Insoniyat qachondan beri qarzga yashayapti?

Agar yer bank bo'lganida, biz allaqachon bankrot bo'lardik. Chunki insoniyat tabiat bergan bir yillik “limit”ni muddatidan ancha oldin tugatadi. Shundan keyin esa biz yashamaymiz — qarzga kun ko'ramiz. O'rmonlar, suv, toza havo… bularning barchasi kelajakdan olingan qarzdir. Bu chegara bosib o'tilgan kun — Ekologik qarzdorlik kuni (“Earth overshoot day”) deyiladi.

Tasavvur qiling, siz bir yillik maoshingizni avgust oyidayoq tugatib qo'ydingiz. Oldinda esa hali to'rt oy bor. Endi nima qilasiz? Qarzdor bo'lib yashaysiz. Insoniyat ham xuddi shunday yashamoqda. Har yili shunday bir sana keladiki, yer bir yil ichida qayta tiklay oladigan barcha resurslarini tugatib bo'lamiz. Shu kundan boshlab tabiatdan “qarz”ga yashaymiz. Bu sana Ekologik qarzdorlik kuni hisoblanadi. Ma'lumotlarga qaraganda, 29 iyul insoniyat sayyoramizning 1 yilga mo'ljallangan barcha resurslaridan foydalanib bo'ladigan sana hisoblanar ekan. Shu sababli, biz barcha ehtiyojlarimizni qondirish uchun 1,6 sayyora resurslari kerak bo'ladi. 1970 yildayoq aholi sayyoramiz bera oladigan hamma resurslarni to'liq sarflashni boshlagan.

Hozirgi kunimizni ta'minlash uchun biz ertangi kun ne'matlarimizni tortib olmayapmizmi? Ha, aynan shunday qilyapmiz. Har yili insoniyatning yashash tarzi tabiiy chegaralarni chetlab o'tadi va bu jiddiy tanqidga loyiqdir. Bizning qulayliklarimiz, ortiqcha iste'molimiz va ishlab chiqarishimiz tabiatni vayron qilishda davom etyapti deb bemalol ayta olamiz. O'rmonlar kesilyapti, suv resurslari kamayyapti, dengizlar va havzalar ifloslanyapti, havo esa zaharli moddalar bilan to'lib ketganini inkor eta olmaymiz ham. Shu bilan birga, bizning iqtisodiy va siyosiy tizimlarimiz ham bu holatni davom ettirishga moslashgan — foyda va rivojlanish birinchi o'rinda-yu, ekologiya esa ikkinchi planda qolib ketyapti. Lekin boshqa tizimlarni kundan-kunga rivojlantirib, ular uchun imkoniyatlar yaratib, ekologiyaga e'tibor bermaslikka qanchalik haqqimiz bor? Ekologiyani yaxshilash uchun tashkilotlar tomonidan majlislar o'tkaziladi, ammo bu majlisda muhokama qilinayotgan masalalar faqatgina qog'ozlarda qolmayaptimi? Axir soni bor-u, salmog'i yo'q masalalar borgan sari ko'payib ketyapti.

Biroq biz Ekologik qarzdorlik kunini yiliga 10 kun oldinga surishga erishsak, 2030 yilga kelib, ekologiyamiz ancha yaxshilanishiga yordam bergan bo'larkanmiz.

Mutaxassislar fikricha, bu sanani quyidagilarga amal qilib oldinga surishimiz mumkin:

1) chiqindilarni tashlash yarim baravar kamaytirilsa, sana 13 kunga suriladi;

2) quvvat samaradorligini oshiruvchi yechimlar — 21 kun;

3) uglerod izini 2 baravar kamaytirish — 93 kun;

4) oziq-ovqat chiqindilarini kamaytirish — 17 kun;

5) go'sht iste'molini 2 baravarga kamaytirish — 17 kun.

Ha, ona sayyoramizni, ya'ni tabiatni ortiqcha chiqindilardan, ko'ngilni xira qiladigan vaziyatlardan xalos qilmoqchi bo'lsak, belimizni mahkam bog'lab, bu ezgu ishni bugundan boshlashimiz kerak. Aks holda, kelajak avlod faqat bizning qarzimizni to'lashga emas, balki biz yaratgan ekologik inqiroz bilan ham kurashishga majbur bo'ladi.

Durdona SAYFITDINOVA,

O'zbekiston Milliy universiteti talabasi.