyatimizdagi   mavqeiga tegişlidir. Aslida ixtiyoriy   obuna   gazeta va   jurnallar orasidagi halol   raqobatni yuzaga keltirişi   joiz edi. Aksariyat   bunday   rejalarni notöğri tuşundi.   Oqibatda baʼzi viloyatlar   nufuzli markaziy naşrlardan   tamomila uzilib qoldilar. “Gazeta öladi, uning örnini   internet   saytlari egallaydi” qabilidagi   xunuk xabarlar el-ulus   orasida tez tarqaldi.   “Tuyani şamol uçirsa, eçkini osmonda kör”   deganlaridek, ayrim tuman gazetalari   maxsus buyurtma asosida   naşr qilinadigan varaqalarga   aylandi-qoldi. “Gazetada   maqolangizni naşr ettirişni   istasangiz — marhamat, pulini   tölang. Şu pulga oz-moz   tirajda tuman gazetasini   çiqaramiz” qabilidagi takliflarni   öz quloğimiz bilan   eşitdik. Ne ajabki,   markaziy naşrlar (bir paytlar million nusxada çop etilgan!) tuman   gazetasining yarim tirajida   naşr etila boşlandi.   Deylik, “Şovot istiqboli”   gazetasi bir vaqtlar   yetti ming nusxada   çop qilinar, talaş   bölib öqilguvçi edi.   Bizga öxşagan önlab   jurnalistlarning qalamlari aslida   tuman gazetasida çarxlangan.

Hozirgi kunning   eng muhim sözi   — Uçinçi Uyğoniş   jarayoniga daxldor böldi.   Uyğoniş şabadalari esa   maktab va matbuot   taraflaridan esişga tuşadi. “Şabada”ni   fasohat egalari “Nasim”   demişlar. Nasim — Tong   şabadasi. Ruhimizga   yoqadigan şabada. Bizni   kelajakdagi oq tonglarga   işontiradigan şabada. Darvoqe, hazrat Navoiy   ham bu atamani xuş körgan.   Maʼrifat jarçilari xususidagi   risolasini “Nasoyim ul-muhabbat” — “Muhabbat şabadalari”   deb atagan.

Yangi Uçinçi Uyğoniş, yaʼni Uçinçi Renessans davri… Bu uzoq   kutilgan Uyğonişdir. Kamida   yuz yil kutilgan. Tojdor virus   xarxaşasi dunyoni taşvişga   solayotgan bugungi kunimizda   yangragan   mazkur atama   barçamizning   ruhiyatimizda umid   çiroqlarini yoqib yuborgani   şubhasizdir. Qodiriylar, Fitratlar, Çölponlar   nigohlarini qadagan yoruğ   kelajak ostonamizga tobora   yaqinlaşmoqda!

Bahrom Rözimuhammad