Har kungi mavzu, har kungi muammo
Gödagini bağriga olib unga kökrak tutgan ayol dunyo kelajagining tayançi, deyiş mumkin. Zero, hadisi şarifda aytilganidek, “Qariyalar, dalada ötlab yurgan qöy-qözi va emizikli ayollar” hayot barqarorligi, osoyiştaligi, bardavomligining sababçilaridir.
Öylasam, umrimning ona şahrim Marğilondagi qadrdon mahallada, qarindoş-uruğ yoşi kattalar orasida ötgan davridan qolgan eng eʼtiborli, çiroyli xotiralardan biri bu – homilador ayollarga va ular közi yorigandan keyin çaqaloğini ona suti bilan töydirib östirişi uçun atrofidagilarning körsatgan ğamxörligi bilan boğliq: yilning qaysi fasli bölişidan qatʼi nazar, yangi tumsa (tuqqan) ayolni kamida yigirma kun (kiçik çilla) qölini sovuq suvga urdirmay issiq ovqatlar bilan boqilardi, qöni-qöşnilar navbat bilan çaqaloqli ayolga atab qilingan tansiq taomlarni çiqarişardi, bola köp yiğlab bezovta bölsa, buning sababi, avvalo, ona suti yetişmayotganidan emasmikin, degan savoldan izlanib, emizikli ayolning osoyiştaligi, yeyiş-içişiga yana ham köproq eʼtibor qaratilardi, suti kamdek tuyulgan ayollarning kökragiga tandirdan yangi uzilgan issiq nonni boylab qöyişar, bundan ayolning suti sezilarli darajada köpayganini aytişardi – bu udumlar ikki dunyo örtasida turib misoli hayotga yangidan kelgan ayol hamda özi uçun eng bexatar joy bölgan ona qornidan sinovlari köp yoruğ dunyoga kelgan murğak jon soğligini tiklab, öziga kelib olişi uçun asrlar davomida sinalgan anʼanalar edi.
Asrimiz boşlarida Jahon Soğliqni saqlaş taşkiloti (JSST)ning mamlakatimiz tuğuruqxonalari, ayollar maslahatxonalari faoliyatiga joriy etilgan “Bexatar onalik” dasturi böyiça çaqaloq dunyoga kelişi bilan ona bağriga beriladigan, ona unga kökrak tutadigan böldi. Momolarimiz, katta avlod onalarimiz uçun oddiy holat bölib kelgan bu talab-qoida XX asr sobiq ittifoq tibbiyoti joriy etgan tartiblar (qarang, çaqaloq bir neça kun davomida onasidan alohida saqlanib, bu paytda ayolga öz sutini soğib taşlaş buyurilar, bolasi esa neça xil ayollardan soğib olingan aralaş sutlar bilan boqilardi!) tufayli köp joylarda, ayniqsa, markaziy şaharlarda yöqolib ketgandi.
— Ona farzandli bölgaç, 20 daqiqa içida bolani emizişi kerak, – deydi tibbiyot fanlari nomzodi Nigora Rahimova. – Hatto, jarrohlik yöli bilan tuğilgan bolani ham bu neʼmatdan mahrum qilib bölmaydi, çunki tuğuruq jarayonida yutilgan homila suvlaridan oşqozon tizimini himoyalaş zarur. Bir neça tomçi oğiz suti bolaning qornini töyğiziş uçun emas, mikroblarni dezinfeksiyalaş, ona organizmidagi kasalliklarga qarşi kuraşuvçi antitelalar bilan bolani emlaş uçun xizmat qiladi. Bu esa gödakni 6 oy davomida qizamiq, kökyötal, suvçeçak kabi xavfli kasalliklardan asraydi. Ona sutidagi foydali moddalarni bironta sunʼiy bötqadan topolmaysiz.
Yurtimiz tuğuruqxonalarida çaqaloqlar dunyoga kelişi bilan ona bağriga berilib, ona sutidan bahramand bölişi qatʼiy joriy etilgandan uç-tört yil ötişi bilan ayollar oğiz sutidan bahramand bölib, dastlabki yarim-bir yilda faqat öz onasining suti bilan katta bölgan bolalari oldin tuğilgan (yaʼni, ilgarigi tartiblarga köra, hayotining dastlabki bir neça kunida onasi va öz onasining sutidan ajratib qöyilgan) öğil-qizlariga nisbatan soğlom va baquvvat katta bölişayotganini eʼtirof eta boşladilar. Buning boisi – ona suti ilohiy neʼmat ekani va uning möʼjizalarini zamonaviy fan tasdiqlamoqda.
