“O'zbekistonda ajdodlar merosiga hurmat yuksak darajada”

Turkiyaning Anqara shahrida buyuk shoir Alisher Navoiy tavalludining 585 yilligiga bag'ishlangan anjumanlarda bu e'tirof alohida ta'kidlandi

Bosh kotib sim qoqdi

Telefonim jiringlab qoldi. Ko'tardim. Tanish ovoz. “G'ayratbek, jaqsimisiz? Men Sulton Rayevman. Yonimda Shavkatjon Ortiqov o'tiribdi, bilasiz, u TURKSOYning O'zbekiston bo'yicha vakili. 9 fevral kuni go'zal Toshkentning Adiblar xiyobonida Alisher Navoiy otamizning tug'ilgan kuniga bag'ishlab o'tkazilgan anjumanlar ovozasi Turkiyaga ham yetib keldi. Toshkentda boshlangan katta adabiyot bayramini Turkiyada – Anqarada ham davom ettirsak, nima deysizlar? O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi shu xayrli ishga bosh-qosh bo'lsa… Menga qolsa, bu tadbirni kechiktirmasligimiz kerak. Shu anjuman bilan bog'liq barcha yumush va masalalarni Shavkatjon bilan birgalikda kelishib olsangizlar”.

Yashirib nima qildim, Xalqaro turkiy madaniyat tashkiloti – TURKSOYning Bosh kotibi, Qirg'iz xalq yozuvchisi, “Kelajak poydevori” ­xalqaro mukofoti sohibi Sulton Rayevning dillarni yorug' qiladigan ushbu tashabbusi bizga ham quvonch, ham g'ayrat-shijoat bag'ishladi.

Bu yorug' mujdani O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisi, Xalq shoiri, senator Sirojiddin Sayyidga yetkazdik. Bu taklif ustozimiz tomonidan ham qo'llab-quvvatlandi…

Maqsad ezgu bo'lsa, murod ham tez hosil bo'lar ekan. Qutlug' niyatni amalga oshirish maqsadida ­Xalqaro turkiy madaniyat tashkiloti – ­TURKSOY, O'zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi, O'zbekiston Respublikasining Turkiyadagi elchixonasi, O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi, Turkiya Yozuvchilar uyushmasi va Anqara ijtimoiy fanlar universiteti hamkorlikda tadbirlarga tayyorgarlik ishlarini boshlab yubordik.

Komil ishonch ila aytaman: o'zbek – ona xalqimiz buyuk xalqdir. U jahon tamadduniga beqiyos hissa qo'shgan alloma, shoir, adib va ulug' mutafakkir zotlarni bergan millatdir. Jahon ilm-fani, madaniyati, adabiyoti va san'atida o'chmas iz qoldirgan ulug' ajdodlarimizning har birlari O'zbekistonning shonu shavkatini, o'zbek xalqi dovrug'ini yetti iqlimga yoyganlar va yoymoqdalar. Fikrlarimizning tasdig'i o'laroq, muhaddis bobolarimiz Imom Buxoriy, Imom Termiziy, qomusiy allomalarimiz Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, ilm-fan sohalaridagi olimlarimiz Mirzo Ulug'bek, Al-Farg'oniy, Al-Xorazmiy, tasavvuf ulamolari Hazrat Bahouddin Naqshbandiy, Xoja Ahror, ulug' adiblar Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi xalqimizning buyuk farzandlari nomlarini eslashning o'zi kifoya.

Barchamizga ma'lum, “tengdoshi Pomiru oqsoch Tyonshon” (Erkin Vohidov – G'.M) bo'lgan o'zbek xalqining buyuk farzandi Alisher Navoiy nafaqat turkiy dunyo, balki bashariyat shoiridir.

Shubhasiz, buyuk shoir va mutafakkir, atoqli davlat va jamoat arbobi Alisher ­Navoiyning bebaho adabiy-ilmiy merosi nafaqat xalqimiz, balki jahon adabiyoti tarixida, milliy madaniyatimiz va adabiy-estetik tafakkurimiz rivojida muhim o'rin tutadi. Ulug' mutafakkir shoir o'z asarlari orqali yuksak umuminsoniy g'oyalarni ilgari surgan, ona tilimizning beqiyos so'z boyligi va mislsiz ifoda imkoniyatlarini butun ko'rku jozibasi bilan ko'rsatib bergan. Shu bois hazrat bobomiz dunyodagi millionlab asl so'z va hikmat ixlosmandlari qalbidan munosib o'rin egalladi va egallab kelmoqda.

