Yurtlar aro Bobur vasfi yo'lida…
2025 yil 18 aprelda Prezident Shavkat MIRZIYOYEV tomonidan Yangi Andijon shahrini Bobur nomi bilan atash tashabbusi ilgari surildi. Bu taklif so'nggi yillarda boburshunoslik sohasida olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlarning yangi bosqichga ko'tarilishiga yanada yaxshi zamin hozirlaydi. Quyida e'tiboringizga havola etilayotgan Xalqaro Bobur nomli mukofot sohibi, arabshunos, boburshunos olim Shokirxon RUSTAMXO'JAYEV va yosh olima Elmira HAZRATQULOVA o'rtasidagi suhbatda sohaning ayrim masalalari va olib borilayotgan istiqbolli loyihalar haqida fikr almashiladi.
Elmira HAZRATQULOVA:
— Ustoz, keling, suhbatni siz tahsil olgan maskanlar va Bobur siymosiga bo'lgan dastlabki qiziqishlaringiz haqidagi mavzudan boshlasak.
Shokirxon RUSTAMXO'JAYEV:
— Men 1959 yil Andijondagi 15-o'rta maktabning 10-sinfini yaxshi baholar bilan tamomlaganman. 1962-1965 yillari sobiq sovet armiyasi safida xizmat qilib, oxirgi yilning kuzida Toshkent davlat universiteti (hozirgi O'zMU)ning sharq tillari fakultetiga qabul qilindim va 1969-70 yillari Misr Arab Respublikasida harbiy tarjimonlikda bo'lib, 1971 yili universitetning arab tili va adabiyoti mutaxassisligini imtiyozli diplom bilan tamom qilganman.
1971 yildan to 2002 yilga qadar Andijondagi 32, 37-o'rta maktablarda hamda Andijon davlat pedagogika institutida arab va fors tillaridan dars berdim. 2002 yildan buyon nafaqadaman.
1973-75 yillari Iroqda harbiy tarjimon, 1978-80 yillari Yamanning poytaxti Sano shahridagi “Ash-Sha'ab” — “Xalq” madrasasida rossiyalik muallimlarga va shifoxona tabiblariga tarjimon bo'lib ishladim. 2002-2009 yillarda esa Saudiya Arabistoni mamlakatida meros masalalari yuzasidan faoliyatda bo'lganman.
1958 yili Andijonda Zahiriddin Muhammad Boburning podshohning 475 yilligi munosabati bilan Birinchi ilmiy anjuman bo'lib o'tganida men 10-sinfda o'qir edim. Anjuman 14-15 aprel kunlari shahar markazidagi Oxunboboyev teatri (hozirgi Bobur nomidagi Andijon musiqali drama va komediya teatri) binosida bo'lib o'tgandi. Unda adabiyot fani ustozim Nodira opa bilan birga anjumanda qatnashganimiz yodimda. O'shanda akademiklar Ibrohim Mo'minov, Qori Niyoziy, Xadicha Sulaymonova va taniqli boburshunos olimlardan: Aziz Qayumov, Botirxon Valixo'jayev, Hoshimjon Razzoqov, Sabohat Azimjonova, mashhur geograf Hamidulla Hasanov va boshqalar, shuningdek, respublikaning o'sha davrdagi ko'p oliy o'quv yurtlari professor-o'qituvchilari va talabalari hamda bir qancha jamoatchilik vakillari qatnashgan. Ushbu anjumanda, ayniqsa, H.Hasanovning “Bobur geograf va tabiatshunos olim” va S.Azimjonovaning “Boburning “Mubayyin” asari va “Xatti Boburiy” to'g'risida” kabi chiqishlari katta taassurot qoldirib, Bobur podshohning ilm va fanga qiziqishi naqadar keng va mukammal bo'lgani bizga katta ta'sir qilgan.
