Amir Temurmi yoki Adam Smit?

Odam Atodan boşlab to Hotamgaça va undan hozirgi damgaça ötgan sultonlarning qonunlarini va ularning turiş-turmuşlarini donolardan sörab-suriştirdim. Har qaysilarining yöl-yöriqlari, turiş-turmuşlari, qiliş–qilmişlari hamda aytgan gaplarini xotiramda saqladim va yaxşi axloqlari, maʼqul sifatlaridan örnak olib, ularga amal qildim.

“Temur tuzuklari”dan.

Biz bu sarlavhani bejiz yuqoridagidek  tanlamadik, sözimizning boşidanoq taʼkidlaş kerakki, Sohibqiron Amir Temur ham ötmişdoşlari Muso Xorazmiy, Ahmad Farğoniy, Abu Rayhon Beruniy singari jahon sahnasida buriliş yasagan şaxslardan biri hisoblanadi.

Töğri, bugungaça mamlakatimizda bu şaxsning davlatçilik faoliyati, bosib ötgan yöli haqida köp yozilgan, köp işlar amalga oşirildi, lekin bu zotning iqtisodiy islohotlarining mohiyati hali tölaligiça şarhlab körsatilgan emas. Çunonçi şotland iqtisodçisi Adam Smit va boşqa yevropalik olimlardan uç yuz yil oldin, boşqa jihatlarini qöyib turaylik, birgina agrar munosabatlar masalasida köpgina adolatli saʼy-harakatlarni amalga oşirgan ediki, ularni tölaligiça izohlab, xalqimizga kengroq maʼlumot beriş bugungi vazifalarimizdan biridir.

Muhtaram olimlarimiz köp bora taʼkidlayotganlaridek, iqtisodiy globallaşuv bilan maʼnaviy globallaşuv tabiiy çambarças boğlangan holda olib borilsagina, dunyoni navbatdagi falokatlardan qutqariş mumkin.

Özimiz ham bilamizki, kosmopolitizm mafkurasi rivojlangan hozirgi zamonda qadimgi yodgorliklarni, ötmişni mensimaslik kayfiyati ustunlik qilayotgan jihatlar hamon mavjud ekan, ulardan köz yumib bölmaydi. Zamonaviy iqtisodçi olimlarimiz Q.Muftaydinov hamda Q.Yöldoşevlar özlarining “Şarq iqtisodiy taʼlimotlar tarixi” asarida: “Biroq hozirgi kunda ham çop etilayotgan iqtisodiy nazariya darsliklarida ham bu haqda lom-mim deyilmayotgani kişini ajablantiradi”, deya öz eʼtirozlarini aniq ifoda etişganini haqli talab deyiş mumkin. Çunki iqtisodni bilmagan hukmdor na ulkan saltanat qura oladi, na Renessansga asos soladi.