Keyingi yillarda Amir Nizomiddin Alisher Navoiyning boy va serqirra merosini har tomonlama chuqur o'rganish, uning o'lmas asarlarini yurtimizda va chet ellarda targ'ib qilish, xotirasini abadiylashtirish borasida keng ko'lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, shoir tug'ilgan sana har yili yurtimizda va xorijiy davlatlarda keng nishonlanib, “she'r ahli aro jahongir” (Abdulla Oripov – G'.M) bo'lgan so'z san'atkori ijodiga yuksak hurmat va ehtirom ko'rsatilmoqda. Shu ma'noda Anqaradagi anjumanlar ham haqiqiy ma'noda “Majolis-un nafois” bo'ldi, desak mubolag'a bo'lmas.

Mo''jaz emas, mo''jiza kutubxona

Biz  Osiyo va Yevropa mintaqalari bir-biriga qo'l bergan yurt sari uchdik. Uchog'imiz ertalab Turkiya poytaxti Anqara shahriga qo'ndi. Maqsadimiz Alisher Navoiy bobomiz tavalludining 585 yilligiga bag'ishlangan anjumanlarda ishtirok etish.

Ijodiy jamoamiz rahbari O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisi Sirojiddin Sayyid. Jamoa tarkibida O'zbekiston xalq shoiri Usmon Azim, navoiyshunos olim, akademik Shuhrat Sirojiddinov, taniqli adabiyotshunos olimlar Nurboy Jabbor, Nafas Shodmon, Maqsud Asadov, Shahlo Hojiyeva hamda kamina va yangi manzaralar, yangi qiyofalarni qadam-baqadam tasvirga olib borayotgan televidenie xodimlari bor.

Biz, eng avval, Turkiya Xalq kutubxonasida bo'ldik. Xabaringiz bor, davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev Turkiya Prezidenti Rajab Toyyib Erdo'g'an tashabbusi bilan bunyod etilgan Xalq kutubxonasi ochilishiga bag'ishlangan tantanali tadbirda ishtirok etgan edi. Bu mahobatli inshoot maydoni 125 ming kvadrat metrdan iborat. O'n bir qavatli bino markazida katta gumbaz. Eng katta o'quv zali “Jahonnoma” deb ataladi. U yerda dunyoning yuzdan ortiq davlatlaridan keltirilgan kitoblar tartib bilan terib qo'yilgan. Aylana shakldagi o'quv zali gumbazida Qur'oni karimning Alaq surasi 4-5-oyatlari mazmuni: “U insonga qalam bilan yozishni va bilmagan narsasini o'rgatgan zotdir” degan yozuvlar bitilgan. Zalning 16 ta ustuni bo'lib, ular turkiy xalqlarning tarixiy ildizlariga ramziy ishoradir.

Muhtasham kutubxonada kitobxon uchun barcha sharoit va imkoniyatlar muhayyo. O'qish zallari, qadimiy qo'lyozmalarni restavratsiya qilish laboratoriyasi, arxiv majmuasi, ko'rgazmalar va bolalar maydonchalari, avtoturargohlar, ko'rkam xiyobonlar, dam olish xonalari, taomxona va qahvaxonalar… Xullas, hamma-hammasi mavjud. Kutubxona boshlig'i Ayxan Tug'lu: “Hozirda besh yarim milliondan ortiq bosma manbaga egamiz. Kutubxonamiz borgan sari boyib bormoqda. Ayniqsa, O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi tomonidan mingta kitob tuhfa qilish qarorlaringiz shu kunlarning eng yaxshi xushxabari bo'ldi. Buning uchun, albatta, katta rahmat. Yana bir ma'lumot, kutubxona bir vaqtning o'zida besh ming o'quvchini qabul qila oladi. Biz kitobxonlarimizni har kuni choy, qahva, yengil taomlar bilan mehmon qilamiz”, – deya to'lib-toshib so'zladi.

