Bo'ri oralagan qo'rg'on
U bo'riga yolvordi…
Chingiz AYTMATOV
Hayotingizda bir bora bo'lsa-da, bo'riga duch kelganmisiz? Men bir marta uchratdim. Ertak va afsonalarda yirtqich, berahm deya ta'riflangan, bolajonlarimizning multfilmlarida esa quyondan doim aldanib qoladigan bo'rini zanjirga bog'langan aftoda holda ko'rdim.
Sarg'imtil tusli, quloqlari dikraygan, dumi uzun. O'zi cho'ponlarning itidek keladi, ammo uning ko'zlariga boqib, vujudimda ajabtovur titroqmi, hayajonmi uyg'ondi.
Do'stim Alisherning uyida o'tirgan edik. Ko'cha tarafdan o'g'lining: “Ota, bo'ri, bo'ri!” degan ovozi keldi. Tashqariga chiqdik. Darvoza yonida baland bo'yli yigit bog'langan bo'risi bilan turibdi. Do'stim bo'ri yetaklagan yigitni hovlisiga boshlab, avval uyini, so'ngra mollari va qo'ylari qishlaydigan qamovga kiritib aylantirib chiqdi-da, cho'ntagidagi pulini sanamasdan uzatib, rahmat aytgancha kuzatib qo'ydi.
Darvoqe, men kelganimda ovozi olamni buzgan do'stimning ovcharka iti qaerda deb qarasak, bechora muloyim tortib, g'aram ortida pisib yotgan ekan.
Keksalardan eshitganlarim yodimga tushdi. Bo'rining devi bo'ladi, u oddiy jonzot emas, ilohiy… Bo'rining ko'zlarida vajohat va tilsimot yashiringan. Yoshi ulug' kishilar birorta jo'mard odam haqida gap ketsa, “bo'ridek edi, ortiga burilib qaramasdi”, deya so'zlaydilar.
Yoxud farzandlari turmaganlar chaqalog'ini irim qilib bo'ridan aylantirib olishgan, o'g'il bo'lsa Bo'riboy, qiz bo'lsa Bo'ritosh deb turkona ism berishgan.
Qo'shnimizning to'yi edi. Notanish bir yigit iymanibgina bir chekkada o'tiribdi. Shunda mahalla oqsoqoli O'tagan bobo haligi yigitni imlab chaqirdi va dedi:
— Hoy, Shodiyorboy, axir siz jiyansiz, nega shumshayib o'tiribsiz? Jiyan tog'aning uyiga kelsa, bo'ri oralagandek bo'ladi, deyishgan mashoyixlar. Tezda boring-da, anovi mehmonlarga qarang, — deb aytgani yodimga tushdi.
Bo'riga adash bo'lgan kishilarning hayotda chapani, to'g'riso'z va qaysar fe'l-atvorga molik ekanligini ko'rganman, buning sir-sinoati qayda ekan, qolaversa, Alpomishning otasini ham Boybo'ri deb atashmaganmi?..
Do'stimdan xatti-harakatlari sababini so'rayman.
— Ey, oshna, bilmaysizmi, bo'ri oralagan qo'rg'onga Allohning inoyati bilan, albatta, baraka inarkan, bo'ri o'rlagan tog'u dasht serfayz, obod bo'ladi, balo-qazolar ariydi. Rosti, avvallari men ham bunday udumlarga ahamiyat bermasdim. Bir traktorchi tanishim bor. Bechoraning necha yillardan buyon boshi tashvish-qayg'udan chiqmasdi.
Bir telejka somonga tog'lik ovchidan bo'ri bolasini olib keldi va parvarishladi. Bilasizmi, o'sha kundan boshlab uning uyiga baraka, ishiga unum, omad kelaverdi.
Har yili qisir qolib kuydiradigan sigiri uchta buzoq tug'di, qo'y-echkilari egiz bolaladi, qancha do'xtir va tabiblarga ko'rsatib, davo topolmagan kasalmand ayoli oyoqqa turib ketdi. Farzand ko'rolmay dardi ichida yurgan to'ng'ichining xotini qo'chqordek o'g'il tug'di, kenjasi nufuzli o'quv maskanining talabasi bo'ldi, ikki qizini uzatdi. Bu yog'ini eshiting, yigirma besh sotix tomorqasidan tonnalab kartoshka, sabzi-piyoz olib, pulning tagida qoldi. Eng qizig'i, har kuni buzilib xunob qiladigan traktori to'xtamay chopadi, — dedi qo'lidagi piyolani menga uzatarkan. — O'zi saxovatli, faqir-bechoralarga ko'mak berib yuradi, eng ibratli tomoni, kecha o'zining kim bo'lganini unutgani yo'q.
Shu tobda rahmatli Rasul cho'pon aytgan bir voqea yodimga tushdi:
— Yoz oylari edi, jamoa xo'jaligining qo'ylarini toqqa haydadik. O't-o'lan tizzaga keladi. Kayfiyatimiz chog', bosh cho'pon Meyli bobo bilan archaning soyasida choy ichayotgan edik, itlar bezovta hura boshladi. Qarasak, o'ngirning ustida ikkita bo'ri turibdi.
Men miltiqqa qo'l cho'zgan edim, hamrohim to'xta ishorasini qildi-da, dedi:
— Rasulboy uka, shoshmang, bilsangiz, bu dunyoda barcha narsaning hisob-kitobi bor, bo'rilar o'zlarining nasibasini, haqini so'rab kelishibdi. Axir tog' ularniki-da. Boring-da, yo'talib yurgan sovliqni ushlab, qirga tashlab keling, shunda qarzdan qutulamiz, bo'lmasa, boshimiz baloga qoladi.
Men Meyli boboning aytganini bajardim, shundan so'ng bo'rilar qayta bizni bezovta qilishmadi.
Kimdir aytuvdi, hayvon o'rgatuvchilar barcha jondorlarni qo'lga o'rgatar ekanlar, ammo bo'rilarni bo'ysundirib bo'lmaskan. Bu g'aroyib jonzotlar o'zlariga nisbatan shafqatsiz bo'lib, oyog'i shikast yesa, tishlari bilan uzib tashlasa-da, o'z qavmlariga g'oyat sadoqatli bo'lib, ochlikdan sillasi qurisa ham, bo'ri bo'rini g'ajimas ekan.
Ha, qadim turkiy ajdodlarimiz bayrog'u tamg'alariga bekorga bo'ri suratini chizishmagan ekan-da. Chunki bo'rilar bizga begona emas, u ham ona tabiatning farzandi, mo''jizasidir.
O'rolboy QOBIL,
O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a'zosi.