Platsebo effekti: Işonçning yaşirin kuçi
Inson psixologiyasi va fiziologiyasi örtasidagi murakkab boğliqlik zamonaviy tibbiyotning eng qiziqarli tadqiqot sohalaridan biridir. Şulardan biri “Platsebo effekti”, yaʼni organizmning dori yoki davolaşning real fizik taʼsirisiz ham özini yaxşi his qila boşlaşi hodisasidir. Uşbu atama şunçaki “öziga işontiriş” emas, balki miyaning kimyoviy reaksiyalari, kutuvlar, eʼtiqod, tajriba va hissiyotlarning birlaşgan taʼsiri natijasida yuzaga keladigan fiziologik özgarişdir.
Tarixda bu hodisa bir neça marotaba kuzatilgan va ilmiy tajribalar orqali isbotlangan. Misol uçun, Ikkinçi jahon uruşi davrida sodir bölgan voqea va AQŞning Baylor tibbiyot kolleji ötkazgan maşhur tadqiqot platsebo effektining naqadar kuçli ekanini körsatadi. Bu voqealar nafaqat tibbiyotga, balki kundalik hayotga ham çuqur taʼsir qiluvçi xulosalarga olib keladi: odam nimaga işonsa, tanasi ham öşa yösinda javob qaytaradi.
Miyaning “men hozir morfiy qabul qildim” degan taxmini oğriqni kamaytiruvçi tabiiy moddalar — endorfinlar işlab çiqarilişiga olib kelgan. Natijada tanada haqiqiy oğriqni yengillaştiruvçi vosita işga tuşgan.
Platsebo effektini faqat “özini ovutiş” deb qabul qiliş notöğri. Aslida, u yuqori darajada biologik tuzilişlarga ega. Misol uçun, dopamin motivatsiya va energiya hissini orttiradi. Endorfin tabiiy oğriq qoldiradi. Serotonin kayfiyat va tinçlikni yaxşilaydi. Miyaning kutiş tizimi juda faol böladi. Agar inson natija bölişiga işonsa, miya “şu natijani yaratiş” uçun yordamçi vositalarni işga soladi. Yaʼni miya unga taʼsir qilayotgan omilga real bölmagan bölsa ham, uni “bor” deb qabul qilib, fiziologik javob yaratadi.
Platsebo effekti tibbiyot bilan çeklanib qolmaydi. U odamning kundalik qarorlarida, odatlarida, iş faoliyatida, hatto isteʼmol mahsulotlariga bölgan munosabatida ham namoyon böladi. Misol uçun, yangi sport poyabzali odamni “endi tezroq yuguraman” deb işontirsa, natijada çindan tezroq yugura boşlaydi. “C” vitaminini tinçlantiruvçi dori deb öylaş orqali yurak uriş sekinlaşib, asabiylik kamayadi. “Bu yangi telefon bilan samaraliroq işlayman” degan işonç haqiqatan iş samaradorligini oşirişi mumkin. Uşbu hodisalar şuni anglatadiki, insonning natija haqidagi tasavvuri köp hollarda natijaning özidan ham kuçliroq taʼsir körsatadi.
Platsebo effekti — inson ongining tanaga bölgan kuçli taʼsirining yorqin isbotidir. U bizga şunday muhim haqiqatni körsatadi: organizmning tiklanişi köp jihatdan miya qanday kutiş va işonçlarga ega ekaniga boğliq. Tibbiyotda platsebo effekti köpinça nazorat guruhi sifatida qöllanadi, ammo uning özi ham mustaqil hodisa sifatida qiymatga ega. Kundalik hayotda esa bu taʼsir öziga işonçni oşiriş, maqsadlarga erişiş, motivatsiyani mustahkamlaş, hissiy barqarorlikni qöllab-quvvatlaş kabi jarayonlarga sezilarli taʼsir körsatadi. Demak, inson faqat taşqi vositalarga emas, balki öz işonçiga ham tayanişi kerak. Baʼzan tanani tuzatişdan oldin, miyani işontirişning özi ham kifoya bölişi mumkin.
Dildora DÖSMATOVA.