Kutubxona sayohati hayratimizga hayrat, zavqimizga zavq qo'shdi. Barchamiz O'zbekiston rahbari sovg'a qilgan kitoblarni ko'rishga oshiqardik. Niyatimizni ko'zlarimizdan anglagan kutubxona boshlig'i Ayxan Tug'lu bizni o'sha tomonga boshladi. Prezidentimiz tomonidan tuhfa qilingan dunyoda o'ta noyob bo'lgan “Usmon Mushafi”ning xattotlarimiz tomonidan ko'chirilgan nusxasi, Jaloliddin Rumiyning mashhur “Masnaviy” asari hamda Abu Bakr ar-Roziyning “Kasalliklar tarixi” asari qo'lyozmalarining faksimile nusxalari, “Alisher Navoiy asarlarining Istanbul kutubxonalaridagi tasviriy nusxalari” nomli kitob-albom, Yunus Emro she'rlarining o'zbek tiliga tarjimasi jamlangan “O'lmas ko'ngul” deb nomlangan javohirlarni ko'rib, quvondik. Keyin biz ham kutubxonaga yangi kitoblar – Oybek, Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, Anvar Obidjonlarning “Tanlangan asarlar”i, adib Xayriddin Sultonning “Yaldo kechasi” hamda o'zimizning kitoblarimizni hadya qildik.

O'z navbatida Anqaradagi Xalq kutubxonasi xodimlariga mamlakatimizda kitob va kitobxonlikka berilayotgan e'tibor, bu borada mamlakatimizda olib borilayotgan keng ko'lamli ishlar haqida gapirib berdik. Ayniqsa, Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan Yangi Toshkentda qariyb 4 gektar maydonda O'zbekiston Milliy kutubxonasining yangi binosi barpo etilayotganligi bilan bog'liq xabarimiz mezbonlarni qiziqtirib qo'ydi. Milliy kutubxonamizning yangi binosi milliy me'morchilik an'analari va zamonaviy arxitektura yechimlarini uyg'unlashtirgan holda loyihalashtirilgan. To'rt qavatli inshootning umumiy maydoni 30 ming kvadrat metrdan ziyod bo'lib, bir vaqtning o'zida 1 ming 420 nafar kitobxonga xizmat ko'rsatadi.

Majmua ko'p tarmoqli bo'lib, xalqaro va milliy yirik kutubxonalarning elektron bazalariga onlayn ulanish imkoni, ko'zi ojiz kitobxonlarga maxsus o'qish va tadqiqot olib borish uchun barcha sharoitlar yaratiladi. Shuningdek, tashrif buyuruvchilar uchun 300 o'rinli qahvaxona, galereya, yengil sport o'yinlari maydonchalari va dam olish hududlari barpo qilinadi.

Prezidentimiz, ilm-fan va ma'naviyatga sarmoya kiritgan davlatning iqtisodiy salohiyati ham barqaror va yuqori bo'ladi, degan mazmundagi fikrlarni ko'p ta'kidlaydilar. Hikoyamizga diqqat qilib, quloq berib turgan mezbonlar “mamlakatingizda barpo etilayotgan ushbu kutubxonaning dovrug'i, dunyoning eng mashhur kutubxonalari dong'i kabi, butun olamga taralsin”, deb niyat bildirdilar.

Yonimizda, qalbimizda

Alisher Navoiyning haykali ilk bora qaysi xorij davlatida o'rnatilganini bilasizmi? Ha, topdingiz! 1968 yilda Qirg'izistonning O'sh shahrida. O'zbekiston  mustaqillikni qo'lga kiritganidan keyin ulug' ajdodimizga bo'lgan ehtirom haddi a'losiga yetdi. 2002 yili Moskvada, 2004 yili Tokioda, 2008 yili Bokuda, 2017 yili Shanxayda, 2018 yili Dushanbeda, 2019 yili Minskda, 2021 yili Seulda, 2023 yili Ostonada Alisher Navoiyga yodgorliklar o'rnatildi. Nazarimda, bu haykallar faqatgina ulug' ajdodimizga bo'lgan hurmat va e'zoz bo'lib qolmay, balki buyuk xalqimiz va Vatanimizga ko'rsatilgan e'tibor va ehtirom namunasi hamdir.

Yana ham quvonchlisi, har yili fevral oyida bobomiz haykali o'rnatilgan shaharlarda  adabiy-ma'rifiy tadbirlar bo'lib o'tadi. Ulug' shoir haykali poyiga gullar qo'yiladi. G'azallar va ijodkor qalamiga mansub ash'orlar qo'shiq qilib kuylanadi.

2024 yildan buyon Anqarada ana shunday anjumanlar an'ana tusini oldi. Darvoqe, Anqara shahri Kechio'ren tumanidagi Alisher Navoiy haykali mamlakatimiz mustaqilligining 33 yilligi tantanalari doirasida ochilgan.

Anqara shahrida Alisher Navoiyning 585 yilligi tamomila o'zgacha nishonlandi. Tadbirlar Alisher Navoiy haykali poyiga gul qo'yish marosimidan boshlandi. Adabiy yig'inda Xalqaro turkiy madaniyat tashkiloti – TURKSOY Bosh kotibiyati, O'zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi, O'zbekistonning Turkiyadagi elchixonasi, Anqara shahri Kechio'ren tumani hokimiyati vakillari, O'zbekiston, Ozarbayjon, Qozog'iston, Qirg'iziston, Turkiya va Turkmanistondan tashrif buyurgan navoiyshunos olimlar, taniqli shoir va yozuvchilar ishtirok etdi. So'zga chiqqanlar Navoiyning bemisl ijodiy va ilmiy merosi xususida so'z yuritdilar. Shoirlar hazratga bag'ishlangan she'rlaridan o'qib berdilar. So'lim bog' bag'rida qad rostlab turgan bobomiz siymosiga boqib, xayolimda ul zotning shu satrlari takrorlandi:

So'zda, Navoiy, ne desang chin degil,

Rost navo nag'maga tahsin degil.

Oradan salkam olti asr vaqt o'tdi. Bir qaraganda, Navoiy uzoq o'tmishda qolganday tuyuladi. Ammo shoirning gavhar so'zlari, sadafdek satrlari fikringizni inkor etadi. Va beixtiyor, yo'q, Navoiy o'tmishda emas, yonimizda, qalbimizda, bizning zamondoshimiz, deb yuborganingizni o'zingiz ham sezmay qolasiz. Yana bir e'tiborli jihati, olti yuz yil naridagi zamondoshimiz bugun barchamizni bir manzilda jamlab, bizga tinchlik, birdamlik, yakdillik, ezgulik, insoniylik, Vatanu millatparvarlikdan saboq berib turibdi.

Ehtirom va e'zoz

Alisher Navoiy haykali poyidagi tadbir yana bir qutlug' anjumanga ulanib ketdi. Turkiyaning Anqara shahrida joylashgan Xalqaro turkiy madaniyat tashkiloti – TURKSOY Bosh qarorgohida buyuk shoir va mutafakkir, atoqli davlat va jamoat arbobi Mir Alisher Navoiy tavalludining 585 yilligi munosabati bilan “Alisher Navoiy – turkiy adabiyotning buyuk namoyandasi” mavzusida xalqaro anjuman o'tkazildi.

Tadbirda Qozog'istonning Turkiyadagi Favqulodda va muxtor elchisi Yerkebulan Sapiyev, Turkmanistonning Turkiyadagi Favqulodda va muxtor elchisi Mekan Ishanguliyev, O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisi, Xalq shoiri Sirojiddin Sayyid, Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o'zbek tili va adabiyoti universiteti rektori, akademik Shuhrat Sirojiddinov, Anqara ijtimoiy fanlar universiteti rektori, Turkiya Yozuvchilar uyushmasi raisi Muso Kozim Arijon, TURKSOY Yozuvchilar uyushmasi raisi Ulug'bek Eshdavlat, O'zbekiston xalq shoiri Usmon Azim, shuningdek, O'zbekiston, Ozarbayjon, Qozog'iston, Qirg'iziston, Turkiya va Turkmanistondan kelgan navoiyshunos olimlar, taniqli shoir va yozuvchilar, davlat va jamoat tashkilotlari vakillari qatnashdi.

Tadbir avvalida O'zbekiston Respublikasi Prezidenti maslahatchisi – Spichrayteri, O'zbekiston xalq yozuvchisi Xayriddin Sultonovning anjuman ishtirokchilariga yo'llagan videotabrigi namoyish etildi.

Videotabrikda, jumladan, shunday so'zlar yangradi: “Buyuk bobomiz Alisher Navoiyning “Degonimni ulusqa marg'ub et”, ya'ni ijodimni xalqqa manzur qilgin, degan orzusi, mana, 585 yildirki, ijobat bo'lib kelmoqda. Hazrat Navoiy shaxsiyati va asarlarining tengsiz sehri va jozibasi, kuch-qudrati bor. Bu daho san'atkor asarlarini necha yuz yillar davomida millionlab insonlar o'qib, bahra olib keladilar va ular qaysi millat va elat vakillari bo'lmasinlar, dunyoning qaysi burchida yashamasinlar, o'zlarini o'ylantirayotgan, qiynayotgan savollarga o'z davrining ma'naviy va ruhiy muammolariga Navoiy ijodidan javob topa oladilar”. Videotabrikda bildirilgan fikrlar tadbirda so'zga chiqqanlar tomonidan ham alohida e'tirof etildi. Zero, bu fikrlar Alisher Navoiy ijodining mazmun-mohiyatini anglashda mutaxassislarga ham, oddiy kitobxonlar uchun ham ­dasturilamal bo'lib xizmat qiladi.

TURKSOY Bosh kotibi Sulton Rayev ma'ruzasi davomida: “O'zbekistonda ajdodlar merosiga hurmat, uni asrab-avaylashga bo'lgan e'tibor juda yuksak darajada. Faqat olimlar, akademiklar emas, balki yoshlar ham Navoiyni, Boburni yaxshi biladi. Ularning she'rlari, g'azallarini yoddan aytadi. Bu juda muhim. Bu – O'zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning adabiyotga, madaniyatga, kitobxonlikka qaratayotgan yuksak e'tibori natijasidir”, – deya alohida ta'kidladi. Sulton Rayev o'z fikrlarini shunday davom ettirdi: “O'zbekiston tarixda ikki Buyuk Renessansga asos solgan. Hozir Uchinchi Renessansga poydevor qo'yish uchun harakat qilin­yapti. Hech shubha yo'qki, Uchinchi Renessans uchun aynan Navoiy merosi muhim asos bo'lib xizmat qiladi. Alisher Navoiy asarlari badiiy, falsafiy, ilmiy jihatdan mukammal asarlargina emas, balki ongimizga kuch-quvvat beradigan, insonlarni, ellarni, xalqlarni bir-biriga birlashtiradigan ma'naviy makon hamdir”.

O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisi Sirojiddin Sayyid o'z ma'ruzasida mamlakatimizda ma'naviyat va ma'rifatni rivojlantirishga qaratilayotgan yuksak e'tibor, O'zbekiston Respublikasi Prezidenti tashabbusi bilan Turkiy davlatlar tashkiloti doirasida ta'sis etilgan Alisher Navoiy nomidagi xalqaro mukofotning ahamiyati haqida so'z yuritdi. Jumladan, Sirojiddin Sayyid: “Biz Navoiyni yod etar ekanmiz, aslida o'z umumiy xotiramizni, umumiy vijdonimiz va umumiy kelajagimizni yodga olamiz”, – dedi. So'ng Alisher Navoiy g'azalidan ilhomlanib bitilgan “Ko'zung ne balo…” nomli muxammasini o'qib berdi.

O'zbekiston xalq shoiri Usmon Azimning “Axir, Navoiy bor, Navoiy bordir” she'ri o'tirganlarning ong-shuuriga nur bag'ishladi. Shundan so'ng Yildirim Boyazid universiteti professori, doktor Funda Toprak, Ozarbayjon Milliy fanlar akademiyasi professori, doktor Saodat Shihiyeva, filologiya fanlari doktori, professor Nurboy Jabborov, O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti direktori o'rinbosari, professor, filologiya fanlari doktori Maqsud Asadov, qirg'izistonlik professor Jidiger Saalayev, TURKSOY Yozuvchilar uyushmasi raisi Ulug'bek Eshdavlat, Anqara universiteti til, tarix va geografiya fakulteti professori, doktor Berdi Sariyev Alisher Navoiy ijodining turkiy dunyo adabiyotiga ta'siri va bugungi kundagi ahamiyati haqida fikr-mulohazalarini bayon qildilar.

Anjuman doirasida turkiy dunyo madaniyati va adabiyoti rivojiga munosib hissa qo'shib kelayotgan bir guruh ziyolilar TURKSOY tomonidan mukofotlandi. Xususan, O'zbekiston xalq shoiri Usmon Azim va akademik Shuhrat Sirojiddinov TURKSOYning Oltin medali, filologiya fanlari doktori, professor Nurboy Jabborov TURKSOY medali bilan taqdirlandi.

Etti iqlim xaridori

Anqara ijtimoiy fanlar universitetida “Alisher Navoiy va turkiy dunyo” mavzusida ilmiy anjuman o'tkazildi. Anjuman TURKSOY Bosh kotibi Sulton Rayev, O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisi, O'zbekiston xalq shoiri Sirojiddin Sayyid, O'zbekistonning Turkiyadagi Favqulodda va muxtor elchisi Ilhom Haydarov hamda Anqara ijtimoiy fanlar universiteti rektori, professor Muso Kozim Arijonning kirish so'zlari va samimiy tilaklari bilan boshlandi hamda ikki sho''baga bo'lingan holda o'z ishini davom ettirdi. Birinchi sessiyaga professor Bilol Chakiji, ikkinchisiga professor Selchuk Joshkun raislik qildi. O'zbekiston, Ozarbayjon, Qozog'iston, Qirg'iziston, Turkiya va Turkmanistondan kelgan soha mutaxassislari, olimlar va yozuvchilar Navoiy shaxsiyati, qarashlari va turkiy dunyo tafakkuriga qo'shgan hissasi haqida atroflicha so'z yuritdilar.

Xususan, filologiya fanlari doktori, professor Nafas Shodmonov, Anqara Hoji Bayram Vali universiteti professori, doktor Veli Savash Yelok, filologiya fanlari doktori Shahlo Hojiyeva va boshqalar Navoiy merosining ahamiyati va turkiy dunyodagi o'rni haqida so'z yuritishdi.

Turkiyaning Anqara shahrida bo'lib o'tgan bu tadbirlarni kuzatib, yana xayolimdan ulug' shoirning “Sab'ai sayyor” dostonidagi quyidagi misralari o'tdi:

Degonimni ulusqa marg'ub et!

Yozg'onimni ko'ngulga mahbub et!

Tilga lafzini noguzir ayla,

Jong'a nazmini dilpazir ayla!..

Xalqqa zebi torak ayla ani!

O'qug'ong'a muborak ayla ani!

Etti aflokni anga yor et!

Etti iqlim elin xaridor et!

Ko'rib turibmiz, hazratning ash'ori nafaqat turkiy dunyo, balki yetti iqlim elini o'ziga xaridor etib kelmoqda. Ishonchimiz komil, ulug' bobomizning merosi yana ko'p asrlar mobaynida insoniyatni kamolot sari yetaklayveradi.

Ikki dengiz birlashganda

Turkiya safarining yana bir esda qoladigan jihati haqida to'xtalib o'tmasam bo'lmaydi. Bizning ko'p yillik orzularimiz ushaldi. O'zbekistondan borgan ijodiy jamoaga Ko'nyo shahrida Mavlono Jaloliddin Rumiy va Shams Tabriziy hazratlari yotgan tabarruk maskanni ziyorat qilish nasib etdi. Men bu muborak zotlar haqida ko'p eshitganman, o'qiganman. Masalan, Shamsiddin Aflokiyning “Manoqib ul-orifiyn”, Mavlono Jomiyning “Nafahot ul-uns”, Alisher Navoiyning “Nasoyim ul-muhabbat” asarlarida g'oyat ibratli so'zlar bor. Mavlono Jaloliddin Muhammad Rumiy-Balxiy hijriy 604 yil robi'ul-avval oyining 6-kuni (milodiy 1207 yil 30 sentyabrda) Balx shahrida dunyoga kelganlari aytilgan.

Atoqli shoir va tarjimon Mirzo Kenjabekning “Jaloliddin Rumiy saboqlari” maqolasida shunday ma'lumotlar bor: “U zot amirul-mo''minin – hazrati Abu Bakr Siddiq roziyallohu anhu avlodidandir. Otasi Bahouddin Valad Xuroson podshohi Alouddin Muhammad Xorazmshoh qizining farzandi hisoblanadi. Bahouddin Valad shariat va tariqat ilmlarida kamolga yetgach, hazrati Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ma'no olamida u zotga Sultonul-ulamo – olimlar sultoni deb nom beradilar. Bu hol boshqa zotlarga ham tush orqali bildiriladi. Hazrati Jaloliddin ana shunday sharafli oilada dunyoga keladilar.

Hazrati Jaloliddin Muhammadning kamol topmog'ida bir necha aziz siymolarning nazar va xizmatlari bor. Bulardan boshida u zotning otalari “Sultonul-ulamo” – Bahouddin Valaddan boshlab, Sayyid Burhonuddin Muhaqqiq Termiziy, shayx Fariduddin Attor, shayx Shamsi Tabriziygacha davom etadi. Xususan, shayx Shamsi Tabriziy Mavlono hayotida g'oyat muhim o'rin tutgan sevikli siymodir. Hazrati Mavlono Shamsi Tabriziyni topgunlaricha boshqa bir umrni, undan keyin boshqa bir umrni yashadilar. Ko'nyo shahrida bu ikki zot uchrashgan joy “Majma'ul-bahrayn” – “Ikki dengiz birlashgan joy” deb atalgan”.

Bir rivoyat bor: Shamsi Tabriziy aytadi: “Haq taologa yolvorib: “Meni avliyolaring qatoriga qo'shgil va ularga birodar aylagil!” deb ko'p iltijo qilar edim. Tushimda menga: “Seni bir valiyga birodar qilgaymiz!” deyildi. Men esa: “Ul valiy zot qaerda?” dedim. Bu tushdan keyin menga uch marta ketma-ket: “Sen istagan valiy Rum diyoridadir!” deyildi. Ular, rivoyatda aytilgani kabi, Rumda diydorlashadilar. Shu ikki ulug' avliyoning uchrashgan joyini “ikki dengiz birlashgan joy” deyishadi.

Bizni shahar bo'ylab olib yurgan mezbon tilidan bol tomib Ko'nyoni ta'riflaydi: “Shahrimizning hududi Yevropaning 11 mamlakatidan ham katta. Aholisi bo'yicha Turkiyada oltinchi o'rinda turadi. Ko'nyo payg'ambarlar shahri. Bu yerda olti nafar payg'ambarning ravzasi bor. Yana Ko'nyo “avliyolar shahri” ham deyiladi. Negaki,  bu zamin ko'plab avliyolar, shoiru adiblarning beshigini tebratgan. Turkiyaga kelayotgan sayyohlarning juda ko'p qismi aynan shu qutlug' tuproqni ziyorat etish istagi bilan Turkiyaga kelishadi”.

Ana shunga o'xshash ma'lumotlar bizning qalbimizda Mavlono Jaloliddin Rumiy va Shams Tabriziy hazratlariga muhabbat paydo qilgan. Shukur, shu ulug'larni ziyorat qilish nasib etdi.

Milliy g'urur ramzi

Turkiya safari chog'ida yana bir bor amin bo'ldimki, Alisher Navoiy jahon adabiyotining ulug' siymolaridan biri, shoir, mutafakkir va davlat arbobi, turkiy madaniyat taraqqiyotida burilish yasagan, millatimizning milliy g'ururi ramziga aylangan buyuk zotdir. Hazratning merosi xalqimizning milliy, badiiy tafakkuri, madaniyati tarixida butun bir davrni tashkil etadi. So'z mulkining sultoni nurli qalami ila yaratgan bezavol adabiy meros zamon va makonlar osha abadul-abad yashayveradi. Ezgulikka, yaxshilikka intilgan ellar va yurtlar bilan hamnafas, hamqadam boraveradi.

G'ayrat MAJID.

Toshkent – Anqara – Ko'nyo – Toshkent.