Yuqorida tilga olganimiz, buyuk hukmdor differensial renta taʼlimotining nafaqat mohiyatini oçgan, balki uni amalda qöllagan va şu tufayli ulkan Turonzamin saltanati atigi beş-ön yil içida yuksak taraqqiy etgan hamda mamlakat hayotining barça jabhalarida iqtisodiy baquvvat boşqaruv tizimi yuzaga kelgan edi. Lekin uning iqtisodiy islohotlaridan boş maqsadi oddiy xalqning ijtimoiy ahvolini, yaşaş turmuş darajasini yaxşilaşdan iborat bölganini esa alohida taʼkidlaş kerak, çunki aynan şu şaxsning yuksak iqtidori, uluğvor islohotlari tufayli Turonzamin davlatçiligida kuç va adolat uyğunlaştirildi, özigaça bölgan ötmiş yetti asr davomida turli toifalar qölida sarson bölgan davlatçiligimizni qayta tiklab, bunyodkorlik, hunarmandçilik, adabiyot, qişloq xöjaligi va boşqa sohalarda misli körilmagan natijalarga erişişda karvonboşilik qildi. Ayniqsa, maʼnaviy barkamollik orqali saltanat iqtisodini yuksak darajaga kötardiki, bundan hatto bolalar, ayollar ham katta manfaat kördi yoxud ular özlarining şu jamiyatning teng huquqli va davlat tomonidan töla muhofaza qilingan şaxs ekanliklarini ğurur bilan ifoda eta olardilar. Zero, biz ana şu azaliy buloqlarimizdan taşnaligimizni qondiramiz. Şu maʼnoda mamlakatimiz Prezidentining: “Bugun maʼnaviyat boşqa sohalardan ön qadam oldinda yurişi kerak, maʼnaviyat çinakam maʼnoda yangi kuçga, yangi harakatga aylanişi şart!” — deya alohida qayd etganini nazarda tutişga töğri keladi (Şavkat Mirziyoyev. “Hozirgi zamon va Yangi Özbekiston”, Toşkent, “Özbekiston”, 2024. 264-b.). Bilʼaks, Yangi Özbekistonni barpo etişda ikkita mustahkam ustunga tayanayotganimiz bejiz emas: ulardan biri — bozor tamoyillariga asoslangan kuçli iqtisodiyot bölsa, ikkinçisi ajdodlarimizning boy merosi va milliy qadriyatlarga asoslangan kuçli maʼnaviyatimizdir.

Demak, biz tariximizning eng yaxşi anʼanalaridan unumli foydalanişga harakat qilyapmiz, aqlli xalq hamişa muammolarini yaşirmasdan, ularni joyida hal etişga harakat qiladi. Şu maʼnoda, 1929 yillarda AQŞda, 1945 yilda Yaponiyada, 1970 yillarda Xitoyda yuzaga kelgan iqtisodiy qiyinçiliklarni vaqtida aniqlab, töğri tadbir va rejalar asosida mamlakat karvonini töğri yölga boşlab yuborganlari uçun ham bugun bu mamlakatlar jahonda öz mavqelariga egadirlar. Öşa yillarda tuğilgan yoşlar aynan bugungi iqtisodiy taraqqiyotni öz örniga qöyganlari biz uçun aynan ijobiy tarixiy saboqlar, deyişga asosimiz bor.

Yuqoridagi fikrlardan kelib çiqadigan bölsak, Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyevning 2026 yil 5 fevraldagi “Buyuk davlat arbobi va sarkarda, ilm-fan, madaniyat va sanʼat homiysi Sohibqiron Amir Temur tavalludining 690 yilligini keng nişonlaş töğrisida”gi Qarori ana şu qaraşlarga hamohangligi bilan katta ahamiyat kasb etadi. Unga köra, buyuk ajdodimiz asos solgan Ikkinçi Uyğoniş davrining milliy va umumbaşariy mohiyati, yoş avlodni Yangi Özbekiston bunyodkori etib tarbiyalaş borasidagi ulkan örni va taʼsirini inobatga olib, uşbu yönalişda amalga oşirilayotgan taşkiliy-amaliy, ilmiy va maʼnaviy-maʼrifiy işlarni yangi sifat bosqiçiga kötariş közda tutilgan.

Şu örinda “Yapon ruhiyati — Ğarb texnikasi” (“Vakon-yosay”) degan şiorga eʼtibor berib köraylik. Yapon pragmatizmining boşqalardan farqi ana şu şiorda namoyon edi: “Ular har qanday rivojlangan ğarb davlatlarining mamlakatga kirib kelgan yangiliklarini kör-körona qabul qilgan emaslar”. AQŞ, Yevropa texnologiyalarini özlaştiriş jarayonida milliy qadriyatlarni saqlagan holda yaponlarni yangiça işlaş şaroitlariga örgatdilar va rivojlangan mamlakatlardan özib ketişga erişdilar. Demak, adolatli va zukko rahbarlarning odilona tutgan yöllari, öz paytida çiqargan qarorlari xalqni töğri yölga, taraqqiyotga, pok maʼnaviy olamga yetaklaydi va mamlakat karvonining töğri odimlaşiga asosiy mayoq böladi.

