Jadidlarning ma'rifatparvarlik g'oyalari
Turkiston tarixida shunday bir davr borki, u millat tafakkurini uyg'otgan va kelajak sari yo'l ochgan. Bu — jadidlar davri.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida shakllangan jadidchilik harakati mustamlakachilik zulmi, savodsizlik va ijtimoiy turg'unlik sharoitida vujudga keldi. Jadidlar millat tanazzulining asosiy muammosi fikr va tafakkur tanqisligida ekanini angladilar. Shu bois ular kurashni ma'rifat tarqatishdan boshladilar.
Ma'rifiy islohotlar markazida ta'lim masalasi turdi. Taraqqiyparvar bobolarimiz ochgan “usuli jadid” maktablari eski maktab tizimidan tubdan farq qilardi: unda yodlash emas, tushunish; itoat emas, fikrlash ustuvor edi. Geografiya, tarix, tabiiy fanlar orqali jadidlar bolalarga dunyoni tanitdi, ularning dunyoqarashini kengaytirdi. Bu maktablar milliy ong shakllanishining dastlabki maydoniga aylandi.
Jadidlar faqat maktablar ochish bilan cheklanib qolmadilar. Ular matbuotni uyg'onish minbariga aylantirdilar. “Taraqqiy”, “Sadoyi Turkiston”, “Oyna” kabi nashrlar orqali jamiyatdagi illatlar ochiq tilga olindi. Mahmudxo'ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Fitrat, Cho'lpon qalamida so'z qurolga, maqola esa ijtimoiy tashxisga aylandi. Ularning asarlarida millat taqdiri, vijdon, mas'uliyat va ozodlik g'oyalari markaziy o'rin egalladi.
Jadidlarning eng ilg'or qarashlaridan biri — ayollarni ma'rifatli qilish g'oyasi edi. Ular ayolni faqat oila doirasida emas, jamiyat taraqqiyotining faol sub'yekti sifatida ko'rdilar. Qizlar ta'limi, ayollar huquqi va ijtimoiy mavqei masalalari jadidlar uchun asosiy masalalardan biri bo'lgan. Chunki ular yaxshi bilardilar: ayol — kelajakni yaratuvchi farzandlar tarbiyachisi, ayollarni o'qitmay turib, hech qachon ma'rifatli jamiyatni qurib bo'lmaydi.
Biroq jadidlarning ma'rifatparvarlik g'oyalari siyosiy tizim uchun xavfli bo'lib ko'rindi. Natijada bu harakat shafqatsizlarcha bostirildi. Qatag'onlar jadidlarning jismoniy hayotiga yakun yasadi, ammo ularning g'oyalarini yo'q qila olmadi. Aksincha, bu fikrlar tarixiy xotirada yanada mustahkamlandi.
Jadidlar orzu qilgan jamiyat — bilimli, fikrlaydigan va mas'uliyatni his qiladigan jamiyat edi. Bu orzu bugun ham dolzarb. Chunki jadidlar yo'li — bu oson yo'l emas, ammo millatni saqlab qoladigan yagona yo'ldir.
Rayhon OBLOQULOVA,
Mirzo Ulug'bek nomidagi
O'zbekiston Milliy universiteti
jurnalistika va o'zbek filologiyasi fakulteti
1-bosqich talabasi.