Talabalik yillarimda Bobur podshoh siymosiga bo'lgan hurmatim yanada oshib, fakultetimizda arab, fors, urdu va hindiy tillari bo'yicha ta'lim olayotgan 1-5-bosqich 20 nafar ilm toliblari bilan maslahatlashib, bitiruv foto-vinyetkasi hozirlash fikri tug'ilgan edi. O'sha davrda odat shunday ediki, har qanday bolalar bog'chasidan tortib to oliy o'quv yurtlari talaba va ustozlariga qadar bitiruv yoki biror munosabat bilan tasvirga tushirilgan foto-albom va vinyetkalarning eng yuqorisida proletariat dohiylari bo'lmish Karl Marks va Vladimir Leninning suratlari turishi zarur bo'lgan, boshqacha bo'lishi mumkin emasdi… Biz o'sha davrning yozilmagan qonunini o'zgartirib, vinyetkamizning eng yuqorisiga Bobur podshoh va Nodirabegimning suratlarini qo'yib, har kafedramizdan ikki nafar professor-o'qituvchilardan suratlarini kiritish fikri tug'ilgan. Tayyor bo'lgan suratning birinchisini fakultet dekanimiz professor Shoislom Shomuhammedov huzuriga olib kirganimda, bir nazar tashlaboq: “Marks qani, Lenin qani?! Olib boring, tezlik bilan o'zgartirib keling! Bu dohiylar bo'lmasa, men oddiy dehqon farzandi shunday ilmiy darajalarga va lavozimlarga yetisharmi edim?!” — deb aytganlari hanuz esimda muhrlanib qolgan…
Filologiya fanlari doktori, professor va dekanimizni tushunish qiyin emas edi… Nachora, o'sha davr siyosati va tuzum talablari domlamizni ana shunday deyishga majbur qilgan edi-da! O'sha zahoti men dekanimizga: “Uzr, domla, biz qisqa o'ylabmiz. Biz, andijonlik talabalar hamda ustozlarimizni o'ylab, Andijonda tavallud topgan Zahiriddin Muhammad Bobur va shoira Nodirabegimlarning suratlarini qo'yishni munosib deb bilgan ekanmiz. Xo'p, yana uzr, bu xatomizni to'g'rilab, boshqa safar olib kelaman”, — deb dekanatni shamol tezligida tark etganim ham yoddan chiqmaydi… Axir u zamon — “rivojlangan sotsializmdan kommunizm sari o'tish davri” edi-da… Siyosat qattiq zamon edi. Partiya a'zosi bo'lmasa, besh-olti ishchiga brigadir bo'lish ham mumkin emas edi. Oliy o'quv yurtlari va ishlab chiqarish korxonalarini esa asti qo'yavering…
Elmira HAZRATQULOVA:
— “Boburnoma”da islom va fiqh masalalariga doir ma'lumotlarga hamda bugungi izlanishlarga munosabatingiz? Bugungi kun islomshunosligi yana qanday rakurslarda bu asar bilan tadqiqot olib borishi mumkin?
Shokirxon RUSTAMXO'JAYEV:
— Bobur shahzoda birinchi ustozi — o'zining otasi Umarshayx Mirzo, qolaversa, katta bobosi Amir Temur Ko'ragoniyning harbiy yurishlari haqidagi asar — “Zafarnoma”dan harb ilmi bo'yicha saboq olgan bo'lsa, bevosita fiqh ilmini juda ko'p fiqhiy ulamolarning kitoblaridan puxta egallagani ma'lum. Ammo biz bilgan “Boburnoma” kitoblarida ularning birontasi nomlari ko'rsatilmagan. Balki, ular asl nusxa — “Vaqoyi'”ning yo'qolgan sahifalarida bo'lgandir. Biroq Islom dinining asosiy besh ustun-ruknlari (Iymon-e'tiqod, Namoz, Ro'za, Zakot va Haj) masalalarini to'liq qamrab olgan “Mubayyin”dek mukammal asarni bu darajada nazmda aniq bayon qilib bera olgan fiqhiy alloma va so'z ustasi — balog'atli fiqh olimi bo'lishi kerak…
“Mubayyin”da Islom dinining mazkur asosiy ruknlari Qur'oni karim va Payg'ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam sunnatlari asosida chuqur bilimdonlik va yuksak badiiy mahorat bilan sharhlab berilgan. U asar o'zbek tilining boyligi va qudratini to'laligicha namoyon etadigan mumtoz adabiyotimizning yorqin namunasi sifatida ham qadrlidir.
Ma'lumki, Bobur Mirzo yashagan o'rta asrlarda Islom madaniyati va ilmlaridan yaxshi xabardor bo'lish uchun arab, fors va albatta, o'z ona tili — turkiy tillarni mukammal darajada bilish talab etilgan. Yaxshiyamki, umuman, ilmga chanqoq fitratda bunyod bo'lgan shahzoda Bobur mazkur uchala tilni ham yetarli darajada balog'at yoshiga qadar egallab olgan deya olish mumkin. Zero, Bobur o'zining shoh asari “Vaqoyi'”ning boshidanoq yozishicha: “Tengri taoloning inoyati bilan va Hazrati On (1b) Sarvari koinotning sharofati bilan va chahoriyori bosafolarning himmati birlan seshanba kuni, ramazon oyining beshida, tarix sekkiz yuz to'qson to'qquzda Farg'ona viloyatida o'n ikki yoshta podshoh bo'ldum”, — deb boshlagani fikrimizga dalildir. Shu ondan boshlab, yosh shahzoda Bobur podshohning og'ir qismati — taxt talash janglari, amir va yaqin jigarlarining xoinliklari oqibatida taqdir qismati ko'rgiliklari birin-ketin sodir bo'lishi oqibatida va nihoyat, Shayboniyxonning bosqini natijasida Movarounnahrni tashlab, Afg'onistonga hijrat qilishga majbur bo'lgan edi. Natijada 70 kunlik farq bilan keladigan “ikki hayitni bir joyda o'tkaza olmagani” kabi sinovli kunlarni boshidan o'tkazgani ham ma'lumdir. She'riyat sultoni Alisher Navoiy bobomizning “Yoshlig'ingda yig' ilmning maxzanin, Qariliq chog'i xarj aylag'il oni” degan hikmatlari hozirgi yosh avlodga naqadar foydali pandu nasihat ekani haqida eslatma va tajriba maktabi bo'ladi, deb o'ylayman…
Alohida ta'kidlash joizki, Boburshohning beshinchi zurriyoti bo'lgan Avrangzeb hukmronlik davrida Hind diyori gullab-yashnadi, kengaydi, Islom hukmlari hayotga to'la tatbiq qilinib, fiqhiy ilm yanada rivojlandi. Natijada uning rahbarligida bir guruh ulamolar ishtirokida arab tilida bunyod etilgan 6 jilddan iborat fiqhiy kitob — “Fatovoyi Olamgiriyya” to hozirgi kungacha deyarli butun Islom olamida asosiy qo'llanmalardan biri bo'lib xizmat qilib kelmoqda. Ba'zi ulamolarning fikricha, shoh Avrangzeb “Xulafoi Roshidinlarning beshinchisi” deb ta'riflanadi.
Elmira HAZRATQULOVA:
— “Boburnoma” asari taniqli misrlik olima Mojida Maxluf tomonidan arab tiliga o'girilgani ma'lum. Biroq masala shundan iboratki, olima fors qo'lyozmasidan ham faol foydalangani aytiladi. “Boburnoma”ni asliyat tilidan to'g'ridan-to'g'ri arab tiliga o'girish payti kelmadimikan? Har yili arab tili yo'nalishida yuzlab mutaxassislar oliy ta'limni tugatmoqdalar…
Shokirxon RUSTAMXO'JAYEV:
— Ha, Maxluf Magida (Mojida Saloh Maxluf): 1953 y., Qohira) — yirik turkolog, Ayn-Shams dorulfununida bo'lim mudirasi, professor, Bobur va boburiylar haqida bir necha maqolalar tadqiqotchisi, “Boburnoma”ni birinchi bo'lib arab tiliga o'girgan turkshunos olima. Uning tadqiqotlari 20 dan ziyod arab mamlakatlari tarixshunos va o'lkashunoslari qo'liga yetib borishiga muvaffaq bo'ldi. Mojida Maxluf O'zbekistonga bir necha bor tashrif buyurib, yirik anjumanlarda qatnashib, arab va turkiy tillarda ma'ruzalar o'qigan va Xalqaro Bobur mukofoti sohibasi bo'lgan birinchi arab olimasidir.
To'g'ri, Yevropa boburshunoslari “Boburnoma”ni bundan uch asr muqaddam tarjima qilgandan keyin 300 millionga yaqin arab millatdoshlariga bu jahonshumul asarni birinchi bo'lib taqdim etishga muvaffaq bo'lgani har qanday olqishga va ehtiromga loyiq amal bo'ldi.
Mojida Maxluf “Boburnoma” tarjimasiga yozgan muqaddimasida yozishicha, u ingliz olimasi Annetta Beverijning inglizcha tarjimasi va turkiyalik olimlarning turkcha tarjimalaridan foydalangan. Ammo fors tilidagi tarjimadan foydalangani haqida bizga ma'lum emas.
Vatanimizda har yili yuzlab arab tili mutaxassislari oliy o'quv yurtlarida tahsil olib, bitirib, o'z mutaxassisligi bo'yicha ishlayotganlari haqida xabarimiz deyarli yo'q. Chunki O'zFA Sharqshunoslik instituti fondlarida saqlanayotgan arab, fors va turkiy tillardagi behisob manbalarning tarjimasi bilan juda oz mutaxassislar — fidoyi sharqshunoslar shug'ullanmoqdalar. Bu holda qo'lyozmalar fondidagi kitoblarni ona tilimizga tarjima qilish uchun yana yuzlab yil kerak bo'lishi haqida bir manbada o'qigan edim… Sharq tillari mutaxassislarini mazkur fondga taklif qilish uchun ularni yetarli miqdorda oylik maosh bilan ta'minlash zarur, toki u nodir mutaxassis sohiblari maoshi yetarli boshqa ish izlab, noyob kasblari bilan vidolashmasliklari kerak, deb o'ylayman…
Elmira HAZRATQULOVA:
— 2014 yilda Bobur nomli xalqaro jamoat fondi bilan hamkorlikda “Bobur va boburiylar bibliografiyasi” nomli nashringiz soha vakillari uchun ayni muddao bo'ldi. O'zim ham sohaga endi kirib kelayotgan paytlarimda internetda elektron shakli yo'q tadqiqotlarni viloyatma-viloyat yurib axtarishimga to'g'ri kelgan edi. Bugun soha bilan shug'ullanuvchi tadqiqotchilar uchun bu bibliografiya og'irini yengil qiluvchi material sifatida asqatadi. Bibliografiyaning g'oyasi va bosib o'tilgan mashaqqatli mehnat haqida so'zlab bersangiz.
Shokirxon RUSTAMXO'JAYEV:
— Juda ham yaxshi va zarur savol… Aslida, mening Bobur podshoh bibliografiyasi bilan qiziqib qolishim bundan ilgariroq boshlangan edi. Bir paytlar B.O'rinboyev va Q.Bozorboyevlarning Samarqandda (SamDU, 2000 yil) bosilgan “Bobur asarlari hamda uning hayoti va ijodi haqida Samarqand davlat universitetida mavjud bo'lgan nashrlar bibliografiyasi” deb nomlangan 16 betlik risolachasi bilan tanishib qoldim. Bunda Bobur va u haqidagi asarlarning 100 ga yaqini tilga olingan edi, xolos. Keyinchalik ayni shu kitobcha haqida Turkiyada bosilgan “Istambul Üniversitesi Edebiya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyati Dergesi Cilt XXXV, 2006. Kurucu: Caferoğlu, Istambul, 2006, 289 s. / Çagatay Türkçesi Üserina Bir Bibliografiya Denemesi. S. 17-106”ni uchratdim va ularni noutbukda kirill, lotin va arab yozuvlarida bir fayl ochib, alifbo tartibida unga joylay boshladim.
Keyinroq bilsam, hanuzgacha Bobur va uning asarlari haqida bundan boshqa bibliografik ma'lumot tuzilmagan ekan. Bu kitobchalar menga shu ishni davom ettirishga turtki bo'ldi.
Arab diyorlaridagi tarjimonlik faoliyatim yakunlangach, nafaqaga chiqdim va shundan boshlab, ona diyorim Andijondagi Bobur nomli viloyat kutubxonasida mavjud bo'lgan Bobur podshohga aloqador bo'lgan barcha bibliografik ma'lumotlarni jamlay boshlagan edim. Kutubxona men uchun ikkinchi manzilimga aylandi va uning fidokor xodimlari mening boshlagan ishimga qo'llaridan kelgan yordamlarini ayamadilar hamda ularning fidokorona mehnatlari qadriga yetadigan bir xodimga aylana boshladim.
Kunlarning birida Andijonning Bog'ishamol dahasida Prezidentimiz tashabbusi bilan Bobur nomidagi xalqaro jamoat fondi uchun alohida bino barpo etilgani, Bobur nomidagi istirohat bog'i ichida “Bobur va jahon madaniyati muzeyi” mavjudligi haqida xabar topdim va darhol boqqa borib, barpo etilgan bog' majmuasini birma-bir ko'rib, yoshligimda ko'rganim qup-quruq adirlik shunchalik bog'-rog'larga aylanganiga guvoh bo'ldim.
Ana Bobur zurriyoti, ana zamonamiz boburiylari! Zero Bobur podshohning muborak qadami qay yerga yetsa — u joy bog' va sayrgohlarga hamda nodir me'moriy binolarga aylangan edi-ku… Bunga tarix shohid! Ilohim, Vatandoshimizning shu kabi obodonchilik va bunyodkorlik amallari toabad bardavom bo'lgay!
Mazkur muzeyga kirib, 1992 yildan boshlab Bobur nomidagi xalqaro ilmiy ekspeditsiya tomonidan bir necha yillik safarlari davomida Vatanimizdan va xorijiy mamlakatlardan olib kelingan xilma-xil tillardagi yuzlab nusxadagi nodir kitoblar bilan tanishib chiqdim. Ma'lum bo'ldiki, ushbu muzeydagi mavjud kitob va ular haqida bibliografik ma'lumot risola shaklida hali nashr qilinmagan ekan.
Bu paytlarda fond rahbari — tinib-tinchimas inson Zokirjon Mashrabov navbatdagi chet el safarida ekanlar. Fursatni boy bermasdan shu fond faollaridan biri, ustozimiz Sayfiddin Jalilov domla huzuriga borib, bu haqda arzimni bayon etdim. Shu ondayoq domlamiz muzey mudirasiga meni tanishtirib, “Jahon madaniyati va Bobur muzeyidagi adabiyotlar bibliografiyasi”ni tuzishga yordam berishni tayinladi va bir necha oy mobaynida mazkur 150 sahifalik kitob professor Hamidulla Boltaboyev muharrirligida Toshkentda 2011 yilda dunyo yuzini ko'rdi va bu nashr muzeydagi 500 ga yaqin adabiyotlarni o'z ichiga olgan edi.
Bir yil o'tib, ushbu bibliografiyaning ikkinchi, to'ldirilgan nashri paydo bo'ldi. Unga Toshkentdagi Alisher Navoiy kutubxonasidagi adabiyotlar ham kiritildi, shuningdek, taniqli bibliograf Zuhra Berdiyeva bilan hamkorlikda 2014 yil 482 betdan iborat bo'lgan “Bobur va boburiylar bibliografiyasi” nashr etildi.
Elmira HAZRATQULOVA:
— Keyinchalik bu nashrni to'ldirgan holda Moskvada taniqli o'zbek tadbirkori Alisher Usmonov homiyligida katta adadda chop ettirilishiga erishdingiz. Bu kitob ham o'zbek ilmiy jamoatchiligi tomonidan haqli ravishda iliq e'tirof etildi.
Shokirxon RUSTAMXO'JAYEV:
—Nukusdagi markaziy kutubxonada xodimlar bilan uchrashuvim butunlay boshqacha bo'ldi. Ular meni qaerdan va nima maqsadda sayr qilib yurganimni bilishgach, deyarli barchalari Boburshoh va boburiylar haqida qoraqalpoq, rus va o'zbek tillarida bor adabiyot va jurnallarni oldimga jamlab qo'yishdi. Shu paytgacha bironta viloyat kutubxonasi xodimlari bunday ish qilmagan edi. Taajjub… Bundan tashqari, Nukusdagi universitet kutubxonasiga telefon qilishib, menga kerakli adabiyotlarni hozirlab qo'yishni iltimos qilishdi… Ana, haqiqiy kutubxonachilar, ana odamgarchilik, ana insoniylik, ana ilmga fidoyilik! Ofarin!.. Bu ajoyib kutubxonachilar bilan xayrlashib, aytilgan universitetga borsam, allaqachon barcha kitob, jurnal va zarur adabiyotlarni hozir qilib qo'yishgan ekan. Tezlikda ishim bitdi va ularga ham kitobimiz nashr bo'lsa, yetkazib berishni va'da qilib, xayrlashdim.
Ertasiga tongdan Samarqandga yo'l oldim. Tarixiy yodgorliklar bilan tanishib, viloyat kutubxonasidan va Samarqand davlat universiteti kutubxonasidan (ancha boyroq ekan), ma'lumotlarni to'plab oldim. Undan Navoiy, Guliston va Jizzax viloyat kutubxonalarida ham bo'lib, noutbukimni ancha to'ldirib oldim. Oxiri yana Toshkentga qaytib, ona diyorim Andijonda chala ishlarimni nihoyasiga yetkazdim.
Endi navbatdagi safarim Qozon shahriga bo'ldi. Bu shaharda kenja o'g'lim Bahodirxon istiqomat qilar edi. Qozon kutubxonalaridan ham juda boy ma'lumotlar to'play oldim. Qozon milliy kutubxonasida saqlanayotgan N.I.Ilminskiyning 1857 yil 508 sahifada bosilgan “Baber-Name ili zapiski Sultana Babera” nomli asl matnda bitilgan “Boburnoma”ning arab yozuvidagi kitobini qo'lim bilan ushlab, muqaddas kitobni tavof qildim.
Keyin Sankt-Peterburg shahrida ham 2 oycha LDU kutubxonasi va Sharq fakultetining boy kutubxonalaridan kerakli maqolalarni to'plab oldim. Undan keyin Ivanovo shahrida bir oy mobaynida (o'rtancha o'g'lim Fuad u yerda yashar edi) shaharning kattagina kutubxonasidan foydalandim.
So'ng Moskvaga kelib, barcha to'plagan narsalarimni jamlasam, olti jildlik qo'lyozma paydo bo'ldi: undan bir jildi — “Bobur va boburiylar bibliografiyasi” hamda 5 jild “Bobur va boburiylar. Qomusiy, ilmiy va ilmiy-ommabop maqolalar to'plami”.
—Ha, Rossiya Fanlar akademiyasi qoshida Tillar instituti binosiga ko'zim tushgan edi, o'sha institutga bordim. Institut rektori o'z joyida ekan, olti jildlik qo'lyozmamni oldiga qo'yib, o'zimni tanishtirdim va maqsadga o'tsam, mendan darhol: “Bobur qaysi tilda ijod qilgan? Turkiymi?” — deb o'zi javob bera qoldi. Men: “Ha!” — deyishim bilan kotibasiga: “Bu kishini Anna Vladimirovnaning yoniga olib boring!” — dedi. Kotiba mening kitoblarimni ko'tarishib, institutning uzun yo'laklari bo'ylab “Oltoy tillari bo'limi” deb yozilgan kabinetga yetaklab bordi. Kabinetda kichikkina, ozg'in, 50-55 yoshlar chamasidagi ayol o'tirgan ekan. U salomimga alik olib, kitoblarimga bir nazar soldi-da, qaerdanligimni so'radi. Aytdim. U darhol maqsadga ko'chib: “Bu asarlarni nashr qilish uchun juda katta mablag' kerak bo'ladi, nazaringizda biron kishi bormi?” — deb so'radi. Men: “Bor, men u kishini bilaman, ammo u kishi bilan ko'rishmaganmiz”, — deb javob berdim. U ayol shu onda: “Alisher Usmonovmi?” — deb so'radi. Men tasdiq javobini aytdim.
Olima ayol darhol internetni yoqib, bir narsalarni qidira ketdi va topdi, shekilli, kompyuteriga bir sahifacha matnni to'xtovsiz yozdi. 5-6 daqiqadan so'ng mening ism-sharifim va telefon raqamlarimni so'rab oldi-da, “Rossiya Fanlar akademiyasi muxbir a'zosi, filologiya fanlari doktori, professor Anna Vladimirovna Dibo” deb imzo chekkach, menga qarab: “O'n-o'n besh kundan keyin bir xabar olarsiz!” — dedi va agar xohlasam, kitoblarni qoldirib ketishim mumkinligini aytdi.
Men vodiylik besh-olti muhojir ishchilar bilan Mitishchi rayonida bir xonadonda ijarada yashar edim. Ularga bo'lgan voqeani so'zlab bersam, ular: “Aziz birodar, ikki haftadan keyin yangi yil (2013) bo'ladi, undan keyin yana ikki hafta bayram qilishadi. 15-20 yanvargacha bemalol Vatanga borib kelishingiz mumkin”, deb maslahat berishdi. Menga ma'qul bo'ldi-da, Qozon shahrida istiqomat qilayotgan kenja o'g'lim Bahodirxon qorinikiga borib kelishni afzal bildim va Qozonga jo'nab ketdim.