Şu jihatdan qaraganda, biz ötmiş oldida ham masʼulmiz, zero, xalqning buyuklik xislatining yana bir muhim jihatlaridan biri şuki, u özining kimligini, tarixini, ötgan ajdodlarining yorqin vakillarini unutmaydi. Ularning davlatçilik işlarining eng yaxşi anʼanalarini özlaştiradi va zamon talablariga moslab, uni rivojlantirib, tiriklikning yangi özanlarini paydo etadi va elu yurtning tinç, osoyişta yaşaşi, ayniqsa, yoş avlodning maʼnan barkamol şakllanişiga teran eʼtibor qaratadi.

Sohibqiron Amir Temurning iqtisodiy ilmi va tuşunçasining şakllanişida MANTIQ ILMI hayotiy zarurat edi: insondek murakkab mavjudotning IKKI EŞIK orasida nafaqat töğri şakllanişi, balki intihosida ham töğri yölda bölişi dunyoviy bir zarur talabdir. Xöş, nima uçun Sohibqiron Amir Temurning iqtisodiy mantiq ilmiga alohida ahamiyat qaratmoqdamiz, degan savolga ham adolatli iqtisodiy tizim uçun avvalo maʼnaviy asos kerak edi, degan xolisona töxtamga keliş kerak, deb öylaymiz. Zero, Husayn Voiz Koşifiyning “Mardlik dasturi”dagi javonmardlik şarhlari kişini bir umrga öylantirib qöyadi. Bizda bu harakat X asrdan eʼtiboran keng quloç yozgan edi.

Bu qanday harakat edi?

Oilasi, ahli ayoli, Vatani va xalqi, yoru döstlari xizmati uçun umrini baxşida etiş, faqat yaxşilikni öylab, ezgu işlardan çarçamaslik, ezgu xulq-atvorga ega böliş, topganini özgalar bilan baham köriş, yaʼni “bir mayizni qirqqa bölib, baham köriş”, muhtojlarga öz vaqtida, öz paytida yordam beriş, piru ustozlar, döst-birodarlar nomusi, şarafini himoya etiş, ZOHIRAN va BOTINAN pok yurib, pok yaşaş, pokiza insonlar şarafini qozoniş va hokazo oliy xislatlar JAVONMARDLIKning asosiy şartlari edi.

Bu afsona emas, biron-bir badiiy asarning ideal qahramoni xususiyatlari haqida gap bormayapti (Husayn Voiz Koşifiy. “Özbekiston”, Mardlik dasturi. 288-b.), aksinça, bu oliyjanoblik ötmişimizda mavjud bölgan ulkan va bebaho dastur edi.

Arab sayyohi Ibn Batuta özining “Safarnoma” kitobida Turonzamin kişilarining fazilati haqida yozar ekan, “Men dunyo kezib, bunday odamlarni (yaʼni javonmardlarni) boşqa ölkalarda uçratmadim”, deb qayd etgan.

Maʼnaviy barkamollik bilan erişilgan iqtisodning barakali bölişi oddiy tuşunça, ammo uni qöllaş, unga rioya etiş boşqa masala, zero, xazinaga bir çaqa noqonuniy topilgan kirim bölsa, qançalik zarar bölişini özingiz ham yaxşi bilasiz. Şu bois ham Sohibqiron Amir Temur xalqning rizqiga nihoyatda ehtiyotkorlik bilan munosabatda bölganki, bunday jiddiy munosabatlar özining ijobiy natijasini bergan. Çunonçi ingliz olimasi Xilda Xukxemning taʼkidlaşiça, Turonda ğalla hosili serob bölib, bir neça pensga (inglizlarning 1/12 şillingiga teng mayda çaqasi) bir yarim buşel (inglizlarning 36,4 litr yoki kilogrammga teng oğirlik ölçovi) arpa sotib oliş mumkin bölgan, yaʼni bu ham maʼnaviyat: töq odam, töq xalqning odob-axloqi joyida böladi.

