Halollik va saxovat — umr bezagi

Gohida tevarak-atrofga nazar solib, insofu diyonat, mehru muruvvat, saxovat kamayib   ketayotganiga bevosita guvoh bölasan. Yordam beriş qölidan kelsada, özini bilmaganga soliş,   özini niqoblab döst qilib körsatişu, zimdan payt poylab çoh qazuvçilar köpayganiga ham   şohid bölayapmiz. Ayniqsa, özini ziyoli sanovçi kişilar orasida   bunaqangi holatlar uçrab   turişi ğoyat afsuslanarlidir. Şularni körib, kuzatib “nahotki   insofu diyonatli ziyoli zamon­doşlarimiz   ham kamayib ketayapti?”   deb öyga tolişga majbursan. Şukrki, marhum professorlar Ğaybulla as-Salom (1932-2003) va Begali Qosimov(1942-2004)lar bilan boğliq hayotiy voqealarni   eşitib   yaqin davr­­da ham   şu kabi saxovatli, halollikni hayotiy mezon qilib olgan zamondoşlarimiz yaşaganiga şukr qilamiz. Dastlab ular bilan boğliq ayrim voqealarga nazar solsak.

Taniqli   ijodkor Şerali Sokin bir suhbatida professor Ğaybulla as-Salomning insoniy fazilatlaridan söz oçib u kişini şunday xotirlagandilar:

— Öşa kezlari, gapning oçiği, moddiy jihatdan qiynalib yurgandim. Dös­tim, şoir Rauf Parfi maslahat   berdi:

— Yaxşisi, ustoz Ğaybulla as-Salomdan qarz söragin. Qulay yöli — şu. Yurasanmi qiynalib?

“Qanday bölarkin?” deya andak taraddudlanib oxiri yurak yutgança ustozdan qarz söradim. Ul zoti şarif öng qölidagi hassasini çap qöliga olib hamyonidagi hamma pullarni sanamasdan-netmasdan kaminaga uzatarkanlar, mehribonlik bilan dedilar:

— Tuşunaman, mirzam. Sizga hozir juda qiyin. Oğir operatsiyani boşdan keçirişning   özi bölmaydi. Jöjabirday jonsiz. Ustiga ustak, Ivo And­riçning   “Drina köprigi” romanini   tarjima qildingiz. Tarjima öta   maşaqqattalab yumuş: kişini juvozdan   çiqqan otday qilib qöyadi. Ha, modomiki şunday   ekan, bu pullarni işlating. Badavlat bölib ketganingizda qaytararsiz.

Ittifoqo, öşa kuni birodarim   Olimjon Hakimov özi   guvohi bölgan bir   voqeani aytib qoldi:

— Negadir Ğaybulla   as-Salom domla bugun   “Şarq” konserni oşxonasidagi taniş oşpazdan nasiyaga   taom olib tuşlik qildilar…

Men mulzam bölib qoldim.

Farğona viloyati, Beşariq tumanilik Hanifa opa Suyarqulova esa ijodkorlar orasida “sönggi jadid” nomini olgan Begali Qosimov bilan boğliq ibratli bir   voqeani şunday sözlaydilar:

— Öğlimni institutga   imtihon topşiriş uçun   Toşkentga olib bordim. Toşkentga kam borganmiz, şaharni bilmaymiz. Bir uzoq qarindoşimizni qora qilib, 2-3 kun yaşaşga   joy topib berar   degan umidda uyini topib   bordik. Ammo bizning   taşrifimiz ularga yoqmadi. Suhbatlaşib ötirganimizda uyning bekasi: “Öğling munça yuvoş, ustiga kamgap, uyatçan ekan. Şu turişi bölsa institutga kirolmaydi, “x” variant   sotib olgin”, dedi masxaraomuz ohangda. Ustimdan sovuq suv quygandek bölib ketdim. Öğlimni bilmayman, lekin mening   yuragim ezilib, köz yoşimni arang töxtatdim.

Keçki payt   öğlimning örtoqlari turadigan   joyni daraklab topdik, bir amallab tong orttirdik. Ertasi kuni bir qarindoş talaba yigit kelib, bizni Begali Qosimov uyiga taklif qilayotganini aytdi. Öz   qarindoşimizdan iltifot körmaganimiz uçun u kişinikiga borişga   istihola qildik, töğrisi qörqdik. Lekin u yigit domla tayinlaganini aytib, bizni olib ketdi. “Köçada qolganimiz”ni bolalardan eşitib, uyiga çaqirgan ekan.

Biz iymanib, zörğa darvozadan kirib borganimizda, hovlidagi sörida ötirgan er-xotin şoşilib örinlaridan   turib, peşvoz çiqişdi. Yuragimga keça örnaşgan dard bu mehrdan erib, köz yoşlarim bilan oqib tuşib, jismimni tark etgandek böldi. Men özga bir olamga, suv örniga mehr töldirilgan dengizga   tuşib qolgandek edim.

Bizni Begali akaning işxonasi yonidagi mehmonlar kutiladigan xonaga joylaştirişdi.

Ertasi kuni Matluba opa domlaning xonasini körsatdi. Xonada ming­lab kitoblar, göyo bu inson umri davomida   topgan-tutganlarining   hammasiga kitob sotib   olganday tuyuldi menga.

Biz bu yerda   uç kun turgan bölsak, domlaning qaçon uyquga   yotgani — qaçon turganini   bilolmadim. Faqat tinmay işlab   ötirganini kördim.

Endi öylasam, bu hazrati inson salomatligi yomonlaşganiga qaramay, umri tugab qolmasdan işlarini oxiriga yetkazişga şoşilgan ekan.

Domla nonuştani   ham, tuşlik, keçki ovqatni ham biz bilan birga qilib, biroz suhbatlaşardi. Öta kamtar bu inson bilim qaynab çiqayotgan bir buloqqa   öxşardi. Öğlim iqtisodçi bölmoqçiligini eşitib, fanning turli   sohalaridan savollar berib, maslahatlar berdi. Imtihondan bir kun oldin u kişiga minnatdorçilik bildirib, institut yaqinidan birorta   joy topmoqçi ekanimizni   ayt­ganimda, bizga ruxsat   bermadi. Öğlimga bugun keçqurun   yaxşilab dam olişni, imtihonga ortiqça narsa   olib kirmaslikni, aks holda   vaqtdan yutqazib qöyişi   mumkinligini aytdi. Ertasi ertalab   bizni Matluba opa   bilan birga öz maşinasida   imtihon böladigan joyga   olib borib qöydi, öğlimning könglini   kötarib: “Siz albatta   institutga kirasiz. Kelajakda moliya vaziri   bölasiz, yaxşi topşirib olişingiz   uçun omad tilayman”, deb öğlimning qölini qisdi. Bu tabarruk insonning tilaklari ijobat   bölib, öğlim öqişga kirdi, hozir vazirlikda faoliyat yuritmoqda.

Ha, Hanifa opa aytgan voqeaga ham 15 yildan ortiq yil böldi. Bu orada 2004 yili Begali aka ham afsuski vafot qilib ketdilar. Biroq undan   adabiyotşunoslik va tarixga oid köp­lab   tadqiqot asarlari, eng asosiysi   yaxşi nom yodgor bölib qoldi. Begali aka   halollikni umrining   asosiy mezoni qilib   qatʼiy belgilab olganidan   hattoki öğlining xorijga   öqişga ketişiga ham aralaşmagan   ekanlar.

Bu haqda öğli Behzod Qosimov otasining qatʼiyatligi töğrisidagi bir voqeani şunday xotirlaydi:

— Xorijda öqişga yöl oçilgan paytlar edi. Öqişni   Amerikada davom ettirmoqçi böldim. Hujjatlar tayyorladim, ayrim sinovlardan   ötdim. Seytl universitetiga boradigan böldim. Endi ToşDU taşqi   aloqalar bölimining ruxsatini   oliş kerak ekan. Dadam öşanda şu universitetda prorektor edi. Menga: Lyubov Maksimovna (taşqi aloqalar bölimi boş­liği)ga özing kirgin. Maqsadingni   tuşuntir, lekin mening öğlim ekaning­­ni aytma, dedi. Kirdim, tuşuntirdim. Rad javobini oldim. Öşanda dadam aralaşganlarida Amerikaga ketar ekanman. Şunday qilib xorijda öqiş orzusi orzuligiça qolib ketdi.

Ha, Ğaybulla va Begali akalar afsuski bugun oramizda yöq… Xöş, ular kabi   saxovatli, halollikni umr bezagi deb bilgan yana qança   ziyolilarimiz bor bugun oramizda? Agar bölsa özini atayin   insofli qilib körsatişga urinmay, töqima voqeani keltirmay yuqoridagi   kabi   misollarni aniq keltira oladimi?

Umidbek TOJIMUROD