“Jadidlar qismati yoxud imperiya qurbonlari”

yozuvchi Isoqjon Nishonovning shu nomli romanini o'qib…

Keyingi yillarda o'zbek adabiyotida o'tgan asrning boshlaridagi o'zbeklar tarixi va aynan ilm-ma'rifat ziyosini dunyoga sochgan jadid bobolarimiz haqida bir qator asarlar yaratildi. Ular orasida yozuvchi Isoqjon Nishonovning “Yosh kuch” nashriyotida yaqindagina chop etilgan “Jadidlar qismati yoxud imperiya qurbonlari” asari muhim o'rin tutadi. Bu asar jamiyat taraqqiyotidagi o'ta murakkab bo'lgan ushbu jarayonning badiiylashtirilgan namunasi sifatida alohida ahamiyat kasb etadi.

Romanda Namangandagi milliy uyg'onish davri, ilm va taraqqiyot uchun kurash va unda faol ishtirok etgan Ishoqxon Ibrat, So'fizoda kabi fidoyilar hamda ularning bir qator izdoshlarining hayot yo'llari, faoliyati keng yoritib berilgan.

Asar qahramoni Dadamirzoning otasi — Abdurahmon shayx farzand ta'limiga jiddiy e'tibor bilan qaraydi. Maqsadi o'g'lini imonli, ilm-ma'rifatli, halol inson qilib tarbiyalash edi. Dadamirzo o'n besh yoshidayoq hofizi Qur'on sifatida taniladi. Otasi vafot etadi. Ocharchilik boshlanadi… Keksa onasi va ukalarini boqish uning zimmasiga tushadi. Chor hukumati xalqning qirilib ketayotgani bilan ishi yo'q edi. Qiyinchiliklarga qaramasdan, Dadamirzo o'qishni davom ettirmoqchi bo'ladi, lekin yangi ochilgan rus-tuzem maktabiga kira olmaydi. Keyinchalik o'zi maktab ochishga qaror qiladi. Maktab dovrug'i tezda butun Namanganga tarqaladi. Toshkent va Samarqand shaharlaridan bolalar uchun darsliklar sotib olib keladi. Maktabning dovrug'i endi vodiydagi boshqa uezdlarga ham yoyiladi.

Dadamirzoning xayrli ishlari g'alamis kimsalarga yoqmaydi. Ilg'or fikrli ma'rifatparvarlar qatori, imperiyaga sodiq bo'lgan So'fining “yordami” bilan qamoqqa olinadi va Sibir o'rmonlariga surgun qilinadi.

Oqposhsho va sho'rolar davrida Dadamirzo tortgan azob-uqubatlari, inson zoti chiday olmaydigan ko'rgiliklar davrida ham uning insoniyligi va bokira qizning hayotini asrab qolishi tahsinga sazovordir.

Yuksak mahorat sohibi

Abdurahmon Namangoniy — o'sha o'zining xattotligi bilan butun Arabistonni lol qoldirgan shaxs. Asarni o'qir ekanman, “shu odam ijtimoiy tarmoqlarda yoritilgan, Ka'ba eshigini bezatgan Abdurahmon emasmikan?” deb o'yladim. Qarang, shunday ham bo'lib chiqdi.

Muallif bu obrazni juda ham chiroyli badiiylashtirib, kengaytirib, romanga joylashtirganki, uni markaziy obrazlardan biri sifatida qabul qilish mumkin. Qarangki, Abdurahmon bo'yi barobar tilladan voz kechib, o'z yurtining sha'ni uchun Ka'ba eshigi chetiga ismi bilan birga taxallusi bo'lmish “Namangoniy” so'zini yozib qo'yishga ruxsat so'rashi katta jasorat va olijanoblikdir.

“— Mehringni hunaringga beribsan, sening bu ishing har qancha boylikdan ham qimmatlidur. Nima istaysan, tilagingni ayt! Bo'ying barobar oltin bersam, rozi bo'lasanmi?

— Olampanoh, menga boylik kerak emas, men Alloh uchun xizmat qildim.

— Hunaringni boylikdan ustun qo'ymaganing sening olijanob ishingdir. Aslida, hunarning o'zi har qanday boylikdan ustun”.

Romanda Namanganning o'sha davrlardagi tarixiga keng tavsif berilgan va meni hayratga solgan narsa — bizning xalqimiz “ular” tasvirlaganidek qoloq, omi emas, balki juda ma'rifatli xalq bo'lganligi va boy insonlar — “nafsining quli”, bosmachilar — “xalqni talaydigan berahm kimsalar” emas, aksincha, ular ham elparvar va ezgulik tarafdori bo'lganliklari isbotlab berilgan.

“Aslida, Omon polvon ko'p yillardan beri sho'rolarga qarshi kurashib, madrasa tugul oddiy uyga ham o't qo'ymagan edi. Birorta boyning uyini talamagan edi”.

Omon polvonni ham fitna uyushtirib, xalqqa yomon ko'rsatib, yo'q qilishgan edi.

Romanda yana insofsiz, xoin, ayyor So'fi obrazi gavdalanadi. U ko'p odamlarni sho'rolarga sotib, millatga xiyonat qilgan kimsalardan biri edi. Asarni o'qir ekanman, shu odamni qanday jazo kutarkan, degan savol tinchlik bermasdi. Nihoyat, uni Omon polvon jazolaydi:

“— Islomni sotgan, millatga xiyonat qilgan odam hech qachon bizga do'st bo'lmaydi. Sen kofirlarga sotilding, o'risnikidan ko'ra sening gunohing ko'p!”