Agar Amir Temur iqtisodiy islohotlarining ayrim jihatlariga eʼtibor bersak, masala yanada oydinlaşadi, çunonçi, har bir navkarga bir ot bahosida maoş belgilanganini olib köraylik. Nima uçun bir ot bahosida? Sabab şuki, avvalo bu narsa Amir Temurning zukko iqtisodçi bölganidan darak beradi, çunki öşa paytlarda ot eng qimmatbaho ulov hisoblanar, şu barobarida maoş olgan askar oilasini bemalol boqa olar, hatto ortiqça daromad qilişi ham mumkin edi. Ana endi bugungi kundagi eng qimmatbaho yengil maşina narxini bir köz oldingizga keltirib köring-çi, u zotning bu muammoga qançalik zukkolik bilan yeçim topganiga guvoh bölasiz.

Şu bois ham Amir Temurning iqtisodiy islohotlari xalq hayotini yengillatişga qaratilgani bilan ahamiyatlidir. “Temur tuzuklari”da, ayniqsa, keng va teran bayon etilgan, yaʼni:

— kimki biror sahroni obod etsa, birinçi yili hosildan soliq olinmagan. Bu albatta, yer özlaştiruvçi uçun ham, davlat uçun ham katta foyda edi, çunki dehqon uçun bu rağbat bölsa, davlat uçun esa yangi tuşumlar irmoğining paydo bölişining ajoyib omili edi;

— yana xiroj ham ekindan kötarilgan hosilga va yerning unumdorligiga qarab olingan. Çunonçi doim uzluksiz ravişda koriz, buloq va daryo suvi bilan suğorilgan ekin yerlar nazarda tutilib, unday yerlardan olingan hosilning (uçdan ikki) hissasi raiyatga, (uçdan) bir hissasi esa saltanat xazinasiga tuşgan. Bulardan taşqari, kuzgi, bahorgi, qişki va yozgi dehqonçilikdan olingan hosil raiyatning özida qolgan;

— qaysi bir dehqonning yerni ekişga mablaği bölmasa, ularga davlat tomonidan kömak berilgan;

— dehqonlar va aholidan qaysi birining dehqonçilik qilişga qurbi yetmay qolgan bölsa, unga ekin-tikin uçun zarur uruğ va kerakli qişloq xöjalik uskunalari tayyorlab berilgan;

— kimning uy imorati buzilib, tuzatişga qurbi yetmasa, kerakli uskunalar bilan taʼminlangan.

Körinadiki, mamlakatdagi mavjud tabiiy tartib-qoidalar aholining xohiş-irodasi uçun xizmat qilgan va şu yösinda mamlakatda maʼnaviy rivojning yuksalişiga erişilgan. Birgina misol: tuman beklari uç yil muddatga tayinlangan va şu davrda hududning ijtimoiy ahvoli, obodonçiligi yaxşilansa, ularning boşqaruv muddati yana uzaytirilgan.

“Tuzuklar”da yozilganki: “Amr qildimki, tört vazir har kuni devonxonada hozir bölsinlar. Birinçisi mamlakat va raiyat vaziri. Bu vazir mamlakatning muhim va kundalik işlarini, raiyat ahvolini, viloyatlardan yiğilgan hosil, soliq-ölponlar, ularni taqsimlaş, kirim-çiqimlarni, (mamlakat) obodonligini, (aholining) farovonligi işlarini va mulkni qay tarzda tartibga keltirayotganligini menga bildirib tursin” .