Maslahatga binoan, 20 yanvarda Maskovga qaytib bordim va ilmiy rahbarim Anna Vladimirovna huzuriga kirib borsam, u: “Mana, vatandoshingizdan o'tgan yil oxirlarida javob xati kelgan, siz qaerlarda yuribsiz?” — dedi. Uzr aytgan bo'ldim… Ko'p o'tmasdan, tadbirkor Alisher Usmonov shirkatida “San'at, fan va sport” xayriya fondi boshlig'i bo'lib ishlaydigan bir ayol xodim kirib keldi. U o'zini tanishtirib, bir olti jildlik qo'lyozmaga, bir kamina oqsoqol-mo'ysafidga ko'z tashlab: “Shu yoshingizda shuncha kitoblarni tayyorlabsiz-a! Sizga ta'zim qilish kerak!” — deb boshini sarak-sarak qildi. Ilmiy rahbar menga nazar tashlagan edi, men: “Kechirasiz, bizning Payg'ambarimiz: “Agar inson insonga ta'zim qiladigan bo'lsa, faqat ayollarning o'z erlariga ta'zim qilishlarini buyurgan bo'lar edim, xolos!” — degan edilar. Bu aslo mumkin emas!” — degan bo'ldim… Fond boshlig'i esa: “Har qalay, bu juda ulkan jasorat!” — deb qo'ydi.
Uning aytishicha, Alisher Usmonov: “Borib, ilmiy rahbarga ayting: mazkur kitoblarni eng yaxshi sifatli qog'ozda, eng chiroyli muqovada nashr qilishsin hamda u kitobdan Islom hidi ufurib tursin! Ming nusxa bo'lsin, yarmini o'zlari tarqatishsin, qolgani bizga bo'lsin. Qancha pul ketsa, o'tkazib bering!” — deb buyuribdi.
Ana endi ish qizib ketdi… Shu kundan boshlab, sobiq Lenin, hozirgi Rossiya davlat kutubxonasida chala ishlarimizni davom ettirdik. Shu kutubxonada bibliografiya bo'limi mudirasi bilan shartnoma tuzib, bibliografiya kitobini nashrga tayyorlab berishga kelishib oldik. U bo'lg'usi bibliografik kitobimizning har bir maqolasini birma-bir sinchiklab tekshirib, kerak joylarini tuzatib, to'g'rilab chiqa boshladi. Shu orada men kutubxonada biz to'plagan ma'lumotlarga yana qo'shimcha maqolalarni kiritib borar edim. Bir yarim-ikki yil mobaynida bibliografiya kitobimiz qo'lyozmasi qayta tayyorlandi. Ilmiy rahbarimiz qo'lyozmani qayta ko'rib chiqqach, kitobni o'sha paytdagi Moskvada eng sifatli hisoblangan mashhur “Sharq adabiyoti nashriyoti” bilan shartnoma tuzib, qo'lyozmani topshirdik. Nashriyot rahbari eng tajribali rassom, texnik muharrir va kompyuter dizayneriga tayinladi. Kitoblarni qisqa muddatda eng sifatli fin qog'ozida va zarhal harflar bilan tilla rang muqovada, 2016 yil 124 bosma taboq hajm — 1183 sahifa, 1000 nusxada nashr etib, qo'limizga tutqazishdi. Alhamdulillah!
Darhol kitobning bir bog'lami — 3 nusxasini xayriya fondi rahbari Alisher Usmonovga yetkazib borgan edik, u kishi qabul qilib, kitobning qolgan hamma nusxalarini bizning ixtiyorimizga taqdim etdi. Biz chuqur minnatdorchilik bildirdik. Ko'p rahmat va tashakkurlar aytdik.
Shundan so'ng mazkur bibliografiya kitobimizni Moskvadagi Hindiston, Pokiston, Bangladesh, Xitoy, Koreya, Yaponiya, Misr, Turkiya, barcha Yevropa davlatlari, sobiq SSSRdan ajralib chiqqan barcha respublikalar elchixonalariga tarqatib chiqdik. Germaniya va Xitoy elchixonalari bizdan rasmiy xat talab qilishdi, qolganlari indamay olib qo'yaverishdi. Albatta, Markaziy Osiyo respublikalariga ham eltib berdik. Turkmaniston elchixonasi sira olishga rozi bo'lmasdan, oyoq tirab turib oldi. Xilma-xil tuzumlar va odamlarga duchor bo'ldik, hammasi omon bo'lishsin. Kitoblarimizning yarim-yortisini elchixonalar orqali tarqatgan bo'lsak, bir qismini o'z hisobimizdan bojxona xarajatlarini zimmamizga olgan holda, Toshkent shahriga olib kelib tarqatdik.
Elmira HAZRATQULOVA:
— 2023 yilda biz yana bir qutlug' nashrga guvoh bo'ldik. Endi “Bobur va boburiylar. Qomusiy, ilmiy va ilmiy-ommabop maqolalar to'plami” 5 ta katta jilddan iborat ko'rinishda ixlosmandlar qo'liga yetib bordi. Ayting-chi, bu nufuzli nashrni amalga oshirishda qatnashgan jamoa a'zolarining ishtiroki qanday bo'ldi?
Shokirxon RUSTAMXO'JAYEV:
— Ha, aytmoqchi, besh jildlik kitobimizning 1-jildini 300 nusxada tayyorlab chiqardik, qolganiga navbat kelganida biz turgan davlatga sanksiyalar qo'yilib, boy otamizning ham xorijdagi mol-mulklari ham cheklovga tushishi oqibatida, xayriya fondi ishi vaqtinchalik to'xtab qoldi.
Va nihoyat, o'zimizning Bobur nomli xalqaro jamoat fondimiz Toshkentda o'sha besh jildlik kitobdan 100 majmua chop qila olishga qodir bo'ldi. Yana bu kitoblarning tuzuvchi-muallifi — kaminaga fondimiz va nashriyot bir necha majmuadan qalam haqi sifatida hadya qilishdi va ularning hammasini Toshkentdagi Alisher Navoiy kutubxonasiga topshirdim. Ular respublikamiz viloyat kutubxonalariga tarqatishga yordam beradigan bo'lishdi. Allohga shukur, imkon qadar qo'limdan kelgani shu bo'ldi… Ayrim yetmagan joylardan uzr so'rayman, xafa bo'lishmasin, murosa qilishdan boshqa iloj yo'q. Shunisiga ham shukur…
Elmira HAZRATQULOVA:
— Ayni kunlarda sizni Bobur ijodi bilan bog'liq yana bir yirik lug'at nashri ustida ishlayotganingiz haqida eshitdik. Bu qanday loyiha? Agar sir bo'lmasa, qaysi tashkilotlar bilan hamkorlik qilmoqdasiz?
Shokirxon RUSTAMXO'JAYEV:
— Ha, to'g'ri. Ma'lumki, shu kunlargacha Zahiriddin Muhammad Boburdan bizga oltita asar qolgan. Ularning barchasi eski turkiy tilda, ya'ni chet elliklar fikri bo'yicha, chig'atoy turkiysida yozilgan. Bu til tarkibida arabiy, forsiy, turkiy va mo'g'uliy so'z va iboralar anchagina bor. Bir qancha olim va boburshunoslar tomonidan mazkur kitoblardan ba'zilariga izohlar berilgan, ba'zilar maxsus lug'atlar tuzishgan. Ammo Bobur Mirzoning hamma asarlaridagi hozirgi qavm yaxshi tushuna olmaydigan so'z va iboralarni qamrab oladigan yagona lug'at hanuzgacha tuzilganicha yo'q, menimcha.
Ammo Alisher Navoiy asarlari uchun marhum olimlarimizdan Porsoxon Shamsiyev va Sodiq Mirzayevlar tomonidan bundan 50-55 yil muqaddam “Navoiy asarlari lug'ati” nomi bilan maxsus lug'at nashr qilingan va ular hozir kutubxonalarda kam topiladi. Ayrim navoiyshunos olimlar va sodiq muxlislari qo'lida saqlanib qolganlari bor, xolos.
Ammo Zahiriddin Muhammad Boburning barcha asarlarini o'z ichiga qamrab oluvchi maxsus lug'at tuzilganidan xabarimiz yo'q. Shu kamchilikni imkon qadar to'ldirish niyatida mazkur lug'atni boshlaganimga ancha bo'lgan. Endi, fursat yetdi, xolis duoda bo'lib tursalaringiz, Yaratgan Tangri taolo umr bersa, shu lug'atni oxiriga yetkazib, tayyorlab, muxlislar qo'liga topshirish nasib aylasin.
Suhbatdosh:
Elmira HAZRATQULOVA,
Temuriylar tarixi davlat
muzeyi katta ilmiy xodimi.