“Navoiy, so'z ayturda farzona bo'l”

9 fevral — mutafakkir Alisher Navoiy tavallud topgan kun

Buyuk shoir va mutafakkir, atoqli davlat va jamoat arbobi Alisher Navoiyning bebaho ijodiy-ilmiy merosi nafaqat xalqimiz, balki jahon adabiyoti tarixida, milliy madaniyatimiz va adabiy-estetik tafakkurimiz rivojida alohida o'rin tutadi. Ulug' shoir o'zining she'riy va nasriy asarlarida yuksak umuminsoniy g'oyalarni, ona tilimizning beqiyos so'z boyligi va cheksiz ifoda imkoniyatlarini butun jozibasi va latofati bilan namoyon etib, yer yuzidagi millionlab kitobxonlar qalbidan munosib va mustahkam o'rin egalladi.

Alisher Navoiyning ijodi ulkan. Olti dostonining hajmi o'zi 60 000 ga yaqin misrani tashkil etadi. Navoiy asarlarini qanchalik ko'p o'qigan sari, o'rgangan sari, shuncha ko'p hayratga tushadi kishi.

Shu bois Alisher Navoiyning har bir so'zi hozir ham purma'no hikmat bo'lib jaranglamoqda, hozir ham bizga ibrat va saboq bo'lmoqda. Navoiy asarlaridagi “so'z” istilohi rang-barangligi, mazmunan kengligi bilan alohida ajralib turadi. Bundan tashqari, Navoiy qaerda “so'z” kalimasini ishlatar ekan, u qaysi mazmunda kelishidan qat'i nazar, adabiyot va u bilan bog'liq sohalar (nutq, so'zlash vositasi, notiqlik, til, axloq, kishilar orasidagi munosabat va boshqalar) haqida ham fikr yuritadi.

Bo'lmasa so'z ajab balo bo'lg'ay,

Bulbuli nutq benavo bo'lg'ay.

Donai dur so'zini afsona bil,

So'zni jahon bahrida durdona bil.

Navoiyning badiiy asarga bo'lgan qarashlari, ko'pincha, nazm haqida ekan, “so'z” ham aksar paytda she'riy asarni ifodalab kelgan. Shoir:

Donai dur so'zini afsona bil,

So'zni jahon bahrida durdona bil, —

deganida, birinchi navbatda, badiiy sayqal olgan she'riy asarni nazarda tutadi. Xuddi shu xususiyat Navoiyning Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy va Abdurahmon Jomiy asarlarini baholashida ham ko'rinadi. Navoiy o'z zamondoshlarining har qanday badiiy asarini “so'z” deb ataydi:

So'zingniki yaxshi ko'rarsan o'zing,

Ko'rinmas yomon chun erur o'z so'zing.

Yoki:

Sen o'zingni tonimas ermishsan,

O'z so'zingni tonimas ermishsan.

Yana bir misol:

Navoiy so'z ayturda farzona bo'l,

Chu ish boshingga tushti, mardona bo'l.

Ushbu baytlarda Navoiy go'yo o'zini ham ogohlikka chaqiradi. Aniqrog'i, ulug' shoir o'z asarlarini yaratar ekan, o'quvchi oldida turk tilida yaratilayotgan ilk dostonlarining kelgusi taqdirini o'ylaydi. Shoir badiiy yuksak, zamondoshlari ijodiga har tomonlama barobar asarlar yaratishga chog'lanadi. Bu mehnat, mashaqqatlarning ko'pligi, og'irligi oldida mardona turishga undaydi.

Ulug' adib tilning ijtimoiy zaruratini qayta-qayta ta'kidlaydi. So'zsiz hayotda go'zallik, rivoj bo'lishi mumkin emas. Tilni “so'z” bilan ifodalagan shoir uning mohiyatini, hayotiy zaruratini ustalik bilan ochib beradi:

Jism bo'stonida shajar so'zdir,

Pyh ashjorig'a samar so'zdir.

Bo'yla bulbul navosi so'zdiru bas,

Nag'mai jonfizosi so'zdiru bas.

Demak, bulbul (shoir) faqat so'z orqaligina kishi qalbini sehrlaydi, “jonfizo” baytlarni tizib, o'ziga xos “nag'ma” yaratadi.

Xulosa qilib aytish mumkinki, Navoiy asarlaridagi “so'z” o'zining ifodasi, mazmunan kengligi va ijtimoiy fikrni ifodalashi bilan alohida ajralib turadi. Navoiy “so'z”ni adabiyot vazifalari, uning ijtimoiy ahamiyati bilan birga tushundi va talqin etdi.

Alisher Navoiyning boy va serqirra ijodi faqat o'zbek adabiyotidagina emas, balki jahon adabiyotida ham salmoqli o'ringa ega. Ulug' shoirning asarlari hayotlik davrida ham, hozirda ham barcha uchun sevimlidir. O'zbekiston xalq shoiri Abdulla Oripov ta'biri bilan aytganda:

“… Temur tig'i yetmagan joyni qalam bilan oldi Alisher”.

Jahongir TOYBOLAYEV,

O'g'iloy XODJAYEVA,

Farg'ona viloyati tarixi

va madaniyati davlat muzeyi

xodimlari.