Bu örinda muhimi şuki, Sohibqiron Amir Temur tanlangan vazir uçun iş nizomini aniq bitgan va uning bajaradigan işlari asosan xalq manfaatiga qaratilişi ana şu birgina misoldan ham maʼlum. Yana bir eʼtiborli jihati, mamlakatda qöli kalta kişilar köp bölişi mumkin, xöş, ularni işga jalb etib, oğirliklarini yengil qiliş uçun qay tarzda çora-tadbirlar lozim? Bu töğridagi aniq körsatmalarni yana u zotning “Tuzuklar”idan topamiz: “Xarob bölib yotgan yerlar egasiz bölsa, holisa (davlat daromadlari va yerlari bilan şuğullanuvçi oliy mansabdorlardan iborat hayʼat) tarafidan obod qilinsin. Agar egasi va yerlari bilan şuğullanuvçi oliy mansabdorlardan bölsa-yu, obod qilişga qurbi yetmasa, unga turli asboblar va kerakli narsalar bersinlar, toki öz yerini obod qilib olsin”.

Lekin iş şu bilan yakunlanmaydi, mamlakat obod bölsa, xalq köngli yorişib, gözallikdan bahra olib, ham maʼnan, ham ruhan madad olib, özlari ham ezgulikka qöl berişadi. Şu bois ham, “Yana amr qildimki, xarob bölib yotgan yerlarda korizlar qurişsinlar, buzilgan köpriklarni tuzatsinlar, ariqlar va daryolar ustiga (yangi) köpriklar solsinlar, yöl ustiga rabotlar bunyod etsinlar”, degan körsatmalar berilgan.

Mamlakat içkarisi kabi özga hududlarda ham, hatto turli yurişlar çoğida ham tinimsiz obodonlaştiriş va bunyodkorlik işlari olib borilgan. Masalan, 1381 yilda Xurosonga yurişi çoğida Murğob vodiysida töxtab, daryodan ariqlar qazib, suv çiqarişga farmon bergan. Tez muddatda 20 dan ziyod ariqlar qazilgan va har bir ariq öşa boşliqlar nomiga qöyilgan: Umar Tobon öğli, Oq böğa, Şayx Ali Bahodir, Davlatşoh Jondor, Alouddin Inoq, Mengli Xoja, Kebekçi Yurtçi, Qutluğ xotun (ayol) va hokazo. Uşbu suğoriş tarmoqlari Murğob vohasida hozirgi Bolo Murğob şahridan yuqoriroqda, şuningdek, Hofizi Abrö Dilkuşo, Ganjiravon, Ganjxona Şayx Ali Saʼd, Gulboğon, Hasan Jondor Saxdak, Purdor, Ali Malik, Sanjidak kabi ariqlar qazilib, suv çiqarilgan. Suv mevali boğlar, yaşnagan dalalar, xalqning farovonligi deganidir.

Bunyodkorlik işlari haqida ham alohida töxtalişga töğri keladi.

Sohibqiron yetti yillik yurişi arafasida (1399 – 1404) qişlovni Ozarbayjonda ötkazib, yirik ikkita qurilişni amalga oşirgan. Rumga yurişidan oldin Arron Qoraboğida qişlovda turganida Aras (Araks) daryosi vodiysi ilgari xarob bölib yotgan katta ariqni körib, bir oy içida 10 farsaxdan ortiq (60 – 70 km) ariqni qazdirib, bu ariqda kemalar qatnovini yölga qöygan. Ariqqa Barlos ariği deb nom berilib, uning şarofatidan köp tegirmonlar va boğ-böstonlar obod bölgan.