Bir misra she'r uchun qamalgan ayol

Onam — o'zing, Turkistonim,

Fido senga tanu jonim.

Romandagi jadid xotin-qizlar obrazlari ham alohida e'tiborga loyiq. Ayniqsa, Zebixon va Habiba obrazlari kitobxonni chuqur mulohaza yuritish barobarida iztirob va hayajonga soladi.

Zebixon otinoyidan saboq olib, yangi ochilgan maktabda muallimalik qilardi. “Turkistonim” deb nomlangan bittagina she'ri uchun avval maktabdan haydashadi. “Sovet davlatining dushmani” degan tamg'a bilan uni ham surgun qilishadi. Hali turmushga ham chiqib ulgurmagan bokira qizning qismati juda ayanchli yoritiladi. Qismat uni Dadamirzoga ro'baro' qiladi. Dadamirzoning maslahati bilan ular “er-xotin” bo'lishadi va shu yo'l bilan u Zebixonni qorovullar zulmidan asrab qoladi. Aslida esa ular imon-e'tiqod bilan ota-boladay birga yashashadi. Shu davrdan boshlab qariyb besh yil davomida Zebixon Dadamirzoni o'z otasiday qaraydi. Ovqatini beradi, kirlarini yuvadi. Kasal bo'lsa, o'zi davolaydi. Kunlarning birida ularning yotog'i oldiga kimdir chaqalog'ini tashlab ketadi. Ular ikkisi bu qizni boqib olishadi. Lola ularning yolg'on turmushining “rost” mevasiga aylanadi.

Habiba (Dadamirzoning ayoli) juda sadoqatli ayol timsolini namoyon etadi. Unga yetkazilgan azoblarga qaramasdan, u turmush o'rtog'ini sotmaydi, aksincha, umidsizlikka tushmasdan erini manzili mavhum yo'lga kuzatadi. Butun umrini farzandlariga baxshida etadi. Davlat xoini sifatida uning uchun barcha eshiklar yopilgan bo'lsa ham, bolalari uchun yashadi.

Baxtli tasodif

Xalqimizda yaxshilik yerda qolmas, degan ibora bor. Buni qarangki, ushbu lagerga bir paytlar Dadamirzo o'limdan olib qolgan Ivan Sergeevich komendant bo'lib keladi. Dadamirzo unga o'zini tanishtiradi. Ivan Sergeevich undan qamalish sabablarini surishtiradi va NKVDga ketma-ket xat yozadi, natija bo'lmagach, Moskvaga yo'l oladi. Uning yordami bilan Dadamirzo va Zebixon oqlanadi. Afsuski, Dadamirzo bu quvonchli xabarni eshitmasdan vafot etadi. Zebixon “ota”si Dadamirzoni urf-odatimizga ko'ra dafn qildiradi va yettisini o'tkazib, qizi Lolani olib, yo'lga otlanadi.

Namanganga yetib kelgan Zebixonni hech kim quchoq ochib kutib olmaydi. Aksincha, unga yana o'sha davrdagiday xalq dushmani kabi munosabatda bo'lishadi. Qo'lidagi Stalinning muhri bosilgan qog'ozni ko'rsatgachgina unga ishonishadi. Zebixon otasining vafoti haqida eshitadi. Ota bechora Zebixonni olib ketgan kuniyoq bu olamni tark etgan edi.

“Zebixon behol va bemajol yerga o'tirib, qo'llari bilan boshini changallagancha ich-ichidan, dard-alam va judolikdan xo'rsinib, uzoq yig'ladi”.

Ertasi kuni qo'shnisi Habibaxon chiqadi. Undan eri Dadamirzo haqida so'raydi. Zebixon jimib qoladi va bor gapni qoldirmasdan barchasini hikoya qilib beradi. Dadamirzoning oqlanganlik to'g'risidagi hujjatni qo'liga topshiradi.

“Kurash beayov kechardi. Jadidlarning hayoti ham shu ma'noda og'ir o'tgan. Chor istibdodi davrida ham, hukmronlik sho'rolar qo'liga o'tgach ham. Ko'plab islohotlarga xayrixohlik bildirgan leninchilargacha mahalliy xalqning “ko'zi” ochilishini istamasdi. Lekin siyosatda riyokorlik, ikkiyuzlamachilik ustuvor edi. Bundan namanganlik jadidlar qanday ozor va aziyat chekishganini aks ettirish ochiq-oydin Isoqjon Nishonov romani markazidagi masalaga aylangan” (Sodiq Sayhun).

“Dunyo imoratlari ichida eng ulug'i maktabdir”, degan edi Mahmudxo'ja Behbudiy. Shu ma'noda Isoqjon Nishonovning “Jadidlar qismati yoxud imperiya qurbonlari” romani orqali o'sha davrdagi maktabchilik tarixi va unda namanganlik jadidlarning tutgan o'rni haqida ko'p narsani o'rganish mumkin.

O'ylaymanki, bu asar qisqa fursatda muallifning avvalgi mashhur — “Afg'on shamoli” roman-seriali, “Xazon bo'lgan bolalik”, “Qora marjon” va boshqa asarlari kabi o'z muxlislarini topa oladi.

Ulug'bek TO'YChIYEV,

Mahfuza MO'MINOVA,

Chortoq tuman axborot-kutubxona

markazi xodimlari.