Savodsizlikka «like» qöymang!

“Hurriyat”ning şu yil 14 iyundagi 23-sonida ÖzFA adabiyot muzeyi doktoranti Sitora Tojiddinovaning “Poydevorsiz uy quriş mumkinmi? yoki sözimiz quriliş sohasi haqida emas” sarlavhali maqolasini öqib kaminaning ham könglidan bir qator öylar, keçinmalar ötdi.

Yaqinda bir tanişim menga SMS jönatdi. Unda işlatilgan önta sözning deyarli yarmi xato bilan yozilgan edi. “Şoşilinçda yozgandir-da”, deb qöya qoldim. Köp ötmay u bilan bir davrada uçraşib qoldik.

Tanişim özi borgan xorij mamlakatidagi sayo­hat haqida gapira turib, “Men Dubay davlatiga borib keldim”, deya yana xato sözlardi. Men uning gaplarini bir amallab eşitgaç:

— Döstim, birinçidan Dubay davlat emas, u Birlaşgan Arab Amirliklaridagi şahar – deb xatosini tuzatgan böldim.

Şunda u:

— Qanaqasiga Birlaşgan Arab Amirliklari Afrikada-ku, — deb qovoğini soldi. Nufuzli oliy taʼlim muassasasini tamomlagan bu yigitning savodsizligi hafsalamni pir qildi.

Yoki yana bir şunga öxşaş misol. Tunov kuni jiyanimning qölidagi bir daftar muqovasiga közim tuşdi. Birgina daftarda ikkita xatolikka yöl qöyilgani meni hayratlantirdi. Birinçidan, muqovadagi surat ostiga Abu Ali ibn Sino deb yozilgan. Aslida esa suratda Abu Rayhon Beruniy tasvirlangandi. Ikkinçidan, alloma yaşab ötgan yillar 1441-1501 deb berilgan. Vaholanki, Abu Ali ibn Sino 980-1037 yillarda yaşab ötgan. 1441-1501 yillarda esa uluğ şoir Alişer Navoiy yaşagan. Voajab! Suratda berilgan inson Abu Rayhon Beruniy, daftar muqovasida keltirilgan ism – Abu Ali ibn Sino. Yaşab ötgan yillar esa na Beruniyga va na ibn Sinoga tegişli. Bu turdagi savodsizlik millatimiz uçun uyat emasmi?! Maktab, akademik litsey va kasb-hunar kolleji öquvçilari, oliy öquv yurtlari talabalariga birgina daftar orqali yetkazilayotgan notöğri maʼlumot kelgusida qanday oqibatlarga yetaklaşini öylab körişning özi kifoya, bizningça.

Qaçonlardir muqovasi keraksiz matohlar surati, özbekçiligimizga töğri kelmaydigan tas­virlar bilan töldirilgan daftarlarni tanqid qilib, muqovasida ajdodlarimiz surati tasvirlangan daftarni sotuvga çiqariş kerakligi aytilardi. Bu maqsadga qisman erişibmiz.

Biroq ajdodlarimizning suratini tanimasak, ismini notöğri yozsak, tuğilgan yilini boşqa mutafakkir bilan adaştirsak… Bundan ortiq körgulik bölarmikin?!

…Afsuski, bugun ana şunday savodsizlar soni global miqyosda ham ortib bormoqda. Birlaşgan Millatlar Taşkilotidan olingan maʼlumotlarga qaraganda, ayni paytga kelib dunyoda voyaga yetgan aholining 750 millionlik qismi savodsiz bölib, ularning uçdan ikki qismini ayollar taşkil etar ekan. Maktab yoşidagi 250 million bola savod çiqarmagan, 124 million bola esa maktab nima ekanini bilmaydi. Jahondagi aksariyat mamlakatlarda hukm surayotgan töxtovsiz uruşlar va bu mamlakatlarning içki işlariga ğarblik “yordamçilar”ning aralaşuvi sabab maktab va boşqa taʼlim muassasalarining faoliyati töxtagan. Bu öz-özidan savodsizlikning ortişiga şaroit yaratmoqda. Savodsizlik nafaqat notinç mamlakatlarda, balki rivojlanayotgan davlatlarda istiqomat qilayotgan yoşlar orasida ham mavjud.

Oxirgi 50 yilda taʼlim sohasida erişilgan yutuqlarga qaramay, sayyoramiz aholisining kattagina qismi savodsiz bölib qolmoqda. Statistikaga nazar taşlaydigan bölsak, savodsiz odamlarning 45 foizi janubiy Osiyoda, 27 foizi Afrikada (Sahroi Kabirdan janubda), 10 foizi şarqiy va janubi-şarqiy Osiyoda, 9 foizi şimoliy Afrika va ğarbiy Osiyoda, 4 foizi Lotin Amerikasi va Karib dengizi davlatlarida yaşaydi.

Bundan taşqari, YUNESKO talqiniga köra, dunyo böylab maktabga bormaydigan bolalarning soni 263 million kişiga yetgan. Ularning uçdan biri mojarolar bölayotgan hududlarda yaşaydi. “Maktablarga hujumlar soni ortmoqda. Statistikaga köra, maktabga bormaydigan muhojir-bolalarning soni beş marotaba oşişi mumkin. Eng oğir yuk xotin-qizlar böyniga tuşdi. Sahroi Kabirning janubida joylaşgan Afrika davlatlarida qizlarning noqulay şaroitda ekanligi bois ular faqatgina 2086 yilga borib maktabga boriş imkoniyatiga ega bölişi mumkin ekan. Bunday bölmasligi uçun davlatlardagi taʼlim bilan boğliq yondaşuvlarni özgartiriş kerak”, deya aytiladi maʼlumotda. Xalqaro taşkilot taʼlimni birinçi öringa qöyişni taklif etadi: “Yondaşuvlarni özgartiş kerak. Ayniqsa, örtaça va past daromadga ega bölgan davlatlarga bilimli, salohiyatli kadrlarni olib boriş hamda ularni aynan taʼlimning barça jabhalariga safarbar etiş kerak”.

Yoxud yurtimizga qöşni davlat — Afğonis­tonni olib köraylik. Bir zamonlar maʼnaviyat beşigi bölgan bu zaminda uzoq yillik uruş va notinçliklar sabab, neça ön minglab yoşlar maktab neligini bilmaydi. Qizlar maktabga bormaydi.

Oliy taʼlimda öquv yili davomida talaba oraliq, joriy, yakuniy nazorat işlarini topşiradi. Bunday paytda ularga “beminnat yordamçi” “telegram” qöl kelmoqda. Talaba auditoriyada öqituvçi bergan topşiriqni bajarişdan oldin mavzuga oid maʼlumotni manbadan oladi va ijtimoiy tarmoq orqali guruhdoşlariga yetkazadi. Nazorat işlarini tekşirayotgan öqituvçi esa talabalarning javobi bir xil va aynan töğri yozilganiga hayron böladi. Axir, ularning bir-biridan köçirişiga imkoniyat yöq edi-ku!

Albatta, köpçilikning uzoğini yaqin qilib, vaqtini tejayotgan, global tarmoqni yomonotliq qilişdan yiroqmiz. Biroq tarozining ham ikki pallasi bor. Savodsizlik sönggi yillarda taʼlim tizimidagi qusurlar hamda global tarmoq sabab palak otmoqda. Tahlillar şuni körsatmoqdaki, MDH mamlakatlarida allaqaçon ommalaşib ulgurgan “odnoklassniki”, “telegram” va boşqa ijtimoiy tarmoqlarda bölayotgan özaro muloqotlarda biror sözni tejaş maqsadida işlatilayotgan qisqartmalar özini “aqlli” deb hisoblaydiganlar tomonidan öylab topilmoqda. Muloqotlardagi bunday “kaşfiyotlar” ularning tengdoşlari ongu şuuriga muhrlanib, öqiş va işida, hayotning turli jabhalaridagi faoliyatiga taʼsir körsatmasdan qolmayapti.

Maqolani tayyorlaş jarayonida mavzu yuzasidan turli xil fikr-mulohazalarga duç keldik:

Muhabbat HAMIDOVA, bolalar yozuvçisi, Xalq taʼlimi aʼloçisi:

– “Gulxan” jurnalining navbatdagi sonini tayyorlaş jarayonida bir muallimaning maqolasi ketayotgandi. Uning familiyasi pasportida Irkinova deb yozilgan   ekan. Men adabiy til qoidalaridan kelib çiqib uni Erkinova qilib töğriladim. Va odob yuzasidan bu haqda muallifni ogohlantidim. Ammo muallif   tuzatişni keskin rad qildi. Hujjatda   şunday yozilgan. 40 yildan buyon heç kim eʼtiroz bildirgani yöq. Agar siz   I ni E qilib yozsangiz, men   maqola meniki   ekanligini rahbarimga   qanday isbot qilaman, dedi u. Biz ham “Ha mayli, bir marta Erkin Irkin bölsa bölar, osmon   uzilib yerga tuşarmidi” degan tantilik bilan Irkinovnaning eʼtirozini qabul qildik. Biroq bu murosasozligimiz bilan ona tili qoidalariga hamda 5 ming obunaçimizga xiyonat qildik. Özbek tilimizning bağri keng   xörsinib qöya qolar, biroq   Erkinni Irkin desa ham bölaverar ekan deb örgangan 5000 ta jurnalxon-çi? Bu xatoimizni umr böyi   davom ettirmaydimi?!

Nazarimda, ona tili qoidalarining buzilişiga reklamani   yorituvçilar, qölbola tarjimon ham bel boğlab xizmat qilişyapti. Köçalardagi reklama, afişalardagi baʼzi “tarjimalar”ni körib qolsak yoki öqisak biz tilni tuşunuvçi, uni yaxşi köruvçilar soçimizni yulgudek bölamiz. Baʼzan kerakli joyga eʼtiroz ham bildiramiz. Ammo   har bir savodsizlik uçun ham fikr bildiraverişga erinamiz. Balki şuning   uçun ham biz loqayd­roq bölib qolgandirmiz, qirğiz örniga — kirgiz, ham örniga — xam, mazza — maza   qilib yozilgan sözlarni ham osongina qabul qilib ketyapmiz. Vaholanki,   bu juda katta xato. Bu sözlar bir-biridan tubdan farq qiladi.

Xolida EGAMBERDIYEVA, jurnalist:

– Bugungi kunda savodsizlikni har qadamda uçratiş mumkin. Afsuski, bu oğriq tişlardek azob beradi bizga. Eng açinarlisi, ösib kelayotgan yoş avlodga bizdan keyin nimalar qoladi özi? Eng katta muammo mana şunda.

Ijtimoiy tarmoqlardan köp foydalanganimiz uçun, sizga yana bir oğriqli narsani ayt­moqçiman: aʼzolari soni 500 mingdan ortiq bölgan telegram kanal yurituvçisi bilan suhbatlaşib qoldim. “Nimaga kanalingizda maʼlumotlar xatolar bilan beriladi, avval tuzatib, keyin ommaga havola qilsangiz bölmaydimi?” degan savolimga uning bergan javobi meni lol qoldirdi. “Xatolarsiz bersam, zerikarli bölib qolardi. Hozir ommani mana şunday jaydari, oson hazm böladigan narsalar qiziqtiradi. Agar bexato, sadafdek terilgan jumlalar bilan yozadigan bölsam, men bu qadar köp auditoriya yiğa olmasdim. Aynan şu xatolarim tufayli mening kuzatuvçilarim köp”, — dedi u.

Bu javobni eşitib ijtimoiy tarmoqlardagi savodsiz materiallarning egalari ham asli “savodsizlik kasali”ga çalinganiga, vaqtinçalik obrö uçun, bir neça ming obunaçi yoki “like”lar uçun işlayotganiga amin böldim. Ularga millat, vatan maʼnaviyati, savodxonligi ahamiyatsiz ekanligini bilib vujudim muzlab qoldi. Açinarlisi, auditoriyaning eng katta qismi ham mana şu ijtimoiy tarmoqlarda. Bilasizmi, meni doim bir savol qiynaydi: qayoqqa qarab ketyapmiz özi?

Suyundik MAMIROV, Özbekiston Jurnalistlar uyuşmasi boş mutaxassisi:

– Bugun biz ijtimoiy tarmoqlar orqali savodsizlik epidemiyasi kun sayin avj olayotganiga guvoh bölib turibmiz. Bu holat jamiyat hayotida, katta-kiçik davralardagi muloqot jarayonida, har birimizning kundalik faoliyatimizda ham öz aksini topmoqda desak mubolağa bölmaydi. Maktabda, oliy öquv yurtida taʼlim olgan va bugungi kunda biron-bir taşkilotda işlayotgan yigit-qizning yozma savodsizlik darajasi haminqadar bölişi mumkinmi? Mantiqan olib qaralganda, albatta, yöq. Real hayotda esa qölida diplomi bor yoşlarning aksariyati öz ona tilida fikr-mulahazasini yozma ifodalab beriş u yoqda tursin, ikkita gapni ham bexato yoza olmaydi.

Xöş, ularning bunday ayançli ahvolga tuşib qolişiga kim aybdor? Umumiy taʼlim maktablari va oliy öquv yurtlarida test tizimiga ötilişi va yozma savodxonlik masalasiga panja orasidan qaralişi mana qanday oqibatlarga olib keldi? Maktabni tugatgan öquvçini qöyaturaylik, institutni tamomlagan talaba ham ona tilida xatosiz yoza olmasa, buni oqlaş mumkinmi? Albatta, özbek tiliga davlat tili maqomi berilgani barçamizga birdek faxr-iftixor bağişlaydi. Xususan, nufuzli anjumanlar, sport musobaqalarida özbekona kalomlar yangrayotgani, internet tarmoğida özbek tilidagi saytlar, çet ellarda özbek tilini örganuvçilar soni ortib borayotgani ham tilimizning xalqaro miqyosdagi mavqei yuksalib borayotganini anglatadi.

Ammo şahrimizdagi baʼzi köçalarga yölingiz tuşsa, dökonlar, oşxonalar, restoranlar, savdo va maişiy xizmat körsatiş şahobçalarining ajnabiy tillarda yozib qöyilgan nomlarini öqib, hayron qolasiz. Şu örinda yana bir mulohaza. Biz — ota-onalar farzand­larimiz bilimli bölişini, çet tilini ham yaxşi bilişini istaymiz. Maktabda berilayotgan taʼlim bilan çeklanib qolmasdan, öquv markazlarida öqib-örganişini qöllab-quvvatlaymiz. Çet tilini örganişdan oldin birinçi navbatda öz ona tilini bilişi zarurligini esa negadir öylab ham körmaymiz.

Dilşod FAYZULLAYEV, ÖzMU talabasi:

– Savodsizlikka qarşi kuraşişda aholi gavjum joylarda, jumladan, bozorlar, savdo va xizmat körsatiş obʼyektlaridagi nomlarning, turli çaqiriq va tarğibot materiallarning tayyorlanişida imloviy xatolarga yöl qöymaslik kerak. Çunki tarğibot materiallari ommaning doimiy eʼtiborida böladi. Maşoyixlar savodsiz xalq tanazzulga yuz tutadi, deb bejiz aytmagan. Bugun sizu biz uçun ahamiyatsiz tuyulgan kiçkina imloviy xato öz ortidan katta xatolarni — savodsizlikni keltirib çiqaraveradi.

Mulohazalarimizni yana uzoq davom ettirişimiz mumkin. Ammo sözimizni muxtasar qilib yozuvçi Abdulla Qahhorning quyidagi fikr­larini keltirişni joiz deb bildik: “Haydovçi qoidani buzsa, militsiya xodimi huştak çalib jarimaga tortadi, lekin tilimizni buzib gapirayotganlarga nega jarima yöq? Ularga huştakni kim çaladi?”. Haq gap. Huştakni çaliş faqat militsiya xodimlarining emas, qalbida millat maʼnaviyati bor, savodli avlodni tarbiyalaşdek uluğ maqsadlarni jo qilgan har bir vatandoşimizning burçi bölişi kerak emasmi?!

Islom ASILBEKOV,

jurnalist

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan