Mashinasi bor odam boy-mi?..

yoki shaxsiy avtomobilga tobelik qator ijtimoiy muammolarni keltirib chiqarayotgani xususida

Aholi o'rtasida shaxsiy transport vositalariga bo'lgan ehtiyoj yil sayin oshib bormoqda. Masalaning chigal tomoni shundaki, avtomobil xarid qiluvchilar safining kengayishi faqat aholi daromadlarining oshishi hisobiga emas, balki avtokredit, lizing, “vыkupka” yoki boshqa shartlar asosida amalga oshirilmoqda. Avtomobil sotib olishga qurbi yetmaydigan, lekin xohishi bor odamlar avtokreditning achchiq “ta'mi”ni tatib ko'rgach, pushaymon bo'lishayotgani ham ayni haqiqat. Vaholanki, hoyu havas uchun yengil mashina xarid qilish o'rniga mavjud mablag' oila daromadini oshiradigan loyihalarga sarflansa, nur ustiga nur bo'lardi.

Engil mashina ham bir ro'zg'or

Rostdan ham, yengil avtomobil qulay transport vositasi ekanini inkor eta olmaymiz. Oila og'irini yengil, uzog'ini yaqin qilishda undan o'tadigani yo'q. “O'zingda bo'lganiga nima yetsin!” deydi ba'zilar. Bu yaxshi. Ammo bugun puli bor ham, yo'q ham mashina ishqibozi. Ko'chadan o'tgan mashinaga havas qiladi. “Qaniydi, mening ham shunday chiroyli avtomobilim bo'lsa edi!”. Hatto kreditga olib, qarzga botganlar, ro'zg'orini boqishga qiynalib qolganlar qancha! Aslida, avtomobilni ro'zg'oridan orttirib, qo'shimcha puli bor odam olsa, yarashadi. Darvoza ichkarisida yap-yangi qimmatbaho avtomobil tursa-yu, bola-chaqaning ichgani yovg'on narsa bo'lsa, bunday hayotga havas qilish mumkinmi? To'g'ri, avtomobilni kira qilib, oila boqish uchun sotib olayotgan yoki ijaraga yo'lovchi tashib yurganlar ham istagancha topiladi. Ba'zilari topganini jarimaga to'lab, choychaqaga ham arzimaydigan pul ishlayotgani ham rost.

Hozir qishloq yoki ovullarga borsangiz, avtomobili yo'q xonadonni topish amrimahol. Kambag'aldayam, boydayam, beva-bechoradayam bir ulov bor. Ba'zi oilalar umr bo'yi boshi avtokreditdan chiqmaydi. “Shu sabilni nega oldim?” deb pushaymon bo'ladi. So'nggi pushaymon esa o'zingga dushman deb bejiz aytilmagan. Avtomobil ro'zg'orga shodlik emas, kulfat keltirsa, uni deb yegan-ichganingda, yashashingda halovat bo'lmasa, kimga keragi bor bu daxmazani, deguvchilar ham juda ko'p.

Bir paytlar O'zbekiston avtomobil sanoati rivojlangan mamlakatga aylanadi, kelgusida har bir xonadonda shaxsiy mashina bo'ladi, deb minbarlarda bong urilgan edi. O'shanda avtomobil ko'payib, ko'chalarga sig'may qolishi, tirbandlik kundalik hayotimizga salbiy ta'sir o'tkazishi, undan chiqayotgan zararli gaz ekologiyani ifloslantirishi haqida o'ylab ko'rmagan ekanmizmi? Ishgayam, bozor-o'chargayam, sayohatga ham avtomobilda borilsa, tirbandlik avj olaveradi-da. Eng yomoni, ba'zi odamlar jamoat transportida yurishni o'zi uchun “or” deb biladi. Chunki uning qo'sha-qo'sha avtomobili bor, boy-da. Go'yo ekologik inqiroz, tirbandlik yoki avtohalokatlar unga tegishli emasdek. Hamma narsani pul yoki tanish-bilishchilik bilan hal qilaman, deydi-da. Shunday odamlar kasriga bugun hayotimizda muammolar ko'payib bormoqda.

Ro'zg'oridan orttirgan qo'shimcha mablag'i bo'lmasa-da, qarzga avtomobil sotib olishga intilayotgan odamlarni u qadar oqlay olmaymiz. Xalqimizda yengil mashina ham bitta ro'zg'or, degan gap bor. Shuning o'rniga qishloq aholisi uchun zarur bo'lgan mahsulotni qayta ishlaydigan mini-sex yoki kichik ishlab chiqarish korxonasi ochsa, elu yurtga nafi ko'proq tegadi, ro'zg'ori bayod-shoyad bo'ladi. Mablag'i ko'paygach, ana undan keyin avtomobilning zo'ridan xarid qilsa ham yarashadi. Axir, kredit sovg'a yoki ehson emas, balki majburiyatdir. Kreditning o'zini-ku qaytarasiz, foiziniyam bank qurtday sanab oladi. Xuddi oyog'iga tushov urilgan odamga o'xshaysiz. Qarzdan qutulguncha sillangiz qurib ketadi. Avtomobilning xarajatlarini aytmaysizmi? Bugun bu yerida ishkal chiqsa, ertaga moy almashtirish, keyin g'ildiraklarni yangilash, xullas, bir joydan “tomib” turadigan pul bo'lmasa, oddiygina odam avtomobilni eplab mina olmaydi.

