Hurlik uchun kurashgan buyuk publitsist

(Mahmudxo'ja Behbudiyning 151 yilligi)

Xalqimiz donishmandlaridan biri Mahmudxo'ja Behbudiy serqirra faoliyatining bir yo'nalishi publitsistikadir. U jadid maktablarini tashkil etish, yangi fanlarni kiritish, rivojlantirish, zarur hollarda ularni mustamlakachilar tajovuzidan asrash yo'lida jurnalistikadan unumli foydalangan ijodkordir.

Shu bois Behbudiy publitsistikasida ta'lim mavzusi katta o'rin tutadi. Yangi fanlarni maktab dasturlariga kiritish, darsliklar yaratish, ularga mos muallimlarni tarbiyalash ham uning diqqat markazida bo'ldi. “Ulamo tarbiyaxonasi maktab va madrasadir. Agarda o'shal maktab va madrasada muallim va mudarrislari olim bo'lsa va shogirdlarig'a ko'ngli ilan ta'lim bersa, albatta, ilm hosil qilar. Agarda muallimni(ng) o'zi, hozirgi aksar maktabdor va mudarrislardek, kamhafsala va yoinki kamilm bo'lsa, yoinki ilmi bo'la turub, usuli tahsildan xabarsiz bo'lsa, oni shogirdlari nodon qolur”.

Bu bilan nafaqat maktab, balki oliy ma'lumot beradigan madrasalar islohiga ham alohida e'tibor qaratilishi lozimligini ta'kidladi. Turkiston madrasalarida tafsir, hadis, tib, tashrih, hay'at, handasa, iqtisod, siyosat, geografiya, tarix kabi fanlar o'qitilmasligi bitiruvchilarning hayotda zarur bo'lgan bilimlarsiz qolishiga sabab bo'layotganini tanqid ostiga olib, boy va mutasaddilarni uning oldini olishga chorladi.

“Sukut saqlab yuraversak, besh-o'n yildan keyin yanada nodonroq bo'lib qolamiz, xor bo'lamiz. Shuning uchun ham jim yurishimiz yetar! Diniy madrasa va maktablarimizni isloh etaylik!”

Ta'lim muammolari ochib berilgan “Majlisi imtihon”, “Mutolaaxona”, “Tahsil oyi”, “Maktablarga ruxsat olmoq tariqasi”, “Millatlar qanday taraqqiy etarlar?”, “Ehtiyoji millat” kabi qator maqolalari uning ma'rifiy publitsistikasiga misol bo'la oladi.

Behbudiyning “Dunyoda turmoq uchun dunyoviy fan va ilm lozimdur, ilm va fandan bebahra millat boshqa millatlarga poymol bo'lur”, degan mashhur fikri ham uning ma'rifiy publitsistikasida yangragan.

Ba'zi mutaxassislar Behbudiyning chor Rossiyasi davridagi publitsistikasida siyosiy mavzu kam ekanligini yozadilar. Aslida esa unday emas. Uning siyosiy publitsistikasi “Taraqqiy” gazetasida chop etilgan “Xayrul umuru avsatiho” maqolasi bilan jamoatchilik e'tiboriga tushgan (ma'lumki, mazkur gazeta hukumat tomonidan tezda yopiladi). Bu maqolasida Behbudiy islomiy hikmatga tayanib, “eng yaxshi ish — o'rta yo'lni tutish” g'oyasini ilgari suradi. U jamiyatdagi muammolarni hal etishda haddan oshish yoki mutlaq rad etish emas, balki aql, ilm va muvozanat asosida harakat qilish zarurligini ta'kidlaydi. Maqola jadidchilik g'oyalarini targ'ib qilib, xalqni ma'rifat, islohot va taraqqiyotga chaqirgan muhim siyosiy publitsistik asar hisoblanadi.