Şuningdek, Sohibqiron yetti yillik yurişidan qaytişida yana qişlovni Ozarbayjonda ötkazgan. 1403 yil bu yerda qöşini Araks va Kura daryolari birlaşgan joyidagi 1224 yilda möğullar tomonidan vayron qilingan Boylaqon şahri qurilişini qiyin ob-havo şaroitida (oktyabr oyida) bir oy muddatda nihoyasiga yetkazdirgan. Mazkur şahar va atrofini suv bilan taʼminlaş uçun Aras (Araks) daryosidan maxsus ariq ham bir oyda qazdirilgan. Ariqning uzunligi olti farsax, eni ön gaz bölib, u Aras (Araks)dan boşlanib, Boylaqon şahri va atroflarini suv bilan taʼminlagaç, Kura daryosiga borib quyilgan:

— ariqning uzunligi 6 farsax, eni ön gaz;

— çuqurligi 70, baʼzi joylarda 4-8 gazni taşkil etgan (bir gaz 78,74 sm);

— aksariyat qismida 4, undan kam 2 gazgaça ham bor edi.

Sohibqiron topşiriğiga köra, muarrix Hofizi Abrö ham ariqni qazişda geodezik işlarni bajarişga boş-qoş bölgan va bu haqda noyob maʼlumotlarni yozib qoldirgan. Uşbu suğoriş inşootlari tufayli mamlakatda dehqonçilik taraqqiy etgan, aholining turmuş darajasi yaxşilangan va atrof-muhit musaffoligi ham ança barqarorlaşgan.

Ayniqsa, Toşkent şahri bilan boğliq voqealar biz uçun juda möʼtabar va qimmatli sanaladi. “Şaharni — Toşkandni ikkinçi marta olganimdan söng yetti yilgaça bu yerlarni obod qilişga kirişdim, — deya qayd etgan Amir Temur. — Sayxun va Jayhun suvlaridan dehqonlarni taʼminladim. Köpgina oçilmagan yerlarini oçib, ziroat berdimki, har qanday yerni ekinsiz qoldirmaslik çorasini kördim. Dehqonlar ham mamnunlik bilan bundan istifoda etmoqqa, mahsulotlarni köpaytirişga köngil qöydi. Natijada bir dona buğdoy uruğidan ikki yuz donadan tört yuz donagaça hosil olmoqliklariga erişildi. Buning soyasidan Turon aholisi hayoti farovonlaşib, boy bölib ketdi. Mahsulotga omborlar tölib ketganidan ölturadigan uylariga ham buğdoy töldirmoqqa majbur böldilar. Hatto ayrim joylarda öz vaqtida yiğiştirib olinmagan mahsulot qor ostida qolib ketdi”.

Bu baraka qayerdan, degan savol haqida yana bir karra mulohaza yuritsak, Amir Temur iqtisodiy islohotlarining avvalo xalq manfaati uçun xizmat qilganini köramiz, çunki u zot 200-300 ming qöşinini ham tinçlik paytlarida yurtni obod etib, xalqning turmuşini yaxşilaşga qaratgani har jihatdan eʼtiborli voqealardir.

Amir Temur boşlab bergan iqtisodiy-maʼnaviy tizim özidan keyin ham katta va keng miqyosda davom etdi. Tariximizda bunga misollar köp, ammo biz ulardan bir-ikkitasi bilan çeklanamiz, xolos.

Haqiqatan ham, Amir Temur va Temuriylar davrida xalq uçun jonini jabborga berib işlagan şaxslar köpçilikni taşkil etadi. Ana şunday zotlardan biri Xöja Ahror valiy hazratlari bölib, u zot 1404 yilda Toşkentda tuğilgan. Yirik yer-suv, mol-mulk egasi bölgan. Ali Safiy: “Hazrati Eşonning mol-mulklari, asbob-anjomlari haddan köp, hisob va sanoqdan taşqari edi”, deydi. Aytişlariça, hazratning Qarşida 150 ming tanob, yaʼni 28 ming gektar, Samarqandda 200 ming tanob, yaʼni 35 ming gektar yeri bor edi.

Avliyo kişi şunça boylikni qayerdan töplagan va nima qilgan, degan savolning paydo bölişi aniq.

1451 yilda temuriy şahzodalardan biri Abu Said mirzo Toşkentga kelganida, Xöja Ahror valiyning yordami bilan özining raqibi Mirzo Abdulla qöşini ustidan ğalaba qozonadi. Ana şu ğalabadan söng Abu Said mirzoning u zotga ixlosi ortib, uni Samarqandga olib kelgan va Xoja Kaşfir mahallasidan unga boşpana qilib bergan.

Xöja Ahror valiy juda serbarakotli kişi bölib, uning har bir qadamidan baraka yoğilib turardi. Abusaid mirzoning tarxonlik yorliğiga sazovor bölgaç, u oddiy dehqonlarning oğirini yengil qilişga, xalqning osoyiştaligi va maʼnaviyatining butun bölişi yölida diqqat-eʼtibori va kuç-quvvatini sarf etadi. Natijada köpgina dehqonlar öz yerlarini uning imtiyozli hisobiga ötkazib, tinçgina daromad topişga, özlari istagandek rözğor tebratişga muyassar böladilar. Albatta, bu xalqqa yoqadigan iş edi. Şu bois ham butun Turon mulkida Xöja Ahrorning obröyi kun sayin yuqorilab boradi. Ayniqsa, 1458 yilda uç nafar temuriy şahzoda: Sulton Ahmad mirzo, Umarşayx mirzo hamda Sulton Mahmud mirzolar Şohruxiya şahrida bir-birlariga tiş qayrab turganlarida, Xöja Ahror valiy şoşilinç ravişda Samarqanddan kelib, ularni bir joyga töplab, katta xunrezlikning oldini tösadi va örtada sulh tuzilişiga erişadi. Tasavvur eting, bu uç şahzoda bir-birlari bilan jangga kirişganlarida butun Toşkent viloyati suvoriylar va jangçilar oyoqlari ostida qolib, toptalar va qançadan-qança begunoh aholining yostiği qurişi ham aniq edi.

Bu şaxsning ana şu ezgu işi, yaʼni juda katta uruşning oldini olib, uç şahzodani adolat bilan sulhga köndirgani olamşumul voqea emasmi? Bu ham iqtisod, bu ham soliq, yaʼni xalqning qança mulki, boyligi saqlab qolindi, davlat ham soliqlaridan ayrilmadi. Xöş, buni yoziş kerakmi-yöqmi yoki men faqat iqtisod, soliq haqida yozişim kerak, deya tarixning ana şu muhim buriliş nuqtasidan köz yumib ötib ketiş kerakmi?

Yevropada yoki jahonda uruşning oldini tösgan şunaqa boy kimsa, yana boşqa avliyo bormi?

Bu ham mayli, bu yoğini eşiting:

Umarşayx mirzo Toşkent viloyati aholisiga 250 ming dinor soliq solganda, bu mablağni Xöja Ahror valiy öz hisobidan tölab yuboradi va yana qöşimça 70 ming dinorni soliqçilarga berib, davlat xazinasiga tortiq etadi   ­   (A.Örinboyev. Xöja Ahror. “Buyuk siymolar, allomalar” töplami. “Meros”, 1996, 52-b.)

“Bizning boyligimiz faqirlar uçun. Boyligimizning siri şunda”, degan edi u zot (Şerzod Otamurodov. Xoja Ubaydulloh Ahror, Toşkent, “Movarounnahr”, 2004, 48-b.).

“Biz bu yölni tasavvuf kitoblardan emas, xalqqa xizmat tufayli qölga kiritdik”, deb yozgan u zot.

Yana bir örinda: “Men umrim davomida birovdan hadya qabul qilmadim”, deya taʼkidlab ötgan. Demak, bugungi yoş avlod bilişi kerakki, bizning uluğ ajdodlarimiz taʼmagirlikni or bilişgan, undan hazar qilişgan. Goho taʼmagir kişilarni körsak, özimiz ham ularga açinib qaraymiz, agar yoşlik qilib, özimiz ham şu ahvolga tuşgan kezlarni eslasak, nimaga oldinroq Xöja Ahror valiyning asarlarini öqimagan ekanman, nimaga u zotning hayotini örganmagan ekanman, deb açinamiz. Zero, biz bugun davlatlimiz, keçagi özgalarning qölidagi “qullar” emasmiz. Bizning öz suv içar buloqlarimiz, şoir aytganidek, öz siğinar mozorlarimiz bor. Zero, buning yana bir uçi Sohibqiron Amir Temur tamal toşi qöygan adolatli soliq sohasiga borib taqaladi.

