Bepul ensiklopediya

Ötirgan joyingizda, qölingizdagi kompyuter tugmaçasi orqali öqişingiz mumkin bölgan kitoblar jamlanmasi bor. Bu – Vikipediya onlayn ensiklopediyasidir. Siz uning bepul va beminnat xizmatlari orqali butun dunyo kutubxonasiga ega bölişingiz mumkin. Hatto uni Aleksandriya kutubxonasiga tenglaştirişadi. Sizga kerak bölgan maʼlumotdan bitta kalit sözni yozsangiz, bas! Vikipediya sizga har qança maʼlumotlarni taqdim etadi. Faqat, bu qançalar aniq, haqiqatga mos? Hamma gap masalaning mana şu tomonida bölişi mumkin.

Nima bölganda ham Vikipediyaning   aqlli va ğij-ğij maʼlumotlar orasida şoşib qolmang. Çunki u   faylasuf, şoir, olim, tarixçi, sanʼatkor, tabib, dehqon va yana bir neça önlab soha vakillari qiyofasida köz oldimizda gavdalanib, bizga öz ilmini “yuqtiradi”.

Toğdan oşib ötiş uçun odamga toğday yurak kerak deyişadi. Vikipediya ensiklopediyasidagi maʼlumotlardan saragini sarakka ajratiş uçun ham odamga ana şunday kuç va sabot kerak böladi.

Vikipediya — bepul, butun jamoat uçun mavjud bölgan köp tilli universal internet ensiklopediya­si bölib, undagi barça materiallar “wikipedia.org” saytida joylaşgan.

Sayt Amerikaning Vikimedia jamğarmasi notijorat taşkilotiga tegişli bölib, uning 37 mintaqaviy vakolatxonasi bor. Ensik­lopediyaning nomi inglizça “wiki” sözidan olingan bölib, u “tez” va ensiklopediya (“ensiklopediya”) sözlaridan kelib çiqqan. Demak, u tezkor ensiklopediyadir.

2001 yil yanvar oyida Jimmi Uels va Larri Sanger   tomonidan yaratilgan Vikipediya hozirda internetdagi eng katta va eng maşhur maʼlumotnomalarni bizga yetkazadi. Axborot hajmi va tematik qamrovi böyiça Vikipediya insoniyat tarixida yaratilgan eng töliq ensiklopediyadir. Universal ensiklopediya sifatida Vikipediyaning asosiy afzalliklaridan biri bu foydalanuvçining ona tilida maʼlumotlarni taqdim etiş qobiliyatidir. 2018 yil may holatiga köra, Vikipediyaning 301 tilda, şuningdek, 493 tilda inkubatorda bölimlari mavjud. Unga 40 milliondan ortiq maqolalar joylaştirilgan. Vikipediya veb-sayti dunyodagi eng köp ijtimoiy tarmoq foydalanuvçilar kirgan saytlar orasida beşinçi örinda turadi.

Ham foydalanuvçi, ham muharrir

Vikipediyaning asosiy xususiya­­ti şundaki, har qanday internet foydalanuvçisi unda maqolalar yaratişi va tahrir qilişi mumkin. Bunday köngillilar tomonidan qilingan har qanday özgartirişlar darhol saytning barça mehmonlari tomonidan körib çiqiladi. 2013 yil dekabr oyida YUNESKOning Vikipediya asosçisi Jimmi Uelsga Vikipediya uçun Nils Bor Oltin medalini topşiriş munosabati bilan bergan bayonotida, bu “biz yaşayotgan davr­ning ramzi va bu nafaqat vosita, balki amalga oşirilgan orzu, inson aql-idroki va Aleksandriya kutubxonasi jamlanmalari kabi qadimiydir” degan edi.

Şuningdek, Vikipediyaning işonç­liligi va aniqligi foydalanuvçilar tomonidan doim   şubhaliligiça qolmoqda. Vikipediya yolğon yoki tasdiqlanmagan maʼlumotlarni qöşgani va sahifalarini buzgani uçun tez-tez   tanqidga uçraydi. Biroq ilmiy tadqiqotlar şuni körsatadiki, Vikipediyada vandalizm izlari tezda zudlik bilan bartaraf qilinadi.

Vikipediya yaratuvçilarining eng muvaffaqiyatli qarorlaridan biri bu xalqaro bölimlarni tezkor ravişda kiritiş bölgan. Masalan, Vikining rus tilidagi bölimi 2001 yil 11 mayda, umumiy startdan bir neça oy ötgaç paydo böldi. Bunga parallel ravişda boşqa xalqaro bölimlar ham yaratildi. 2020 yil 28 iyundagi rus tilidagi Vikipediya bölimi barça til bölimlari orasida maqolalar soni böyiça 7-örinni egalladi.

Portal faoliyatining birinçi yilida unga 20000 ga yaqin maqola joylaştirildi, ular hanuzgaça ingliz tilida saqlanib turibdi. Albatta, Vikipediyaning bunday ulkan ösişi darhol boşlangani yöq. Dastlabki yillarda loyiha qaşşoqlik davriga yuz tutdi. Şundan keyingina tijorat filiallari yaratildi va taniqli Axborot texnologiyalari kompaniyalari va ijtimoiy xizmatlar resursni rivojlantiriş uçun millionlab xayriya qilişni boşlaşdi.

Homiysiz kitob

Dastlab, ensiklopediya juda va juda çeklangan miqdorda subsidiyalangan edi. Masalan, internetning asosiy ensiklopediyasi ehtiyojlari uçun birinçi tölovlar hatto 100 000 AQŞ dollariga ham yetgani yöq.

Dunyo böylab ön minglab faollar, böş vaqtni oğirlaştirgan holda, har kuni Vikipediyani hozirgi zamonning eng töliq va obröli internet-resursiga aylantiriş uçun iş olib boradilar.

Vikipediya allaqaçon tan olingan maʼlumotlarni aks ettirişi kerak. Boşqaça qilib aytganda, maqola birovning öz ğoyalarini, nazariyalarini, izlanişlarini, ixtirolarini, şaxsiy fikrlarini, har qanday narsaga baholarini, sanʼatşunosligini va boşqalarni joylaştiriş uçun “platforma” bölmasligi kerak.

Loyihada röyxatdan ötgan böladimi yoki yöqmi, barça iştirokçilar Vikipediya iş­laydigan dasturiy taʼminot funksiyalaridan foydalanişlari mumkin. Şunday qilib, har bir Vikipediya maqolasiga ilova qilingan “Tarix” sahifasida maqolaning avvalgi har bir qayta körib çiqilganligi haqidagi yozuvlar mavjud. Vikipediyaning har bir maqolasiga biriktirilgan “Munozara”   sahifasi uşbu maqola matni ustida turli loyiha iştirokçilari örtasida işlaşni muvofiqlaştiradi.

Ispança Vikipediya foydalanuvçilari tijorat reklamasi va Vikipediyaning qasddan qilingan Anglocentrizmdagi nazorati yöqligi haqida xavotirlarni keltirib, 2002 yil fevral oyida Vikipediyadan Libre ensiklopediyasini yaratiş uçun ajralib çiqdilar. Öşa yilning oxirida Uels Vikipediyada reklama körsatilmasligini eʼlon qildi va uning veb-sayti “Wikipedia.org” ga köçirildi.

Sayyoradagi har bir inson uçun

Vikimedia jamğarmasi 2003 yil 20 iyunda yaratilgan. U Amerika Qöşma Ştatlari Patent va savdo markalari idorasi tomonidan 2004 yil 17 sentyabrda Vikipediya savdo belgisini röyxatdan ötkaziş uçun foydalanilgan. 2004 yil 16 dekabrda tovar belgisi Yaponiya tomonidan himoya qilindi.

Vikipediya — bu onlayn ensik­lopediya, şuning uçun bitta til bölimidagi iştirokçilar turli lahjalardan foydalanişi mumkin va ular turli mamlakatlardan bölişi mumkin (ingliz tilidagi bölimda bölgani kabi). Uşbu farqlar sözlarning turli xil yozilişi yoki qaraşlar tufayli baʼzi töqnaşuvlarga olib kelişi mumkin.

“Aqldan ozganlar boşqaradigan ruhiy şifoxona”…mi?

Vikipediya kamçiliklardan xoli emas. Avvalo, maʼlumotlar, Vikipediya matnlari obʼyektiv ravişda tizimli harakatlarga böysunadi. Vikipediyadagi maʼlumotlarning işonçsizligi, mavzularni yoritişda davom etadigan buzilişlar va ularni yoritişning subʼyektivligi şular jumlasidandir.

Şuningdek, Vikipediya tanqid­çilari sistematik xolislikka, mavzularni yoritişda nomutanosiblikka eʼtibor qaratmoqdalar, uning tahrir jarayonini ayrim iştirokçilarining kasbiy mahoratidan köra iştirokçilar örtasida kelişuvni afzal köriş siyosatini tanqid qilmoqdalar.

Vikipediya buzğunçilarga duç kelişi mumkin. Vikipediyadagi buzğunçilik bu ensiklopediyaning işonçi va işonçliligini buziş uçun ataylab qilingan tarkibni zararli qöşiş, öçiriş yoki özgartirişdir. Asosan vandalizm Vikipediya maqolalari tarkibini buziş, grafitlar, bila turib yolğon maʼlumotlar yoki maqola mavzusiga umuman aloqasi bölmagan boşqa tarkib bilan almaştirişda namoyon böladi. Bir neçta buzğunçilik holatlarida, baʼzi Vikipediya sahifalari himoyalangan bölişi mumkin.

Internetga oçiq maʼlumot sifatida Vikipediyada boşqa Vikipediya iştirokçilari nomaqbul, haqoratli yoki pornografik materiallar ham mavjud. Vikipediya asosçilaridan biri Larri Sanger 2015 yilda Vikipediya trollar va iştirokçilar tomonidan qabul qilinganligi sababli, uning uçun umidsizlik bölganini aytdi. Sangerning sözlariga köra, Vikipediya “aqldan ozganlar boşqaradigan ruhiy kasalxona”ga öxşaydi.

“Viki”lar jamlanmasi

Vikipediya egasi va taşkilotçisi bölgan Vikimedia fondi internetdagi boşqa bepul naşrlar loyihalarini qöllab-quvvatlaydi.

Vikiluğat — köp funksional luğatlar, Vikitsitata — iqtiboslar töplami, söz birikmalari, maqol va matallar töplami, Vikikutubxona — bepul asl matnlar kutubxonasi, Vikidarslik — bepul öquv adabiyotlari,   Vikipediya, özini interaktiv taʼlimning yangi şakli va oçiq ilmiy loyihalar sifatida joylaştirişi, Vikiyangiliklar — bu xalqaro axborot agentligi va oçiq manbali internet yangiliklari naşri, Vikiombor — Vikimedia jamğarma loyiha sahifalariga kiritilgan multimedia fayllari uçun umumiy markazlaştirilgan ombor, Vikigid — turizm va bepul sayohatlar uçun qöllanmalar yaratişga bağişlangan oçiq köp tilli loyihalarni öz içiga oladi.

Vikipediya quyidagi şiorlar asosida iş köradi:

Qiymatimiz pul bilan ölçanmaydi

Vikipediya Vikimedia fondi tomonidan qöllab-quvvatlanadigan notijorat loyihadir. Biz grantlar va xayr-ehsonlar asosida mavjudmiz va bizning maqsadimiz sayyoradagi har bir odamga bepul bilim berişdir.

Bizning işimizdan har kim maʼlum şartlarga rioya qilgan holda foydalanişi mumkin.

Vikipediya “bepul dastur” tamoyili asosida işlaydi. Bizning foydalanuvçilarimiz tomonidan yaratilgan barça materiallar nusxalaş, özgartiriş va tarqatiş bepul. Biz talab qiladigan yagona narsa — Vikipediya materiallaridan foydalanişda uşbu tamoyil saqlanib qolişidir.

Biz turli tillarda gaplaşamiz …

… şuningdek, 300 dan ortiq tillarda. Ularning 104 tasiga 10000 dan ortiq maqola yozilgan. Köpgina mamlakatlarda Vikipediya eng maşhur saytlarning öntaligiga kiradi.

Siz aslida Vikipediyada heç narsani özgartira olmaysiz …

Siz unga faqat biron-bir narsa qöşişingiz mumkin. Vikipediya — bu maʼlumotni iloji boriça uzoqroq saqlaşga möljallangan maʼlumotlar bazasidir. Bugun siz öqiyotgan maqola faqat hozirgi versiyasidir. Aʼzolar tomonidan kiritilgan barça özgariş­larni saqlaymiz. Bu sizga turli xil versiyalarni taqqoslaş yoki kerak bölsa, avvalgisini tiklaş imkonini beradi. Öquvçi har doim çap menyuning pastki qismidagi “Doimiy boğlaniş” yordamida maqolaning boşqa bir versiyasiga havola qilişi mumkin.

Tahrir yoki vandalizm…

Vikipediyada murakkab qoidalar tizimi va sifat nazorati mavjud. Tahrirlovçilar özgariş­larni kuzatişi, maʼlum bir muallif tomonidan kiritilgan özgariş­lar tarixini tekşirişi, vandalizm haqida xabar berişi, boşqa iştirokçilar bilan maqolalarni muhokama qilişi mumkin. Agar maqola talablarga javob bermasa, uni qayta körib çiqiş yoki olib taşlaş kerak böladi.

Biz şunçaki töplovçilarmiz

Vikipediyadagi maqolalar imzolanmagan, aʼzolari esa köngillilar. Biz maʼlumot manbalariga havolalarni talab qilamiz. Şuningdek, muallifning asl tadqiqot natijalarini naşr etişga yöl qöyilmaydi. Barça mualliflar neytral nuqtai nazarni saqlaşlari kerak. Axborot manbalari obröli bölişi şart.

Vikipediya diktatura yoki boşqa siyosiy tizim emas!

Vikimedia jamğarmasi Vasiylik kengaşi tomonidan boş­qariladi. Jamğarma va Kengaş Vikilarni tahrir qilmaydi. Vikipediya şaffof va oçiq, kelişmovçiliklar oçiq muhokama qilinadi va agar ular yetarli ahamiyatga ega bölsa, Vikipediyada tas­virlanadi.

Biz uzoq vaqt va zamonlarni möljalladik!

Vikipediya yana yuz yil davomida mavjud bölişini istaymiz, agar u yanada muhimroq tarmoqqa aylanmasa. Har bir inson bilim olişi va uni baham körişi mumkin bölgan dunyoni tasavvur qiling. Bu bizning maqsadimiz — va biz sizning yordamingizga muhtojmiz.

Gözal BEGIM tayyorladi.