Barcha jadid gazetalarni to'xtatgan Nikolay hukumati o'z nashri hisoblangan “Turkiston viloyatining gazeti”da jadid publitsistlariga ham go'yoki maydon ochadi. Buni 1908 yili jadid maktablariga hujumlar kuchaygan davrdan olingan misolda ko'rib chiqamiz. Mahalliy tilni yaxshi bilgan gazeta muharriri N.Ostroumov shu yili taraqqiyparvarlar bilan qadimchilar (aslida, ularning “Oxranka” buyurtmasini bajargan) o'rtasida fitna qo'zg'aydi. Masalan, Rahmatullo Rahim jadidlarni nodonga chiqarib, ular ochgan maktablarga qarshi “Buzuq maktab bolasi usuli jadida” sarlavhali maqolasini chop etadi. Unga qarshi yozilgan Behbudiyning “Ta'rix va jug'rofiya” maqolasini e'lon qiladi. Lekin ilonning yog'ini yalagan missioner muharrir so'zboshi yozib, maqolaning “popugini pasaytirib”, o'quvchi muhokamasiga tashlashga majbur bo'ladi. Shunday bo'lsa-da, maqola katta shov-shuvga sabab bo'lgan. U tezlikda “Oxranka” tomonidan rus tiliga tarjima qilinib, rahbariyatga yetkaziladi (bu tarjima va izoh O'zbekiston Markaziy davlat arxivida saqlanmoqda – H.S.).

Maqolada jug'rofiya fanining zarurati soyasida jadidchilik g'oyasining mohiyati ochib beriladi: “chunki bugungi talaba, ko'ramiz, ertaga ilmli a'zomiz bo'lurlar… oyandadaki kiborimiz — bugungi guruh sag'irimizdin (yosh bolalar, kichkinalar — H.S.) tashkil topilur kerakki, bunlar va asl zamonadin va asl zamonamizni bizim bobdaki afgorlaridan (yara, jarohat — H.S.) ogoh bo'lsunlar. Ahli zamonamizni yahudiy, armani va o'zga ajnabiy hammamlakatlarimizni taraqqiyi milliy va ilmiy va madaniyalaridin va biz musulmonlarga qayu yo'l va sabab ila g'alaba qilg'onlaridan bexabar bo'lub, alarg'a balki mag'lub bo'lmasligimiz yo'llarini, lozimdurki, bilsunlar, bilib muqobala bo'lmaslik qoidasincha harakat qilub, din va millatimizni soxlasunlar”.

O'zlikni saqlash yo'lida o'zgalarga mag'lub bo'lganimiz sababini anglamoq, qolaversa, endi ularga yutqazmaslik, mute bo'lmaslik choralarini o'ylamoq darkor. Buning uchun mustamlakachi hukumatga ochiq qarama-qarshi turmay, armon bo'lib kelayotgan ilmli jamiyat qurish uchun qayg'ursinlar, degan xulosani aytadi. Buning uchun o'tmishda bobolar mavqei qay darajada bo'lganligini ko'rsatib beradi. “Zamoni sobiqda jismoniy va ruhoniy va ma'naviy qal'a va hududlarimiz bor ediki, alar sababi-la millat va dinimiz muhofaza va marosimi malfuf (himoyalangan, o'ralgan — H.S.) qolur edi. Hozirgi zamonga na had qoldi, na hudud, na qal'a qoldi”.

Qisqacha aytganda, publitsist buyuk saltanatning fojiasini ochib beradi. Muallifning mahorati shundaki, bunda o'zaro ichki ixtiloflar, ilmga befarqlik buyuk davlatning yemirilishiga sabab bo'lishini dalillar bilan isbotlaydi. Maqolaning salmoqli bo'lishida faktlar katta ahamiyatga ega. Bu faktlarga publitsistning dardli so'zlari yo'g'rilsa, u so'zlar toshni ham eritib yuboradi. Behbudiy qanchadan-qancha mamlakatlar qo'ldan ketganligini qayg'u bilan tasvirlaydi. Maqolaning kompozitsiyasini belgilagan jolis — suhbatdoshga murojaat qiladi: “Ey birodar, ta'rixi islomni qoralaydurgon sahifalari xulosasini natijasindan sizg'a arz qilarmanki, yer olami ketdi, ketadur”.

Muallif Yevropaning butun Sharqqa bosqini soyasida o'z o'lkamizning ham shu holga tushganini ham bilinar-bilinmas tilga olgan bo'ladi:

“Aziz jolisim, sizg'a so'ylab turibman, fahmlaysizmu? Hayhot, hayhot, umumiy Osiyo qit'asig'a 600 miliyun qadar musulmon borki, andin 10 miliyun Osiyoi safro va jaziratul-Arabg'a sokin va Usmonli hukumatig'a tobe', 9 miliyun Erong'a, 6 miliyuni Afg'ong'a, 2 miliyuni Buxoro, miliyuni Xiva, 1 miliyuni Belujiston,12 miliyuni Haydarobod degan, 1 miliyuni Ummon va miliyundan kami Jumhur hukumati islomiyasig'a tobe' bo'lub, baqya 50 miliyuni Xitoy va 50 miliyuni inglisg'a va 50 miliyun qadari, yana 40 miliyuni Jazoir Bahri Kabir musulmonlari ila barobar Inglis, Fransa, Kalandiya, Ispaniya, Rusiya va o'zga davli (davlatlar — H.S.) nasroniyasig'a tobe'… Biz Osiyoi vasatiy (o'rta) va shimoliy sokinlaridan Rusiya davlatig'a to'g'ridan-to'g'ri tobe'. Buxoro ila Xiva hukumatlari davlatimizni himoyatig'adur. Yuqorida bayon bo'lg'an hukumati islomiyada faqat Usmonli ila Eron davlatlari doxiliy va xorijiy ishlarig'a mustaqil va qalamasi davla nuqtadora (bo'yinsunilgan — H.S.) nasroniyaning barisini hamiyat va nufuzig'a tobe' va erkak-xotun kabidur”.

Publitsistning “to'g'ridan-to'g'ri tobe'. Buxoro ila Xiva hukumatlari davlatimizni himoyatig'adur”, degan fikri emas, balki “erkak-xotun kabidur” degan gapi chor hukumatiga “tegib” ketadi. Behbudiydan endi siyosatga aralashmayman, tavba qildim, degan mazmunda izoh talab qilishadi. Lekin u tavba qilmaydi: “Rusiyani kim va qandayligini bilmaydurg'on nodonlardan emasmiz va ammo “Ta'rix va jug'rofiya” unvonlik maqolamiz ta'rix va jug'rofiya o'qumoqni diniy jilva etdirmoq va yoinki sarf ilmiy va voqeiy bir maqola edi. Siyosiy va taassubiy emas edi…”.

Bu maqoladan keyin ziyolilar orasida Behbudiyga nisbatan hurmat yanada oshadi. “Oxranka”da esa unga xavfsirab qaray boshlaydilar.

“Hurriyat — ozodlik — svoboda — erkinlik”, “Gosudarstvennaya Duma vakillari xususinda”, “Duma va Turkiston”, “Muhoraba musulmonlarga yoqarmu?”, “Bayoni ma'zurat”, “Bayoni hol”, “Bir afsuslik xabar”, “Qabristoni muslimin”, “Qonun”, “Tavzeh”, “Munozara” haqinda”, “Ikki emas, to'rt til lozim”, “Oh va hasrat” kabi maqolalari siyosiy mazmunda edi.