Temuriylar Uyğoniş davrining yana bir hotamtoy vakili, millat tayançi, uluğ şoir, davlat va jamoat arbobi Mir Nizomiddin Alişer Navoiy hisoblanadi. Çunonçi otasi Ğiyosiddin kiçkina Temuriylar davrida Sabzavor şahrining hokimi edi. Vafot etgaç, undan örtança öğil Alişerbekka ham biroz mulk meros qolgan. Şoir öta zukko inson edi. U otasining mulkini sovurişni emas, uni asrab, köpaytirişni öylaydi va tadbirkorligini işga solib, halol yöl bilan rizq topib, tezda boyib ketadi. 1481 yilda bitilgan “Vaqfiya” hujjati maʼlumotlariga köra, unga qaraşli yerlar 500 jaribni taşkil etgan. Bulardan taşqari, gavjum bozorlarda u zotning qator savdo rastalari ham mavjud edi. Mazkur yerlar, boğu roğlar, savdo dökonlaridan keladigan daromadlarini u hotamtoylik bilan muhtoj oilalarga, yetim-yesirlar, beva-beçoralar, ilmli insonlar, madrasa, maçitlar, talabalar ehtiyoji uçun sarflab yuborardi. Davlatga soliğini öz vaqtida tölar, xayru xudoyini ham unutmasdi. Hatto bir gal podşoh dösti Sulton Mirzo Husaynning davlat xarajatlari köpayib ketib, xalqqa soliq solmoqçi bölganda, aholiga jabr bölmasin deb, öz hisobidan 25 ming dinorni butun mamlakat ahli uçun heç bir oğrinmay tölagan edi.

Bundan taşqari, öşa davrning közga köringan muarrixi Xondamirning maʼlumot berişiça, Alişer Navoiy öz mablaği hisobidan 52 rabot, 19 hovuz, 16 ta köprik, 9 hammom va bir qança madrasa, masjid, xonaqoh va şifoxonalar qurdirgan. Astrobod şahridagi Mir saroyi va jome masjidi, Marv şahridagi madrasa şular jumlasidandir.

Temuriylar Uyğoniş davrining bu ikki möʼtabar donişmandi haqida juda köp eʼtiborli fikrlarni aytiş mumkin, ammo masala şundaki, şaxsning boylik orttirişi faqat öz manfaati, özining töq va boy yaşaşi uçun emas, balki bu ham Tangrining unga tiriklikda inʼom etilgan omonati, deb bilişi kerakligini va bu boylikning ham aslida xalqniki ekanini Amir Temur qayta-qayta takrorlab ötganki, bunga uning avlodlari kabi xalqning nufuzli vakillari ham amal qilişgan.

Zero, tariximizdagi bu ikki yirik ajdodimiz haqida qisqaça bölsa-da, behuda töxtalmadik. Öşa zamonlarda bunday hotamtoy, savobtalab va xalqning çinakam ğamxöri bölgan nufuzli şaxslar haqida söz yuritsak, sahifalar yetmaydi, ammo zukko kitobxonlarimiz şu qisqa tafsilotlarning özidan ham kerakli xulosa çiqara oladilar, deb öylaymiz.

Hazrat Alişer Navoiy aytganlaridek:

 

Gar yaxşi amal kişiga odat bölğay,

Umri bu amal birla ziyodat bölğay!

Tölqin HAYIT,

ÖzFA Temuriylar tarixi davlat muzeyi

Maʼnaviyat va maʼrifat bölimi rahbari.

 

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan