Odamlar nima der ekan?
yoxud ijtimoiy bosim haqida mulohaza
“Reels” aylanadi. Rang-barang mavzular, hayratga soluvchi kadrlar keti uzilmaydi. Har kim o'z dunyoqarashi, o'z hayotidan kelib chiqib video ulashadi. Mana bu o'quvchi yosh bo'la turib, “IELTS” sertifikatini olibdi, boshqasi oilasi bilan xorijga sayohatga ketibdi, yana biri hashamatli restoranda. Hozirgi davrning o'ziga xos haqiqatiga aylangan hodisa: kimning hayoti haqida bilmoqchi bo'lsangiz, ijtimoiy tarmoqlarga kirsangiz kifoya. Men ham o'zimcha o'ylayman: “Qachon “Reels” olaman? Qachon xorijga safar qilaman? Qachon o'sha imkoniyatlar menga ham nasib qiladi?” Keyin ustozlarimning so'zlari yodimga tushadi: “Hayotingizdagi har bir mayda detallarni ham ommaga havola qilavermang. Sizda bor narsa boshqalarda bo'lmasligi mumkin”. Biz o'ylagandan ham ko'proq jamiyat bosimi ostida yashaymiz. Chunki ijtimoiy bosim hech qachon “men keldim” deb eshik qoqmaydi: u eng mayda odatlarimiz, qarorlarimiz, hatto xohishlarimiz orasida sekin-asta o'sib boradi.
Inson tabiatan taqlidga moyil. Odamlar nimani kiydi, qaerga bordi, nimalarga qiziqdi — bilmagan holda bu bizning tanlovlarimizga ham ta'sir qiladi. Bu ijtimoiy bosimning eng nozik ko'rinishlaridan biri ekanini sezamiz. Inson o'zini ko'pincha boshqalarning bahosi, fikri va qiyoslari orqali ko'radi. Bugun esa bu jarayon ayniqsa tezlashdi. Odamlar orasidagi farq kuchaygani sari solishtirish ham ortdi. Kimdir boshqalar kiygan kiyimga qiziqadi, kimdir ularning sayohatlariga havas qiladi, kimdir esa “men ham shunday bo'lishim kerak” degan ichki majburiyatni his qiladi. Bu bosimni kuchaytirayotgan eng katta maydon — ijtimoiy tarmoqlar. “Instagram”, “Tiktok”, “Facebook” va boshqa platformalarda odamlar hayotining faqat eng yorqin, eng jiloli qismlarini joylashadi: bayramlar, chiroyli fotosessiyalar, oilaviy yig'ilishlar, bezatilgan dasturxonlar, sertifikatlar, yutuqlar, sayohatlar… Ammo kamera orqasidagi mehnat, charchoq, ichki kurashlar, yig'i, xatolar — haqiqiy hayot ko'rinmaydi. Kuzatuvchilar ongida bunday ideal lavhalar “real hayotning me'yori”ga aylanadi. Va ular o'zini shu suratlar bilan solishtira boshlaydi. Xavotirli savollar ko'payadi: “Nega men ham shunday yashamayapman?”, “Menda nimadir yetishmayaptimi?”, “Nega boshqalar mendan ko'ra baxtliroq ko'rinadi?” Bu savollar odamning ichki tinchini yemirib boradi, boriga shukr qilishni unutib qo'yadi. O'z yutuqlarini ko'rmaydi, faqat yetishmayotgan tomonlarini o'lchab yuradi.
Ijtimoiy bosim o'qish jarayonida, ishxonada, mahallada, hatto tanish-bilishlar orasidagi muloqotlarda ham namoyon bo'ladi. Masalan, talabalik davrida “u qaysi grantni oldi?”, “boshqalar qaysi kursga qatnayapti?”, “qaysi ishga joylashdi?” kabi savollar bexosdan solishtirishga undaydi. Ish muhitida ham shunday: kimdir kimlargadir ergashib kiyinishga, boshqalarning ish uslubiga taqlid qilishga yoki o'zini majburlab “me'yor”ga moslashtirishga urinadi. Mahallada esa kimning farzandi nechanchi o'rinni oldi, kimning uyi qanday ta'mirlandi, kimning mashinasi yangiroq – bularning barchasi bilib-bilmay inson ichki bosimini kuchaytiradi. Tanishlar orasidagi suhbatlarda esa ba'zan moddiy taqqoslash, mavqeni solishtirish yoki yutuqlarni ko'rsatishga intilish holatlari ko'rinmas bosim manbai bo'lib xizmat qiladi. Eng achinarlisi, odam ko'pincha bunday bosimni tashqaridan emas, o'zining ichidan sezadi. Chunki jamiyatning “kerak”, “shart”, “boshqalar shunday qiladi” degan yozilmagan qoidalari insonning qarorlarini sezdirmasdan boshqarib boradi. Natijada inson o'z xohishini emas, atrofning kutganini bajarishga moyillashadi.
Ijtimoiy bosimning eng ko'p uchraydigan va eng kuchli ko'rinishlaridan biri – bu “odamlar men haqimda nima der ekan?” degan ichki qo'rquvdir. Inson ko'pincha kiygan kiyimini, qilgan harakatini, aytgan so'zini, hatto qadam tashlash usulini ham boshqalarning bahosi orqali baholay boshlaydi. Bu holat qanchalik oddiy tuyilmasin, aslida, juda chuqur ichki zo'riqishni yuzaga keltiradi. Ba'zan odam kiyimini tanlarkan, o'ziga yoqqanidan ko'ra, boshqalarga qanday ko'rinishini o'ylaydi; biror tadbirga borar ekan, qulaylikdan ko'ra “mos bo'ladimi?” degan o'y ustun keladi; biror qaror qabul qilar ekan, ichki xohishidan oldin atrofdagilarning mulohazasini o'lchaydi. Bu esa insonni o'z hayotining yo'lovchisiga emas, tomoshabinning nigohida yashaydigan aktyorga aylantiradi. Odamlar nima der ekan, degan fikr o'zi sezmagan holda kundalik hayotning barcha qatlamiga singib boradi va insonning erkinligini cheklaydi. Aslida esa hech kim boshqalar haqida o'ylaganimizchalik ko'p o'ylamaydi – har kimning o'zi bilan ovora bo'lib yashaydigan tashvishlari yetarli.
Ijtimoiy bosimning eng xavfli jihati shundaki, odam asta-sekin o'z haqiqiy “men”ini yo'qotadi. Masalan, bir bola yoki qiz do'stlari orasida “trendda bo'lish” talabi kuchli bo'lgani sababli o'zi istamagan holda qimmat telefon olishga majbur bo'ladi. Aslida oddiy, yaxshi va hamyonbop telefondan ham yetarlicha foydalanish mumkin bo'lsa-da, atrofdagilarning “shunaqa telefon bo'lmasa, zamondan orqada qolasan” degan gaplari uni qarzga botishga ham rozi qiladi. Bu nafaqat moliyaviy bosim, balki psixologik charchoq ham olib keladi.
Mutaxassislar ta'kidlashicha, ortiqcha taqqoslash ruhiy salomatlikka eng katta zarbalardan biridir. Chunki inson solishtirish jarayonida, odatda, o'zidan yuqoridagilarni o'lchovga qo'yadi va o'zini pastroq baholay boshlaydi. Bu esa o'ziga bo'lgan ishonchning kamayishi, ichki noaniqlik, tashvish holatlari va ruhiy charchoqqa olib keladi. Serial va filmlarda ko'rsatiladigan mukammal oila, hashamatli hayot, vaqtning hamisha quvonchga to'la tasviri — bularning barchasi real hayotdan yiroq. Ammo ko'pchilik buni unutadi va o'z hayotini ana shu “sun'iy ideal” bilan o'lchay boshlaydi. Natija esa bitta: odam o'z hayotidan mamnun bo'lolmaydi.
Ba'zan ijtimoiy bosim odamni rivojlantirishga, o'zini tartibga solishga va o'zining tan olmagan imkoniyatlarini ochishga undaydi. Masalan, sinfda yoki guruhda hamma ingliz tilini o'rganayotgani, kurslarga qatnayotgani yoki sertifikat olayotgani odamni harakatga keltirishi mumkin. U aslida “keyinroq boshlasam ham bo'ladi” deb yurgan bo'lsa-da, boshqalarning mehnati uni ruhlantiradi va o'zida shijoat topib o'qiy boshlaydi. Ijtimoiy bosim ba'zan insonni mas'uliyatli bo'lishga o'rgatadi. Bir harakatchan yoki hayotga ishtiyoqi baland, mehnat qilishdan, izlanishdan tap tortmaydigan insonlarni ko'rganimizda, ularning energiyasi bizga ijtimoiy bosim sifatida aks etadi. Hayotimizda har narsaning yaxshi va yomon, salbiy va ijobiy tomonlari bo'lgani singari ijtimoiy bosimning ham har ikkala ta'siri inson hayotiga uzviy ravishda o'z kuchini ko'rsataveradi.
Ba'zan u odamni ilhomlantiruvchi, rivojga undovchi kuchga ham aylanishi mumkin. Masalan, ilm izlaydigan, mehnati bilan muvaffaqiyatga erishgan, sog'lom turmush tarzini tanlagan insonlar boshqalarni ham o'ziga ergashtiradi. Bunday holatda bosim emas — turtki yuzaga keladi. Ijtimoiy bosimdan qochib bo'lmaydi. Biz jamiyat ichida yashaymiz va tabiiyki, uning signallarini qabul qilamiz. Lekin eng muhim jihat — bu signallarni ongli qabul qilish. Inson o'z qadriyatlarini aniq bilsa, yo'lini boshqalarniki bilan emas, kechagi o'zi bilan solishtirsa, hayotining ritmi boshqalarnikiga o'xshash bo'lishi shart emasligini tushunsa, bosim kuch emas, vositaga aylanadi.
Ijtimoiy bosim hayotimizning ajralmas qismi bo'lishi mumkin, ammo hech qachon bizni boshqaruvchi kuchga aylanmasligi kerak.
Farangiz ABRUYEVA,
O'zbekiston jurnalistika va ommaviy
kommunikatsiyalar universiteti talabasi.