1917 yil Fevral inqilobidan so'ng Mahmudxo'ja Behbudiyning siyosiy publitsistikasi ma'rifiy libosini yechgani ko'zga tashlanadi. U hurriyat uchun kurashga, keyinchalik ozodlikni saqlab qolish, mustahkamlash borasida ko'plab maqolalar yozdi. “Buxoro voqealari va daf'i tuhmat”, “Muhtaram samarqandiylarga xolisona arz”, “Ittifoq kerak”, “Tahriri nufus”, “Murojaatnoma”, “Ochlik balosi”, “Qozoq qarindoshlarimg'a ochiq xat”, “Bayoni haqiqat” kabi eng sara siyosiy maqolalari fikrimizga dalil bo'ladi.

Masalan, Fevral inqilobidan keyin yoshlar bilan keksalar o'rtasida mojaro chiqadi. Behbudiy aynan ana shu muammoni hal qilish uchun maqola bitadi. Unda dastlab u nima sababdan ixtilof chiqqanligini ochib beradi va qayta ittifoq tuzishga chaqiradi. Barcha aholi qatlamini murosaga chaqiradi, yalinadi: “Ey, hazrat ulamo! Ey tujjor, ahli kasaba va ag'niyo! Ey, g'ayratlik yoshlar! Nifoq va bir-birg'a dushmanlikni tashlangiz. Xudo haqqi, arvohi anbiyo hurmati va bu kunlarda qornini to'yg'azolmayturg'on faqira, yetim va bevalar haqqi bir-biringiz ila ittifoq etub, jamiyatlar barpo qilub, xoliq xudoning naf'ig'a, din va millat yo'lig'a xidmat etingiz. Millat va xalq sizdan xidmat va yaxshilik talab etadur. Nafsoniyat va g'urur emas”.

Behbudiy, odatdagidek, ibratli hadisni keltiradi. Bu galgi misoli esa o'z hayotining saboqlaridandir. Eng asosiy gap — to'rt-besh kishi bilan taraqqiyotga erishib bo'lmasligidir. “Muhtaram yoshlar! Zamon siznikidur, qarilar zamoni o'tkan. Siz kiromg'a bobasirat bo'lub, o'n daf'a o'lchab bir daf'a kesingiz. Otashinlik va tezlik ila ish bo'lmas. “Al-ajla minashshayton!” (Shoshgan shaytondandur). Bu fikrni boshingizdan chiqaringizkim, sizning o'z boshingizg'a taraqqiy qilmog'ingiz mushkuldur. Balki butun shahringiz va millatingiz ila taraqqiy qilursiz. Men ham yigirma yildan beri harakat qilarmankim, taraqqiy paydo bo'lsun. Shuni sizlar ham bilursizki, o'n va yigirma nafar ila taraqqiy bo'lmaydi va bo'lmas ekan. Binobarin, o'rta va bu qadar imkon ko'proq kishi mayl qilaturg'on yo'l ila taraqqiy etmoq kerak va unsiz boshqa chora yo'qdur”.

Yuqoridagi ko'chirmadan yana shular ma'lum bo'ladiki, Behbudiy yigirma yillik harakatining samarasi oz bo'lganligini, buning uchun barcha birlashib, hamfikr bo'lib kurashish lozimligini, aks holda, bugungi avlod kelajak avlodning qarg'ishiga qolishini aytadi: “Aziz hamshaharlarim, mo''tabar ahli vatanim, hammangiz bir bo'lub, xalq va dinning rivoji uchun birlashub, oradaki nafratlarni tashlab, xudoning bergan hurriyat ne'matidan naf'ilanmoq harakatida bo'lmoq kerak va alan bizning bu harakatsizligimiz bizdan hurriyatni ketkurib yana boshqalarg'a bizni asirlik darajasiga tushurur va yuz yillar ila keyin ketarmiz va bizning avlodimiz hamda xalqi olam bizga rahmat o'rniga la'nat o'qurlar”.

Donishmandlar har bir ishning xulosasini, natijasini avvaldan ko'ra olganlar. Behbudiyni ham shunday kishilar toifasiga qo'shgimiz keldi. Bunda u agar hurriyatni qo'ldan berib qo'ysak, asosan, uch xil voqea sodir bo'lishini aytadi: “bizni asirlik darajasiga” tushiradi (aslida ham tushdik), “yuz yillar ila keyin ketarmiz” (70 yil o'tdi), “avlodimiz hamda xalqi olam… rahmat o'rnig'a la'nat o'qurlar”, ya'ni ota-bobolarni biz unchalik ayblamasak-da, ulardan ham xato o'tganligini anglaymiz. Bu xulosalar ahli donishlarga xosdir.

Behbudiyning “Turkiston muxtoriyati” sarlavhali maqolasi Qo'qondagi voqealarga bag'ishlangandir, o'zining tili bilan aytganda, “27 noyabrda Ho'qandda Turkiston muxtoriyati umumiy musulmon siezdida e'lon qilindi. Muborak va xabarli bo'lsin! Kamina ham majlisda bo'lish uchun iftixor etaman! Yashasun Turkiston muxtoriyati!”.

Ushbu maqolaning ahamiyati shundaki, uni o'qigan kishi o'sha davrning qaynoq nafasini tuyadi, voqealardan xabardor bo'ladi. Shuningdek, unda Behbudiyning hayajoni sezilib turibdi.

Bolsheviklar hokimiyatga kelguncha Behbudiy boshqacha fikrda edi. Bu haqda “Bayoni haqiqat” maqolasida “Biz istaymizki, Turkiston musulmonlari bundagi rusiy, yahudiy va boshqalar qo'shilgan holda o'z boshlarig'a Rusiyani bir parchasi hisoblanadurg'on Turkiston hukumati ta'sis etsak…” deb aytgandi.

Hokimiyatni bolsheviklar egallagach esa, bu fikridan qaytganligini ko'ramiz. Chunki u bolsheviklar — ilgarigi sotsialistlar partiyasining maqsadini bilar, bir maqolasida ularni tanqid ostiga ham olgandi.

“Musulmon muxtoriyatchilari deydilarki, biz yerli muxtoriyat tilaymiz va ham shuni e'lon qilduk. Bizning yer va amlokimizning taqsimini xohlaydurg'onlarg'a butun jon va imonimiz ila muqobala qilurmiz…”

Ilgari muxtoriyatli jumhuriyat deyilganda Rossiya tarkibida qolib milliy jumhuriyat tuzish tushunilgan bo'lsa, yerli muxtoriyat deyilganda ular Rossiyadan butunlay uzilgan mustaqil davlatni tushunar edilar. Bunga kim qarshi chiqsa, ular bilan kurashamiz deyilayotir.

Demak, ittifoq bilan butun Turkiston oyoqqa tursa, Vatan mustaqilligi asrab qolinishi ta'kidlanadi: “… bilmoq kerakki, butun Turkiston ittifoq etsa, qon to'kilmas. Yer va amlok ham taqsim bo'lmay qolur. Din ham rivoj topur… Butun Turkiston ittifoq etsa, 15 milliyunlik bir quvvat imlog'a kelurki, munga yer titraydur. Agar so'zumni fahmlatolg'an bo'lsam o'zumni baxtli hisoblardim”.

Bolsheviklar tahlikasi kuchayib borayotgan paytda Behbudiy “Qozoq birodarlarimg'a ochiq xat” maqolasini yozadi. Maqola murojaatnoma tariqasida bitilgan bo'lib, Turkistonning bo'linib ketishi mumkinligidan tashvishlanib yozilgandir: “Aziz qarindoshlarim! Musulmon birodarlar! Hammangizg'a ma'lumdurki, Turkiston qozog'i, qirg'izi, o'zbegi, turkmani, tatari – hammasi mo'g'ul-turk bolalari hamda jahongir Chingizxon va Temurning avlodi yoki og'a-inidurlar. Turkistondagi arab, xo'ja va sayidlarda o'z tillarini yo'qotib, bilkulli (butunlay — H.S.) turklashib va hatto arabliklarini esdan chiqorib, siz turk va mo'g'ullar ila har jihatdan birlashib ketgandurlar. Turkistonning eng oz shaharlarida va ba'zi tog'larida bir oz fors, ya'ni tojiklar borki, alar ham kamoli musulmon va siz ila hammazhabdurlar. Tirikchiliklarining o'zbeklardan farqi yo'q darajadadur.

Bovurlar! Bilingki, hozirda Turkistondagi barcha xalqlar uchun muxtoriyat e'lon qilindi va siz bilingki, haq olinur, lekin berilmas. Inchunin, muxtoriyat-da olinur, lekin berilmas. Ya'ni muxtoriyatni Turkiston bolalarining o'zi birlashib, g'ayrat ila olur. Albatta, boshqalar tarafidan berilmas. Boshqalarning qo'lidan kelsa bermaslar. Biz bo'shlik qilsak va Turkistondagi xalqlar birlashib muxtoriyat yo'lig'a sa'y qilmasak, albatta, hozirgi qog'oz ustidagi muxtoriyatimizni ham yo'q qilurlar, bul albatta shundaydur va bul so'zg'a hech kim ixtilof qilolmaydur”.

Behbudiy mazkur tarixiy vaziyatdan to'g'ri foydalanish kerakligini aytib, bunda qanday urf yoki odat bo'yicha yashash masalasini keyinga surib, hozircha muxtoriyatni saqlab qolish shartligini, vaqt o'tgach, pushaymonlikdan foyda bo'lmasligini tushuntiradi.

“Endi ishlar shu holda ekan, biz hammamiz, ya'ni qirg'iz, qozoq, o'zbek, turkman, arab, fors, xullas, Turkistondagi barcha musulmonlar va ham mundagi yahudiy va xristianlar birlashib, ittifoq ila shu muxtoriyatning amalg'a kelishig'a sa'y va himmat etmog'imiz albatta kerakdur. Agarda bizg'a o'z boshimizg'a, shariat, urf va odatlarimizg'a muvofiq tirikchilik qilmoq kerak bo'lsa, hammamiz vaqtli nizo va manmanlikni qo'yib, hamma narsani esimizdan chiqarib, yolg'uz muxtoriyat uchun har nimarsamizni fido etmog'imiz lozimdur. Munday fursat va zamonning bizga qaytib kelishi ma'lum yo'q, qadrini bilib ishlamoq kerakdur. Vaqt o'tgandan so'ngra o'kinmoq foyda emas”.

Behbudiy cho'l aholisining taraqqiysi uchun sharoit-yo'l ochib berilishini, buning uchun ushbu xalqning ziyolilari bu qonunlarni tuzishlarini, so'ngra davlatni ham har bir xalqdan vakillar boshqarishlarini anglatadi:

“Shunda bilingki, qozoq o'z boshig'a, shahar xalqi va atrofi o'z boshig'a el bilib, boshqa-boshqa muxtoriyat qilmoqchi bo'lganda, ikkisi ham muddaog'a yetmaydur. Siz — qozoq qarindoshlarimiz ori cho'ldasiz, ammo sizdan bir ko'b xalqlar ham shaharlarda va shaharlar tevaragindadur. Tirikchilik shunday nimarsaki, cho'l ila shahar va qishloq xalqini bir-biriga bog'lagandir.

Bir-biridan ajralib yashay olmaydur. Shahar xalqi ila birlashub, muxtoriyatni boshqarg'onda sizlarg'a zarar kelmay, balki foyda kelur.

Muxtoriyatni boshqarmoq uchun yolg'uz sizda kifoyat etmaganingiz kabi, yolg'uz shahar va shahar atrofidagi xalq ham kifoyat etmas, balki ikkingizda keraksiz… Xulosa: muxtoriyatni millat majlisi har bir xalqg'a naf'ini ko'zda tutub qonun chiqarur. Agarda siz, qozoq birodarlar, turg'un xalqidan ajralib, o'zga muxtoriyatdan nasib bo'lmas, azbaski, kuch tarqalur… Biz o'z ichimizdagi qarindoshlarimizdan ayrilsak — uyatdur, ahmoqlikdur. Turk tomurig'a bolta urmoqlikdur.