Ziyofati oshib tushdi

Qishloqda bir yigit xorijda ishlab kelib, avtokreditga yap-yangi qimmatbaho avtomobil oldi. “Baraka topsin, zo'r ishlab kelibdi, yigitning sultoni shunday bo'ladi-da”, deyishdi qo'shnilar tilyog'lamalik qilishib. Uning rafiqasining og'zi qulog'ida, dugonalarining ko'zini o'ynatib, rosa kiftini keltirib maqtanganini, o'g'li esa sinfdoshlariga “aslida, bu avtomobil meniki” deya dunyolarga sig'may yurganini aytmaysizmi? Xullas, yangi avtomobilni “yuvish”ga biz ham bordik. Boyvachchalarnikidek bezatilgan dasturxondagi noz-ne'matlar, ichimliklarni ko'rib, aql shoshadi. Shuncha xarajat nimaga kerak deb xayoldan o'tkazasiz. Xorijda ishlab, yaxshi pul topgan bo'lsa, hammasini ko'kka sovurish kerakmi? O'zi kambag'algina yigit bo'lsa, qo'liga besh-to'rt so'm tushib qolib, o'zida yo'q xursandligini qarang, deb o'ylab turgandik. Xuddi fikrimizni uqqandek, yelkamizga qo'lini qo'yib: “Tog'a, bu dunyoda yashab qolish kerak, odamlar mening kimligimni ko'rib qo'ysin, endi men boyvachchaman!” deya mushtlarini ko'ksiga urdi. Indamadik, nima ham deymiz, shu paytda unga gap uqtirib bo'ladimi? Hasad qilyapti, degan fikrga borishi ham mumkin-da. Ichimizdagini tashimizga chiqarmadik, “moshin buyursin, yaxshi kunlarda mingin” deb duo qilib, uyga qaytdik.

Boyvachcha ukamiz yangi avtomobilni bir haftayam mingani yo'q. Avtokreditni to'lash uchun xorijga ishga jo'nab ketdi. Ancha yillardan buyon chang bosib yotgan bu qimmatbaho mashinaga emas, xonadon bekasiga, ikki o'g'il, uch qiziga rahmimiz keldi. Xorijdan kelayotgan pulni avtomobil yamlamay “yutyapti”. Ayolning ahvoliga havas qilib bo'lmaydi. U qo'ni-qo'shnilarning kir-chirini yuvib, oila tebratishga majbur. Avtomobil esa faqat u yigitning xorijda yaxshi ishlab kelganiga “dalil” vazifasini o'tayapti, xolos.

Tirbandlik — “zanjirbandlik”

Ana shunday muammolar mavjud bo'lsa-da, avtomobilga tobelik to'xtamayapti. Qaerdadir bir yirik anjuman bo'layotgan bo'lsa, albatta, o'sha joyda tirbandlik yuzaga keladi. To'y yoki boshqa izdihomlar haqida gapirmasa ham bo'ladi. Yengil mashina orasidan joy topib yurishning ham imkoni bo'lmay qoladi. Mehmonga 10 nafar kishi aytilgan bo'lsa, ular kamida 8-9 ta yengil mashinada keladi. Avtomobil ko'pligidan shaharda odamlar emin-erkin sayr qila olmaydi. Hatto piyodalar yuradigan yo'laklarga ham avtomobil qo'yilyapti. Yo'lovchilar asfalt yo'lda yurishga majbur bo'lishmoqda.

Tirbandliklar faqat Toshkent shahrida emas, viloyatlarda ham yo'l harakati maromini susaytirishda davom etmoqda. Koshki edi, faqat yo'l harakati maromini susaytirsa. Tirbandlik bu “zanjirbandlik”. Chunki ma'lum muddat sizning go'yoki qo'l-oyog'ingiz zanjirband qilingandek. Uning ustiga motor ishlab, zararli gaz chiqarib turibdi. Qanchadan-qancha ishu yumushlar bajarilmay qolyapti. Iqtisodiyotga, ijtimoiy hayotga katta zarar yetmoqda.

Shu o'rinda bir misol: Germaniyada ko'pincha katta bozorlik qilish uchun yoki shahardan tashqariga chiqish to'g'ri kelgandagina yengil avtomobildan foydalanishadi. Bu yerda aholi, asosan, jamoat transportida yoki velosipedda yurishadi. Ahamiyatli jihati shundaki, odamlar ishga, asosan, velosipedda kelishadi. Faqat shanba kuni bozorlik qilish va yakshanba dam olish uchun biror yerga borish maqsadida shaxsiy avtomobil ruliga o'tirishadi. Aholi shahar ichiga iloji boricha avtomobilda kirishmaydi. Bu ularning ekologik madaniyati yuksalganidan dalolat beradi. Shuning uchun ham Germaniyadagi shaharlar ozoda va ekologik jihatdan ham musaffo. Toshkent havosining tobora ifloslanib, dunyoda yuqori o'rinlarga ko'tarilayotganiga o'zimiz sababchi bo'layotganimizni bir o'ylab ko'rsak, foydadan xoli bo'lmasdi.

Darvoqe, mamlakatimizda avtohalokatlar soni ham oshib boryapti. Bu ham avtomobilsizlashtirish o'ta muhim masala ekanidan dalolat bermoqda. Shaharda harakatlanuvchi avtomobillar soni kamaysa, jamiyatda ijtimoiy, xavfsizlik va salomatlik darajasi yaxshilanadi. Axir shahrimiz havosi musaffo, yo'llarimiz bexatar va bexavotir bo'lsa, kayfiyatimiz ham yuqori, ish unumi ham baland bo'ladi.

Sog'lom shahar velosipedlar bilan quriladi

Siz velosipedda ishga borishingiz mumkinmi? Yo'q, albatta! Qimmatbaho avtomobilingiz turganda qiynalib velosiped minib yurasizmi? Qolaversa, bu sizning obro'yingizga to'g'ri kelmaydi, shundaymi? Qolaversa, avtomobili bor odamlarning aksariyatida velosiped yo'q. Chunki ular bu transport vositasiga ehtiyoj yo'q, deb hisoblashadi. Nega unda Germaniyadek rivojlangan davlatda aholining kamida 77 foizi yil davomida velosipeddan foydalanadi. Yoki Berlinda shahar aholisining kamida 25 foizi velosipedni asosiy transport vositasi sifatida tanlagan va so'nggi o'n yilda velosipedchilarning ulushi doimiy ravishda ortib bormoqda.

Niderlandiya aholisi velosipedda kuniga o'rtacha 2, 6 kilometr yo'l bosadi. Olimlarning hisob-kitoblariga ko'ra, agar butun dunyo bo'ylab velosipedda harakatlanish tatbiq etilsa, atmosferaga yillik karbon dioksidi ajralmasi 686 mln. tonnaga kamayar ekan. Bu hajm ko'pgina mamlakatlar, jumladan, Buyuk Britaniya, Kanada, Saudiya Arabistoni va Avstraliyaning umumiy CO2 emissiyasidan ortiqdir.

Shifokorlar ma'lumotlariga ko'ra, velosiped eng avvalo inson salomatligi uchun foydali ulov hisoblanadi. Uni boshqarish — yurak-qon tomir tizimini mashq qildiradi, suyak va mushaklar mustahkamlanadi. Ortiqcha vazn, diabet va boshqa surunkali xastaliklar xavfi kamayadi. Har kuni ishga velosipedda boradigan kishilarda saraton kasalligiga chalinish 45 foizga, yurak-qon tomir kasalliklari xavfi esa 46 foizga kamayishi o'rganib chiqilgan.

Dunyodagi rivojlangan davlatlarga e'tibor qaratadigan bo'lsangiz, ularning asosiy transport vositasi — jamoat transporti yoki velosipeddir. Boshqa mamlakatlarda aholi mobillashayotgan bir vaqtda O'zbekiston avtomobillar mamlakati bo'lib qolmasligi zarur. Aholiga velosipeddan foydalanishi uchun qulay infratuzilma yaratilishi, targ'ibot ishlari olib borilishi lozim.

Afsuski, bu boradagi sa'y-harakatlar bilan maqtana olmaymiz. To'g'ri, velosiped uchun yo'laklar bor. Ammo ular juda kam. Bir mahalladan ikkinchisiga avtomobil yo'lini yoki piyodalar yo'laklari orqali o'tishga to'g'ri keladi. Masalan, poytaxtimizning katta qismini velosiped orqali bosib o'tish uchun qulay infratuzilma yaratilmagan. Bu esa velosipedni shaharda asosiy transport vositasi sifatida foydalanishga imkon bermaydi.

Poytaxtimizda velosiped bilan qilinadigan sayohatlar ko'paytirilsa, avtomobildan foydalanish darajasi keskin qisqaradi. Tadqiqotlardan shu narsa ma'lumki, velosipeddan foydalanish ulushini oshirish yillik global iqlim o'zgarishini yumshatish uchun yo'naltiriladigan mablag'larni tejashda muhim ahamiyat kasb etadi. Havo sifatining yaxshilanishi sog'liqni saqlash xarajatlarini ham kamaytirib, kasallik tufayli ish kunlari yo'qotilishining oldini olgan bo'lardi.

Faxriddin BOZOROV,

O'zbekiston Jurnalistlar

uyushmasi a'zosi.