Platsebo effekti: Ishonchning yashirin kuchi
Inson psixologiyasi va fiziologiyasi o'rtasidagi murakkab bog'liqlik zamonaviy tibbiyotning eng qiziqarli tadqiqot sohalaridan biridir. Shulardan biri “Platsebo effekti”, ya'ni organizmning dori yoki davolashning real fizik ta'sirisiz ham o'zini yaxshi his qila boshlashi hodisasidir. Ushbu atama shunchaki “o'ziga ishontirish” emas, balki miyaning kimyoviy reaksiyalari, kutuvlar, e'tiqod, tajriba va hissiyotlarning birlashgan ta'siri natijasida yuzaga keladigan fiziologik o'zgarishdir.
Tarixda bu hodisa bir necha marotaba kuzatilgan va ilmiy tajribalar orqali isbotlangan. Misol uchun, Ikkinchi jahon urushi davrida sodir bo'lgan voqea va AQShning Baylor tibbiyot kolleji o'tkazgan mashhur tadqiqot platsebo effektining naqadar kuchli ekanini ko'rsatadi. Bu voqealar nafaqat tibbiyotga, balki kundalik hayotga ham chuqur ta'sir qiluvchi xulosalarga olib keladi: odam nimaga ishonsa, tanasi ham o'sha yo'sinda javob qaytaradi.
Miyaning “men hozir morfiy qabul qildim” degan taxmini og'riqni kamaytiruvchi tabiiy moddalar — endorfinlar ishlab chiqarilishiga olib kelgan. Natijada tanada haqiqiy og'riqni yengillashtiruvchi vosita ishga tushgan.
Platsebo effektini faqat “o'zini ovutish” deb qabul qilish noto'g'ri. Aslida, u yuqori darajada biologik tuzilishlarga ega. Misol uchun, dopamin motivatsiya va energiya hissini orttiradi. Endorfin tabiiy og'riq qoldiradi. Serotonin kayfiyat va tinchlikni yaxshilaydi. Miyaning kutish tizimi juda faol bo'ladi. Agar inson natija bo'lishiga ishonsa, miya “shu natijani yaratish” uchun yordamchi vositalarni ishga soladi. Ya'ni miya unga ta'sir qilayotgan omilga real bo'lmagan bo'lsa ham, uni “bor” deb qabul qilib, fiziologik javob yaratadi.
Platsebo effekti tibbiyot bilan cheklanib qolmaydi. U odamning kundalik qarorlarida, odatlarida, ish faoliyatida, hatto iste'mol mahsulotlariga bo'lgan munosabatida ham namoyon bo'ladi. Misol uchun, yangi sport poyabzali odamni “endi tezroq yuguraman” deb ishontirsa, natijada chindan tezroq yugura boshlaydi. “C” vitaminini tinchlantiruvchi dori deb o'ylash orqali yurak urish sekinlashib, asabiylik kamayadi. “Bu yangi telefon bilan samaraliroq ishlayman” degan ishonch haqiqatan ish samaradorligini oshirishi mumkin. Ushbu hodisalar shuni anglatadiki, insonning natija haqidagi tasavvuri ko'p hollarda natijaning o'zidan ham kuchliroq ta'sir ko'rsatadi.
Platsebo effekti — inson ongining tanaga bo'lgan kuchli ta'sirining yorqin isbotidir. U bizga shunday muhim haqiqatni ko'rsatadi: organizmning tiklanishi ko'p jihatdan miya qanday kutish va ishonchlarga ega ekaniga bog'liq. Tibbiyotda platsebo effekti ko'pincha nazorat guruhi sifatida qo'llanadi, ammo uning o'zi ham mustaqil hodisa sifatida qiymatga ega. Kundalik hayotda esa bu ta'sir o'ziga ishonchni oshirish, maqsadlarga erishish, motivatsiyani mustahkamlash, hissiy barqarorlikni qo'llab-quvvatlash kabi jarayonlarga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Demak, inson faqat tashqi vositalarga emas, balki o'z ishonchiga ham tayanishi kerak. Ba'zan tanani tuzatishdan oldin, miyani ishontirishning o'zi ham kifoya bo'lishi mumkin.
Dildora DO'SMATOVA.