Mutaxassis olimlar izlanişlari xulosasiga köra, ona suti — gödak vujudidagi har qanday tanqislikni qondiruvçi universal taom. Gödak labini kökrakka tekkizganda, ona organizmi bola jismi ehtiyojmand bölgan moddalarni aniqlab, uni yetkazib berarkan. Hatto, ona organizmi çala tuğilgan, kasalmand yoki oddiy suvsagan murğak uçun individual ravişda turliça, ularning öziga munosib sut işlab çiqaradi. Ona suti tarkibi ösib borayotgan bolaning jismida böladigan fiziologik özgarişlardan kelib çiqadigan yangi talablarni qondirişga moslaşib özgarib borarkan.
Internet xabarlariga köra, Amerikada ikki ayol bir vaqtda közi yorib, biri öğil, ikkinçisi qiz farzand körişadi. Hamşiralarning eʼtiborsizligi tufayli qaysi çaqaloq qay bir ayolga tegişli ekanini aniqlaş muammo bölib qoladi. Bu çalkaşliklardan xabardor bölgan onalar (garçi köz yorigan vaqtidayoq bolasi qiz yoki öğil ekanini eşitgan bölsalar-da)ning ikkalasi ham “Öğil – meniki” deb sözlarida turib oladilar. Qarangki, DNK tahlillarida ikkila tarafning ham körsatkiçlari bir-biriga juda yaqin, öxşaş çiqqani bois, şifokorlar xulosa qilişga ikkilanadilar. Muammo yeçimiga jalb qilingan oliy toifadagi mutaxassislar ham köp öylanişgaç, bu masalada şayxdan maslahat söraydilar. “Ikkala onaning suti tarkibini örganinglar, qay birining suti töyimliroq, tarkibi boyroq bölsa, u – öğil çaqaloqning onasi böladi”, deydi şayx. Şifokorlar şunday qilişadi. Tekşirilganda, haqiqatan ham, bir onaning suti ikkinçisiga nisbatan ança suyuq, tarkibida quvvatli elementlar oz edi. Bu jarayonlardan xabardor bölib yotgan onalardan biri qiz çaqaloq öziniki ekanini tan oladi, u – suti nisbatan suyuq bölgan ayol edi. Şunda oliy darajadagi şifokorlar şayxdan nimaga asoslanib bunday maslahat berganini söraydilar.
“Qurʼoni karimning Niso surasi 11-oyatida aniq aytilgan, – javob beradi şayx. – Yaʼni, “Alloh farzandlaringizga (meros taqsimida) bir öğil uçun ikki qiz uluşi barobarida (berişni) buyuradi…” Bandalariga öğil bolalar uluşini ikki barobar miqdorida taqsimlaşni buyurgan Parvardigori olamning Özi ularning rizqu nasibasi hissasini ham balandroq qilganini tuşuniş mantiqan qiyin emas”.
Bu haqiqatga özimiz ham köp guvoh bölganmiz: öğil bolaga homilador bölgan ayollarning aksariyati quvvatli ovqatlar yegisi keladi; qizaloqqa nisbatan öğil çaqaloqlar tezroq, köproq emişini onalar yaxşi bilişadi.
Endi… yuqoridagi dalillar nuqtai nazaridan mulohaza qiladigan bölsak, oy-kuni yetib dunyoga kelgan yoki çala tuğilgan, gulbargdek nozik jismida öz onasi organizmining öziga xosliklari bilan boğliq ravişda talabu ehtiyojlari öziga xos bölgan har biri mitti (ha, faqat mitti, xolos!) olam – öğilu qiz çaqaloqlarning barçasiga qutisida falon oylikdan falon oylikkaça bölgan gödaklar uçun mazmunidagi yozuv bölgan sunʼiy ovqatlar (bolalar “kaşa”si)ni yediraveriş — beparvolik, bilimsizlik, loqaydlik. Bolaga bemehrlik desam, kimlarningdir dili oğrişi mumkin. Axir, biz — kattalar qay bir taom tanamiz, ruhiyatimizni yengilu quvvatli qilişini, yana boşqasi esa aksinça ekanini yaxşi bilamiz-ku. Har biri ota-onasi, ajdodlarining irsiyati, jismoniy öziga xosliklarini meros qilib dunyoga keladigan judayam nozik bolaga mehribon Alloh şifoyu quvvat qilib yaratib qöygan ona suti böla turib, bandasi öylab topgan sunʼiy ovqatni beriş yaxşimi?!
Yoz kunlaridan biri qişloqdagi qarindoşimizning yiğinida onasi kötarib kelgan yetti-sakkiz oylik qizaloqning yiğisi heç tinmadi. Bola notinç, asabiy, oz-oz suv içardi-da, yana ğingşib betoqat bölardi. Heç narsaga könmayotgan qizçaning boşdan-oyoq juda çiroyli, ammo sunʼiy matolardan tikilgan kiyimçalari meni öylantirib qöydi. “Birorta tinç xonaga kirib, bolaning kiyimlarini yeçib taşlab köring-çi”, dedim. Öziyam rosa toliqqan juvon qizini kötarib çiqib ketdi-da, birozdan keyin kulimsirab kirib keldi: “Kiyimlarini yeçib taşlab emizgandim, uxlab qoldi”. Bu dunyoda hamma narsa, har voqea-hodisada ibrat bor. Öşanda tuşundimki, haligi qizaloq issiq kunda nozik badanini toza havodan tösib turgan, matodan köra çiroyli qafasga öxşagan kiyimlarining ozoridan betoqat, notinç bölgan. Töqqiz oy homilalik davrida onasining qornida malhamdek ozuqalardan qon orqali bahramand bölib yotgan gödak dunyoga kelgaç, uning nozikdan-da nozik, nafisdan-da nafis, hali töla şakllanib ham ulgurmagan oşqozon-içak tizimiga yetti yot ozuqaning kirib borişi, nazarimda, gödakning egniga kiydirilgan sunʼiy matolardan ança oğirroq ozoru azob beradi; bu hol jismoniy-ruhiy rivojlanişiga taʼsir etişi turgan gap.
Zamon, odamlar, şaroit, imkoniyatlar tinmay yangilanib, özgarib bormoqda. Lekin çaqaloq uçun ona sutidan ham munosibroq, foydaliroq, uning har jihatdan yaxşi ulğayişiga vosita böladigan neʼmat yöqligi quyoş nuru harorat, suv va havo hayot manbai ekani kabi özgarmas haqiqat bölib qolaverişini bilamiz-u… Statistik maʼlumotlarga köra, yurtimizda emiziş yoşida bölgan farzandli ayollarning deyarli yarmi bolasini sunʼiy ovqatlar bilan boqişadi. Sababi: kimgadir suti kamdek tuyulgani uçun dilbandini töliğiça sunʼiy ovqatlantirişga ötkazib qöya qoladi; yana kim öqişidan yoki işidan, vaqtinça bölsa-da, ajralgisi kelmaydi; birov semirib (yoki ozib) ketmaslik uçun; davralardan, faol hayotdan çetlaşib qolişni istamay, gödagiga istagan paytida istagan odam şişaçada bötqa tutişini taşkil qilib qöyadiganlar köpayib boryapti.
Bolani sunʼiy ovqatlantirişga ötganda, ayrimlar öylagandek, onaning “yelkasidan toğ qulamaydi”, – deydi neonatolog şifokor Dilfuza Malikova. – Aksinça, bötqani kerakli haroratda, turli şaroitlarda tayyorlaş ortiqça işni köpaytiradi, xolos. Bötqa solinadigan idiş, sörğiç köp hollarda infeksiya öçoğiga aylanişining yomon, xavfli oqibatlariga tez-tez duç kelamiz. Yana şuni taʼkidlagim keladi, yoş onalar bolasini sabr-toqat, mehr bilan töğri emizişni bilmaganidan ham suti kamayib ketadi. Ona suti avval suv, keyin oqsil va yoğ qismidan iborat, uçinçi “porsiya” eng foydalisidir. Şoşma-şoşarlik bilan emizilganda, gödak nasibasining aynan ana şu qismidan bebahra qoladi. Ayrim bolalar öyinqaroq böladi. Şuni nazarda tutib, ona şoşilmay, har ikki kökragini ham 20-30 daqiqadan emizişi, oraliqda gödakni kekirtirib, yana emizişda davom etişi kerak. Ikki kökrakdan çala-çulpa emgan bola, tabiiyki, sutning faqat suyuq qismini içgani uçun qorni ğuldiraydi, içi ketadi.
Ona suti fazilatlari, xosiyatlari, afzalliklarini qizlarga, yoş onalarga hijjalab tuşuntiriş, anglatiş, örni kelganda ayni boradagi muammolarni bilim, qatʼiyat bilan töğri hal etiş – har kunimizning dolzarb vazifasi. Zero, eng pokiza, begardu beğubor narsalarga nisbatan “ona sutidek halol” degan ibora işlatiladi.
Muhtarama ULUĞOVA,
Özbekistonda xizmat körsatgan madaniyat xodimi,
Respublika Maʼnaviyat va maʼrifat markazi masʼul xodimi
