Sog'inchning ilohiy sadosi
Sharq mumtoz adabiyotining buyuk siymolaridan biri — Alisher Navoiy ijodi inson qalbining eng nozik kechinmalarini, muhabbat, sog'inch va ma'naviy iztiroblarni nihoyatda chuqur badiiy ifodalashi bilan ajralib turadi. Uning mashhur “Kelmadi” g'azali ham ana shunday asarlardan biridir.
Dastlab qaraganda, bu g'azal oddiy oshiqning yoriga yetolmay, kechasi bilan intizor bo'lib kutgan holatini tasvirlayotgandek tuyuladi. Ammo satrlar qatiga chuqurroq nazar tashlanganda, unda insoniy ishqdan ham yuksakroq — ilohiy sog'inch va ruhiy intizorlik aks etgani seziladi.
G'azalning ilk misralariyoq iztirob va kutish kayfiyatini yorqin ifodalaydi:
Kecha kelgumdur debon ul sarvi gulro' kelmadi,
Ko'zlarimg'a kecha tong otquncha uyqu kelmadi.
Bu satrlarda oshiqning tun bo'yi bedor qolib, yorini kutgani tasvirlanadi. “Sarvi gulro'” — ya'ni go'zal, nazokatli yor timsoli sharq she'riyatida ko'p uchraydi. Ammo Navoiy tasvirida bu yor oddiy ma'shuqa emas, balki qalbni butunlay zabt etgan muqaddas siymo sifatida namoyon bo'ladi. Oshiqning ko'ziga tong otguncha uyqu kelmaydi — bu esa sog'inchning nihoyatda chuqur ekanini anglatadi.
Keyingi baytlarda kutish iztirobi yanada kuchayadi. Oshiq yo'lga chiqib, lahza-lahza yo'l qaraydi, yuragi iztirob bilan to'ladi:
Lahza-lahza chiqdim-u, chektim yo'lida intizor,
Keldi jon og'zimg'a-yu, ul sho'xi badxo' kelmadi.
Bu yerda shoir kutishning ruhiy og'irligini juda ta'sirchan tasvirlaydi. “Jon og'zimg'a keldi” iborasi intizorlikning eng yuqori cho'qqisini ifodalaydi. Go'yo kutish shu qadar uzoq va og'irki, oshiqning sabri tugay deganday.
G'azalda yana bir kuchli badiiy tasvir — ko'z yoshlaridir. Shoir o'z iztirobini shunday ifodalaydi:
Ko'zlaringdin necha suv kelgay deb o'lturmang meni —
Kim bori qon erdi kelgan, bu kecha su(v) kelmadi.
Bu misralarda ko'z yosh oddiy suv emas, balki qon bilan qiyoslanadi. Bu esa dardning naqadar chuqurligini ko'rsatadi. Oshiqning qalbi shunchalik jarohatlanganki, ko'zdan yosh emas, go'yo qon oqayotgandek tasvirlanadi.
Agar g'azal shu nuqtai nazardan o'qilsa, undagi har bir misra yanada chuqur ma'no kasb etadi. “Sarvi gulro'”, “parivash”, “ma'shuqa” kabi obrazlar oddiy yor timsoli emas, balki ruhiy mukammallik va ilohiy go'zallik ramzi sifatida talqin qilinadi. Oshiqning intizori esa oddiy muhabbat emas, balki ruhning muqaddas visolga bo'lgan sog'inchidir.
G'azalning so'nggi bayti ham o'ziga xos falsafiy ma'no bilan yakunlanadi:
Ey Navoiy, boda birla xurram et ko'nglung uyin,
Ne uchunkim, boda kelgan uyga qayg'u kelmadi.
Bu yerda “boda” so'zi tasavvufiy ma'noda ruhiy mastlik, ya'ni ilohiy ishqdan keladigan quvonchni anglatadi. Shoir go'yo qalbni ana shu ma'naviy zavq bilan taskin topishga undaydi. Chunki ilohiy muhabbat bilan to'lgan qalbga g'am yaqinlasholmaydi.
“Kelmadi” g'azali — sog'inch, kutish va muhabbatning badiiy ifodasi bo'lish bilan birga, tasavvufiy ma'no qatlamlariga ega bo'lgan chuqur asardir. Unda inson qalbining eng nozik tuyg'ulari aks etadi: intizorlik, visol umidi va ruhiy iztirob. Shu bois bu g'azal asrlar osha ham o'quvchilar qalbini larzaga solib kelmoqda.
Navoiy asarlarini o'qish va ularning ma'nosini anglash insonni nafaqat adabiy zavqqa, balki ma'naviy kamolotga ham yetaklaydi. Chunki Alisher Navoiy ijodi inson qalbi, muhabbat, sabr va ilohiy ishq haqida chuqur o'ylashga chorlaydi. Shu sabab Navoiyni anglash, uning asarlarini teran tushunish har bir kitobxon uchun katta ma'naviy boylik va bebaho adabiy maktab hisoblanadi.
Rayhon OBLOQULOVA,
Mirzo Ulug'bek nomidagi
O'zbekiston Milliy universiteti
jurnalistika va o'zbek filologiyasi
fakulteti 1-bosqich talabasi.