Buyuk Temur – Yevropa xaloskori

Jahon tarixini o'zgartirib yuborgan, olamshumul ishlar qilgan insonlar sanoqli. Buyuk Temur, shak-shubhasiz, ana shunday shaxslardan biri. Xorijda Temur haqida yozilgan asarlarning mutlaq ko'pchiligida Turon hukmdoriga nisbatan “buyuk” sifati qo'shib ishlatiladi. Lekin Buyuk Temur o'z yurtida hamon “Amir Temur”, “Sohibqiron Amir Temur”, “Amir Temur Ko'ragon” va “Temurbek” deb atab kelinmoqda. Buyukligini dunyo e'tirof etgan Temur bobomizning nomiga uning avlodlari nima uchun “buyuk” so'zini qo'shib ishlatmaymiz? Buning sababi nimada? Ana shu savollarning javobi meni rosa o'ylantirib yurar edi.

Davlatimiz rahbarining 2026 yil 5 fevralda imzolangan “Buyuk davlat arbobi va sarkarda, ilm-fan, madaniyat va san'at homiysi Sohibqiron Amir Temur tavalludining 690 yilligini keng nishonlash to'g'risida”gi qarori ana shu kemtiklikni bartaraf etish yo'lida tashlangan katta qadam bo'ldi!

Ko'pchilik biladiki, jahon tarixi, fani va madaniyatiga ulkan hissa qo'shgan shaxslar nomiga “buyuk” sifati qo'shib ishlatiladi. Shu bois jahonda Temurni ko'pchilik “Buyuk Temur” deb ataydi. Xorijda Temurga bag'ishlab yozilgan asarlarning aksariyati shunday nomlanadi. Bizda esa uning nomiga boshqa sifatlar qo'shib ishlatiladi, ya'ni “Amir”, “Sohibqiron”, “Ko'ragon” va “Temurbek”. Temurni “Amir Temur” deb atash esa, menimcha, hatto ruhimizga ham singib ketdi.

1. “Amir”. Temur tug'ilishi bo'yicha amir edi. Ya'ni u hayotida hech qanday yutuqqa erisha olmasa ham, jiddiyroq amalga chiqa olmasa ham, tug'ilgan viloyati Keshdan tashqariga chiqolmasa ham baribir Amir Temur bo'lib qolaverardi. So'zimning isboti sifatida temurshunos olimlar Bo'riboy Ahmedov va Abdulahad Muhammadjonovlarning “Sohibqiron Amir Temur (1336-1405)” maqolasidan iqtibos keltiraman: “Amir Temur, Temur, Temurbek (to'liq ismi Amir Temur ibn Amir Tarag'oy ibn Amir Barqul)… Otasi amir Tarag'oy esa barlos urug'ining oqsoqollaridan hamda Chig'atoy ulusining e'tiborli beklaridan hisoblangan. Uning ajdodlari Kesh viloyatida hokimlik qilishgan”.

Mazkur iqtibosdan ko'rinib turibdiki, Temurga “Amir” sifati qo'shilishida uning hech qanday xizmati yo'q. Bu otasidan meros nasab hisoblangan. Shu bois tug'ilishi bilan uning ismi “Amir Temur” deb atalgan.

“Amir” unvonining boshqa ma'nosi ham bor. O'zbek tilining izohli lug'atida qayd etilishicha, “AMIR — (hokim, hukmdor; boshliq) Buxoroda va ba'zi musulmon mamlakatlarida: xonlik, podsholik unvoni hamda shu unvon egasi”.

Demak, “amir” unvoni “xon” yoki “podsho” ma'nolarini ham bildirar ekan. Bu o'rinda, balki, Temur “xon” yoki “podsho” unvonlaridan “amir” unvonini baland qo'yib, shu nom bilan tarixda qolishni o'ylagandir, degan faraz tug'ilishi ham tabiiy…

Yuqorida nomi keltirilgan maqoladan quyida keltirilgan iqtibos esa Temur “amir” nasabini harbiy unvon sifatida ham tushunganligidan dalolat beradi: “El-yurtni boshqarishda harbiy kuchning ahamiyatini yaxshi tushungan Amir Temur qo'shinning tuzilishiga katta e'tibor qaratdi. U “amir” va “amir ul-umaro” kabi yuqori darajali harbiy unvonlar joriy qildi”. “Temur tuzuklari”da yoziladiki, qahramonlik ko'rsatgan jangchilarni Temurning o'zi “amir” unvoni bilan taqdirlagan: “Eng yaqin navkarlarimdan uch yuz o'n uch kishiga amirlik mansabi berishni buyurdim, chunki ular asli toza, aql-farosatli, bahodir, dovyurak, tadbirkor, sergak, ehtiyotkor, oldi-ketini o'ylab ish tutadigan kishilardir”.

2. “Sohibqiron”. Bu so'zning ma'nosi “O'zbek tilining izohli lug'ati”da quyidagicha talqin etiladi: “SOHIBQIRON — (qiron egasi) 1. Astrologiya va afsonalarda: Zuhra va Mushtariy yoki Zuhra va Quyoshning ekliptika davrining ma'lum bir darajasida to'qnash kelish vaqti (qiron)da tug'ilgan bola (bunday bolaning baxtli, g'olib, muzaffar va ulug' martabali bo'lishi bashorat qilingan). 2. Sharq mamlakatlarida: qudratli hukmdor, jahongir unvoni. 3. Amir Temurning sharafli unvoni”.

Demak, Zuhra (Venera) va Mushtariy (Yupiter) yoki Zuhra va Quyoshning ekliptika davrining muayyan bir darajasida to'qnash kelish vaqti astrologiya va afsonalarda “qiron” deb atalarkan va shu paytda tug'ilgan bolaning kelajagi buyuk bo'lishi oldindan ma'lum bo'lar ekan. Soddaroq qilib aytsak, “Sohibqiron” atamasining mazmuni ilmiy asosga ega bo'lmasdan, balki astrologiya va afsonalardan kelib chiqqan ekan!..

3. “Ko'ragon”. Nazarimda, buyuk Temurni “Ko'ragon” unvoni bilan atash, aslida uning shaxsiga biroz soya soladi deb hisoblayman. Bo'riboy Ahmedov, Abdulahad Muhammadjonovlarning mazkur maqolasida bu masala mana bu tarzda bayon etiladi: “1370 yilning 10 aprelida Balx shahri Amir Temurga taslim bo'ldi. Amir Husayn asir olinib, qatl etildi. Bu g'alabadan so'ng Amir Temur Movarounnahrning chingiziylardan bo'lgan hukmdori Qozonxonning qizi Saroymulkxonimni o'z nikohiga oladi. Xon qiziga uylanganligi munosabati bilan Amir Temur “ko'ragon”, ya'ni “xonning kuyovi” unvonini oldi”.

Avvalo, millatimiz va dinimizda xotinning nasabi bilan faxrlanish uyat hisoblanadi. Bu gap hatto eng oddiy yigitlarga ham tegishli. Xalqimiz asrlar davomida shu aqida bilan yashab kelgan. Shunday ekan, nahotki Turonday katta bir davlatga hukmdorlik darajasiga yetgan buyuk Temur xon avlodidan bo'lgan beva ayolga uylanishni o'ziga sharaf deb bilgan bo'lsa! Bunga ishonish qiyin! Bunday bo'lishi Temurning g'ururiga mutlaqo to'g'ri kelmas edi! Qolaversa, mabodo Temurga “xonga kuyovlik” unvoni kerak bo'lsa, u xonlar avlodidan bo'lgan hali turmush qurmagan har qanday qizga uylanishi mumkin edi.

4. Buyuk bobomizni “Temurbek” deb atash holatlari ham bor. Lekin bu unchalik ko'p tarqalmagan variant bo'lganligi va mazmuni qo'shimcha izohsiz ham tushunarli ekanligi tufayli unga to'xtalib o'tirish ortiqcha bo'lsa kerak.

Ayrim temurshunoslarda Temur Chingizxon avlodidan bo'lmaganligi uchun u xonlik taxtiga o'tirishga haqqi yo'q edi, chunki Temurning sakkizinchi ajdodi Qochuvli (ba'zi manbalarda Qachuli) bahodir va Chingizxonning uchinchi ajdodi Qabulxonlar o'rtasida “Xonlik Qabulxon avlodining qo'lida, sipohsolorlik esa Qochuvli bahodir bolalarida bo'lsin”, degan ahdnoma bo'lgan, deyishadi.