Ongla qozoqlar o'ylasunlar, tarixga qarasunlar ziyoli qozoqlar. Ovruponing ixtilof solib, millatlarni ajratmoq siyosatig'a va ikkiyuzliligig'a qarasunlar. Birlashgan Turkiston xalqining bo'lunmog'iga o'zimiz sabab bo'lmasak edi. Barcha ixtilofchilar va boshqalarda albatta zarar ko'rarmiz va ixtilofimizning jazosini tortarmiz. U kunlarimiza yig'larmiz, ammo foyda emas”.

Aytish mumkinki, Mahmudxo'ja Behbudiy bolsheviklar hukumatni egallasa har qanday sharoitda o'zga xalqning mustaqil bo'lib ajralib chiqishiga yo'l qo'ymasligini tushungan va shuning uchun Rossiyadagi alg'ov-dalg'ovlardan foydalanib, ajralib olish g'oyasini ilgari surgan.

Behbudiyning siyosiy publitsistikasi yurt ozodligi uchun kurashga bag'ishlangan. Publitsist imkoni darajasida harakatda bo'ldi, yozdi, xalqni vatanparvarlikka, birlikka, hurriyatga chorladi. Uning o'gitlari bugungi kunda ham juda muhimdir. Ayniqsa, uning Turkiston birligi borasidagi fikrlari, amaliy faoliyati dunyoni yangidan bo'lib olishga ishtiyoqi kuchaygan imperiyalarning bugungi talvasasi davrida yanada ahamiyatlidir.

Behbudiyning so'nggi kunlari Turkiston muxtoriyatining qonga botirilishi va bolsheviklar hokimiyatni egallaganidan keyingi voqealar bilan bevosita bog'liq. Ayni paytga kelib ustoz olimlarimiz Begali Qosimov, Naim Karimov va ayniqsa, Sirojiddin Ahmedov izlanishlari natijasida bu masalaga anchagina oydinlik kiritildi. Behbudiyning o'limiga Amir Olimxon va uning beklari sabab qilib ko'rsatilar edi. Aniqlangan hujjatlar esa bolsheviklar olib borgan siyosat natijasida jadidlar dunyodan yordam so'rash uchun Turkistondan chiqib ketishga harakat qilganliklarini ko'rsatdi. Munavvar qori yetakchiligidagi guruh chegarada ushlanib ortga qaytariladi. Behbudiy rahbarligidagi guruh esa Buxoro amirligi hududidan o'tayotganda hibsga olinadi va fitna qurboni bo'ladi. Bunday xulosa chiqarishga bolsheviklar hokimiyati va Buxoro amirligidagi chor hukumati vakilining o'zaro yozishma (telegramma)lari asos bo'ladi. Lekin sopini o'zidan chiqarishga o'rgangan mustamlakachi uning o'limiga Buxoro amirini sababchi qilib ko'rsatadi va amirlik hududini egallab olish uchun bundan foydalanadi.

O'zbekiston Respublikasi Prezidentining “Turkiston jadidchilik harakatining asoschisi, atoqli adib va jamoat arbobi, noshir va pedagog Mahmudxo'ja Behbudiy tavalludining 150 yilligini keng nishonlash to'g'risida”gi qaroridan keyin maxsus ekspeditsiya tuzilib, izlanishlar olib borilayotgan esa-da, afsuski, buyuk siymoning qabri haligacha noma'lum bo'lib qolmoqda. Ulug' jadid bobomizni Olloh rahmatiga olgan bo'lsin!

Halim SAIDOV,

O'zbekiston jurnalistika va ommaviy

kommunikatsiyalar universiteti professori,

filologiya fanlari doktori.