Bu fikr ham munozarali. Mabodo shunday ahdnoma bo'lganida ham, 1360 yili chingiziy Tug'luq Temurxon bilan Temurning Movarounnahr hukmdori bo'lishi to'g'risida yangi ahdnoma tuzilgan. Yangi tuzilgan ahdnoma haqida buyuk Temur “Tuzuklar”da bunday deydi: “Tug'luq Temurxon Movarounnahrni esa menga qoldirdi va bu xususda yorlig'u ahdnoma yozib berdi… Men butun Movarounnahr viloyatiga, to Jayxun daryosining sohillarigacha cho'zilgan yerlarga hukmron bo'ldim”.

Demak, keyingi ahdnoma oldingisini bekor qilyapti. Lekin negadir ko'pchilik bunga e'tibor qaratmaydi.

Qolaversa, hokimiyat tepasiga kelgandan bir necha yil o'tib, Yevroosiyo materigining avvallar chingiziylar hukmronlik qilgan katta hududida Temur asosiy figuraga aylandi. U hatto Oltin O'rda taxtiga o'zi xohlagan To'xtamishni xon qilib ko'tarish darajasiga yetdi. Bu ulkan hududda unga teng keladigan harbiy kuch qolmadi. Ana shunday vaziyatda agar Temur xohlaganda, u o'zini “Temurxon” deb e'lon qilishi mumkin edi va hech qanaqa kuch bunga monelik qila olmasdi. U bunga o'zi taxtga o'tqizgan To'xtamishxondan ruxsat olishi kerakmidi?

Men Temur o'zini “xon” deb e'lon qilmaganligining sabablari juda chuqur bo'lgan va u ham Temurning buyuk shaxsligidan bir misol, degan fikrdaman. Chunki o'zini “xon” deb e'lon qilganda Temur faqatgina Chingizxon ishining davomchisi sifatida tarixda qolar edi, mustaqil sulolaning asoschisi bo'la olmasdi.

Mening farazim bo'yicha, Temur 1370 yildayoq o'zining kelgusida buyuk ishlar qilishi va ulkan saltanat barpo eta olishiga ishongan! Shu sababga ko'ra, Temur ongli ravishda o'ziga “xon” nasabini olmagan. Chingiziy hukmdorlar dunyoga mashhur qilgan “xon”lik martabasini Temur o'ziga munosib ko'rmagan!

Lekin Temur yigit yoshidan boshlab, yurtini mo'g'ullar istibdodidan ozod qilish va o'z davlatini tashkil etish niyatida bo'lgan. Uning aynan shunday fikrda bo'lganligi “Temur tuzuklari”da “men butun Movarounnahr viloyatiga, to Jayxun daryosining sohillarigacha cho'zilgan yerlarga hukmron bo'ldim” (bu voqea 1360 yilda, ya'ni Temurning 24 yoshida yuz bergan — ta'kid muallifniki), deb yozishi (20-bet) va aynan Temur Movarounnahrga vaqtincha hukmronlikka erishgan 1360 yildan boshlab yuz bergan voqealarni “Temur tuzuklari”da “Davlat qurish oldidan qilgan ikkinchi kengashim” (20-24-betlar), “O'z saltanatimni tuzish yo'lida qilgan uchinchi kengashim” (24-26-betlar), “Saltanatimning dastlabki davrlarida qilgan to'rtinchi kengashim” (26-28-betlar) deb atashidan ko'rinib turibdi.

Temur ba'zan nomiga “sulton” so'zini qo'shib ishlatgan. 1391 yilda To'xtamishxon bilan jangga borayotib, Dashti Qipchoqda ulkan toshga xotira satrlarini o'ydirib yozdirganda, o'zini “Turon sultoni” deb atadi.

Yuqorida bayon etilgan mulohazalardan ko'rinib turibdiki, “Amir”, “Sohibqiron”, “Ko'ragon” va “Bek” nasablari Temurning jahon tarixi oldidagi buyuk xizmatlarini to'laligicha ifodalamaydi. Lekin unga nisbatan “buyuk” unvonini qo'shib, “Buyuk Temur” deb atasak, bobomizning insoniyat oldida qilgan xizmatlarini jahonda ko'pchilik tomonidan qabul qilingan taomilga mos holda uning nomida e'tirof etgan bo'lardik.

Ko'pchilik olimlar Temurning tarix oldida qilgan eng buyuk xizmatlarini quyidagicha ifodalashadi:

1. O'zbek va yana qator xalqlarni mo'g'ullarning 150 yillik (1219 — 1370 yillar) istibdodidan ozod qildi. Xorazm davlatining 1220 yilgi xaritasi Temurning bugungi O'zbekiston, Qozog'iston, Qirg'iziston, Tojikiston, Turkmaniston, Afg'oniston, Eron, Hindiston, Pokiston, Qashqar, Ozarbayjon kabi o'ndan ortiq davlatlarni to'la yoki ular hududlarining katta qismlarini mo'g'ullarga qaramlikdan ozod qilganligidan guvohlik beryapti. Shak-shubhasiz, bu shu xalqlar oldidagi o'ta katta xizmat hisoblanadi!
2. Temur o'z davrining eng qudratli va buyuk saltanatlaridan birini barpo etdi. Mazkur saltanatga Osiyo, Yevropa va Afrika qit'alaridan 27 ta davlat kirgan. Bu maydoni, aholisining soni, iqtisodiyoti va harbiy qudratining kattaligi bo'yicha jahon tarixidagi eng katta imperiyalardan biri edi! Uning maydoni 4 million kvadrat kilometrni tashkil etgan!
3. Temur insoniyat tarixidagi eng buyuk sarkardalardan biri hisoblanadi. U hokimiyat egasi bo'lgan 1370 yildan to umrining oxirigacha, ya'ni 35 yil davomida Turon davlati qatnashgan barcha urushlarni yutdi. Nainki barcha urushlarni, balki shu urushlar ichida yuz bergan barcha janglarda g'olib chiqdi.

Bunday holat tarixda kamdan-kam hukmdorga nasib qilgan. Masalan, Chingizxon, Napoleon kabi mashhur sarkardalar ham o'z harbiy faoliyatlari mobaynida anchagina janglarni yutqazishgan. Chingizxon Jaloliddinga bir necha jangda mag'lub bo'lgan. Napoleonda ham ulkan mag'lubiyatlar bo'lganligi ko'pchilikka ma'lum.

4. Temurning jahonning ko'p hukmdorlaridan ajralib turadigan yana bir ulug' sifati bo'lgan, ya'ni uning saltanati faqatgina maydoni va aholisining soni kattaligi bilangina dunyoning birinchi davlatiga aylangani yo'q, balki bu hududda madaniyat, san'at, ilm-fan, me'morchilik beqiyos darajada rivojlantirildi. Ya'ni Temur davlatida ilm-fan, madaniyat, san'at, qurilish rivojiga ulkan turtki berdi. Saltanat poytaxti Samarqand esa o'sha davrning eng go'zal va mahobatli shahriga aylantirildi.

Temurning tarix oldidagi eng buyuk xizmatlaridan biri shundaki, uning tashabbusi va rahbarligida insoniyat madaniyati tarixidagi eng nodir hodisalardan biri bo'lmish “Ikkinchi Renessans davri” boshlandi. Ya'ni Temur Sharqda yangi Renessans davrining asoschisi bo'lgan.

Temuriylar asos solgan Buyuk uyg'onish davrining ta'siri insoniyat ma'naviy olamida besh yuz yildan ko'proq davr davom etdi, ular qoldirgan buyuk meros esa jami insoniyatning bebaho mulkiga aylandi.

5. Oltin O'rdani tor-mor etib, Rossiya va boshqa Sharqiy Yevropa davlatlarining mo'g'ullar istibdodidan ozod bo'lishiga sharoit yaratdi. Rus tarixchilarining fikrlariga ko'ra, Temurning To'xtamish ustidan qozongan g'alabasi faqat Markaziy Osiyo uchun emas, balki butun Sharqiy Yevropa, shuningdek, tarqoq Rus knyazliklarining birlashishi uchun ham buyuk ahamiyat kasb etgan. Ya'ni Temurning Oltin O'rda davlatini qattiq mag'lub etishi uning qayta o'ziga kela olmasligiga sabab bo'ldi. Soddaroq aytganda, bu hodisa Sharqiy Yevropa davlatlarining mustaqillikka erishishiga asosiy sabab bo'ldi.
6. Temur — Yevropa xaloskori! O'zi buni xohlamagan holda, Boyazidning qayta-qayta da'vatlaridan keyin majburiy ravishda Temur u bilan jangga kirishga majbur bo'ldi. Bobomizning bu urushda turk sultoni Boyazidni yengishi Yevropani Usmonli turklardan xalos etdi. 1402 yili Anqara shahriga yaqin joyda o'sha kungi ­dunyoning ikkita eng qudratli armiyalari o'rtasida jang bo'ldi. Bu jangda Temur jahonning buyuk sarkardalaridan biri Boyazid Yildirim ustidan to'la g'alaba qozondi. Temur bu g'alabasi bilan Yevropaga ulkan xavf solib turgan Usmonli turklar davlatiga zarba berib, butun Yevropaning xaloskoriga aylandi.

Negaki, sal oldinroq Boyazid Yevropa davlatlarining birlashgan qo'shinini tor-mor etgan va bu qit'ada unga qarshi tura oladigan harbiy kuch qolmagan edi. Shu bois Temurni “Evropa xaloskori” deb atay boshlashdi. Boyazid ustidan qozonilgan bu g'alaba bilan Amir Temurni Fransiya qiroli Karl VI (1380 — 1422), Angliya qiroli Genrix IV (1399 — 1407) tabriklab, unga maxsus maktub yubordilar.

7. Buyuk Temur davlatni tashkil etish va boshqarishning mutlaqo yangi siyosatini yaratdi. Ya'ni Sohibqiron “Temur tuzuklari” asarida o'z davrining adolatli va progressiv davlat siyosati nazariyasini ishlab chiqdi va uni amaliyotga joriy etdi.

Shu o'rinda alohida ta'kidlash joizki, o'tgan yili O'zbekiston xalq yozuvchisi Xayriddin ­Sulton ssenariysi asosida ishlangan “Ulug' Amir va Donna Mariya” badiiy filmida aynan buyuk bobomizning Yevropa xaloskori sifatidagi o'rni tarixiy haqiqat sifatida aks ettirilganini qutlamoq kerak.

Muxtasar aytganda, Prezident Shavkat ­Mirziyoyevning “Buyuk davlat arbobi va sarkarda, ilm-fan, madaniyat va san'at homiysi Sohibqiron Amir Temur tavalludining 690 yilligini keng nishonlash to'g'risida”gi qarori bizga bu borada juda katta ko'mak beradi. Zero, unda Buyuk Temur va temuriylarning jahon tamadduni rivojiga qo'shgan hissasini keng targ'ib qilish maqsadida “Buyuk temuriylar” atamasining xalqaro ilmiy istiloh sifatida joriy qilinishini ta'minlash uchun xorijiy davlatlarda “Buyuk temuriylar tarixi va madaniy merosi” mavzusida taqdimotlar, media tadbir va anjumanlar o'tkazish” vazifasi qo'yilgan.

Temur — shubhasiz, jahon tarixidagi eng buyuk va yuksak ma'rifatli, tarixga ulkan hissa qo'shgan, uni o'zgartira olgan, Ikkinchi Renessansning asoschisi bo'lgan davlat rahbari va sarkarda! “Amir”, “Sohibqiron”, “Ko'ragon” va “Bek” nisbalari uning insoniyat oldidagi shaxsiy xizmatlarini to'laligicha e'tirof eta olmaydi. Tarix oldidagi u qilgan xizmatlarning kichik bir bo'lagini bajara olgan qator davlat rahbarlari, avvalo, o'z xalqlari tomonidan “Buyuk Petr”, “Buyuk Yekaterina”, “Buyuk Karl”, “Buyuk Fridrix” deb ulug'lanishgan. Keyinchalik, bu e'tirofni butun dunyo qabul qilgan va ular tarixda buyuk shaxslar sifatida qolishdi.

E'tibor bering, o'tmish oldida ulug' ishlar qilgan shaxslarning ulug'ligini, avvalo, o'z xalqlari e'tirof etishgan va boshqalarni shunga o'rgatishgan. Biz ham ulardan ibrat olib, barchamiz hamjihatlik bilan harakat qilib, hamma joyda va hamma vaqt ulug' bobomizni “Buyuk Temur” deb atamog'imiz kerak!

Bobomiz haqidagi yurtimizda avval yozilgan asarlarning keyingi nashrlarida nomiga “buyuk” so'zini qo'shaylik, kelgusida tug'ilajak asarlar nomlarini “Buyuk Temur” deb ataylik! Suratga olishga tayyorgarlik ko'rilayotgan yangi filmni ham “Buyuk Temur” deb nomlaylik.

Zero, ana shundagina hayotini adolat, haqiqat va ezgulik tamoyillariga asoslanib yashagan Buyuk Temur bobomizning insoniyat oldidagi xizmatlarini adolatli baholagan bo'lamiz!

Odil OLIMJONOV,

iqtisodiyot fanlari doktori,

professor.