Ekologik madaniyat
Bugungi texnologiya rivojlangan zamonda tabiatning sofligi va musaffoligini asrash dunyo miqyosida dolzarb mavzuga aylanib ulgurdi. Insoniyatning yaqin do'sti, hamrohi bo'lgan ona tabiatning hozirgi paytdagi qiyofasi har bir insonni tashvishga solishi, shu bilan bir qatorda, tabiatni asrashga bo'lgan mas'uliyatni oshirishga undaydi. Nafas olayotgan havomiz, ichayotgan suvimiz, iste'mol qilayotgan oziq-ovqatlarimiz, hayvonot va o'simliklar olami zararli unsurlardan xoli bo'lishini xohlaymiz. Afsuski, bugun ona tabiat insoniyatdan anchagina xafa deyishimiz mumkin. Ekologik ahvolimizni bugundan yaxshilashga harakat qilmasak, ertangi kun kelajak ham, ona zamin ham bizdan aslo rozi bo'lmaydi.
Shu bois tabiatni asrash, unga ehtiyotkorona munosabatda bo'lish davlat siyosati darajasiga ko'tarildi. Ko'plab qonunlar, qarorlar, konsepsiyalar ishlab chiqilmoqda. Birgina O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025 yil 15 maydagi PQ–184-son qarori bilan qabul qilingan “2030 yilgacha bo'lgan davrda aholining ekologik madaniyatini yuksaltirish konsepsiyasi”ni olib ko'radigan bo'lsak, bu hujjat jamiyatimizning barcha bo'g'inlarida fuqarolarning ekologik madaniyatini yuksaltirishni nazarda tutadi. Konsepsiyada asosiy maqsad sifatida “o'sib kelayotgan yosh avlodda ekologik bilim, ong va madaniyatni shakllantirish hamda rivojlantirish, ushbu yo'nalishda ta'lim-tarbiya jarayonini samarali tashkil etish, aholining barcha qatlamlarida ekologik madaniyatni, shu jumladan, “yashil” iste'mol madaniyatini yanada yuksaltirish” belgilangan. Bizda ekologik madaniyat rivojlanmas ekan, barcha jabhalarda rivojlanishimiz oqsaydi. Ekologik madaniyatni ta'lim-tarbiya jarayonini samarali tashkil etish bilan bog'lasak, kelgusi jamiyatimizda atrof-muhit bilan bog'liq muammolarimiz o'z-o'zidan kamayib boradi. Inson ongi va tafakkurida inson va tabiatning o'zaro uyg'un ekanligini, tabiatga nisbatan do'stona ruhda yondashuv hamda mas'uliyatimizning oshishini tushunish ekologik tafakkurning yuksalishiga olib keladi.
Ekologik madaniyatni yuksaltirish oila, mahalla, uzluksiz ta'limning barcha bo'g'inlaridan, tashkilot, muassasa, korxonalardan boshlanishi kerak. Oilada bolajonlar uchun “Aqlvoy”, “Bolajon” va boshqa telekanallarda bolalarni atrof-muhitga, tabiatga ehtiyotkorona munosabatda bo'lish ruhida tarbiyalashga qaratilgan ma'naviy dasturlar tashkil etish hamda namoyish etish” ko'zda tutilgan. Endigina o'sib kelayotgan, dunyoni ma'nan anglab boshlayotgan bolalarda bu usul anchayin samarali natijani berishi shubhasiz. Chunki bola ko'rgan va eshitgan narsasiga amal qiladi. Telekanallar orqali qo'yilayotgan dasturlarda qahramonlar tilidan aytilgan gaplar va ular bajargan harakatlar orqali ular atrof-muhitga do'stona bo'lishni o'rganishadi. Suvni isrof qilish yomon odat ekanligini bola o'rgandimi, demak, unda doimo shu tushuncha saqlanib qoladi va shunga amal qila boshlaydi.
Buni maktabgacha ta'lim tashkilotlari ham amalda qo'llashi samarali natija beradi. Konsepsiyada aynan “maktabgacha ta'lim tashkilotlari tarbiyalanuvchilari o'rtasida “yashil” transport turidan foydalanishni targ'ib qilish bo'yicha barqaror ko'nikmalarni shakllantirish maqsadida har yili bolalar velomarafoni o'tkazish” ham nazarda tutilgan. Bu yerda “yashil transport” tushunchasi bolalar uchun noodatiy hisoblanadi va ular tarbiyachilar orqali bu transport inson salomatligi uchun foydali va tabiat uchun zararsiz texnika hisoblanishini bilib oladilar. Bu inson uchun ham, ekologiya uchun ham samarali yondashuv hisoblanadi.
Oliy ta'lim sohasida ham ekologik madaniyatni yuksaltirishga taalluqli bir qancha vazifalar belgilab berilgan. Xususan, “har bir oliy ta'lim muassasasining veb-saytida talabalar ekologik madaniyatini yuksaltirishga qaratilgan “Ekofaol talabalar” degan alohida bo'lim tashkil etish va unda tegishli ta'lim muassasasining talabalari tomonidan ekologik madaniyatni yuksaltirish, atrof-muhitni asrab-avaylash va muhofaza qilish borasida amalga oshirilgan ishlar to'g'risidagi ma'lumotlarni doimiy joylashtirib borish”ni misol tariqasida keltirib o'tishimiz mumkin. Bundan ko'rinib turibdiki, “Ekofaol talabalar” jamoasi qamrovi kengayishi va ular tomonidan ekologik madaniyatni yuksaltirish borasida olib boriladigan ishlar muntazam yo'lga qo'yilishi lozim. Bu talabalar o'z jamoasi qamrovini doimiy ko'paytirib, oliy ta'lim muassasasida talabalar orasida ekologik muammolarga bag'ishlangan so'rovnomalar, munozaralar, kechalar, zakovat o'yinlari, intervyular tashkil etishlari mumkin. Yuqorida sanab o'tilgan tadbirlarning barchasida ekologik yondashuv asosiy maqsad qilib qo'yiladi. Bularni o'tkazish natijasida talabalarda atrof-muhitga ehtiyotkorlik va do'stonalik ruhi shakllanib boradi va odatga aylanadi. Bu jarayonda o'qituvchilarning talabalarni qo'llab-quvvatlashi ularning amalga oshirayotgan ishlari yanada samarali bo'lishiga yaqindan yordam beradi.
Oliy ta'limdan keyingi ta'limda “Ekologik madaniyat va ekologiya muammolari sohasida ilmiy tadqiqotlar olib boruvchi xotin-qizlar uchun hududlar kesimida doktorantura uchun qo'shimcha kvotalar ajratish amaliyotini yo'lga qo'yish” belgilab berilgan. Bu ekologiya sohasidagi xotin-qizlarning ilmiy tadqiqot olib borishi uchun yaxshi imtiyoz deyishimiz mumkin.
“Davlat organlari va tashkilotlari, shu jumladan, huquqni muhofaza qiluvchi organlarning rasmiy veb-saytlarida “Ekofaol xodim” nomli alohida bo'lim ochish, unda ekologik madaniyatni yuksaltirish, shu jumladan, targ'ibot tadbirlari, ushbu yo'nalishdagi namunali xodimlar haqida ma'lumotlar joylashtirish va ularni muntazam yangilab borishni yo'lga qo'yish” konsepsiyaning ekologik madaniyatni targ'ibot qilish sohasidagi yana bir yo'nalishi sifatida muhimdir. “Ekofaol xodim” nomli bo'lim davlat organi, tashkilot xodimlarini ekologik madaniyatli bo'lishga undaydi. Ularning atrof-muhitga do'stona munosabati boshqalarni ham bunga jalb eta boshlaydi. Birgina “Respublikaning barcha hududlarida davlat organlari va tashkilotlari, shu jumladan, huquqni muhofaza qiluvchi organlar binolarida velosipedlar uchun maxsus to'xtash joylarini tashkil etish” qismida xodimlarni, yuqorida qayd etib o'tganimizdek, “yashil” transportdan foydalanishga undaydi. Aynan ishga velosipedlarda keladigan xodimlarni “Ekofaol xodim” sifatida e'lon qilib borish boshqalarni ham bunga da'vat etadi. Davlat organlari va tashkilotda “yashil” transportdan foydalangan xodimlarga har xil imtiyozlar berilsa, bu jarayon yanada ommalashib, yoqilg'ili transport vositalaridan chiqayotgan zararli gazlar tabiatga zarar yetkazishining anchayin oldi olingan bo'ladi.
Hammamizga ma'lum, ba'zi paytlarda ko'cha chetidagi ariqlarda, yo'laklarda chiqindilarning yotishi ko'nglimizni xira qiladi. Bu uyatli holat. Kimdir ko'cha chetiga chiqindi tashlayotganini ko'rganda har bir kishi unga bunday qilmasligini, bu ish yaxshi emasligini tushuntirishi shart!
Xullas, ona zaminimiz, tabiatimiz kelajagi, uning musaffoligi ekologik madaniyatimizga bog'liq.
Muborak O'SAROVA,
Termiz davlat pedagogika instituti tayanch
doktoranti.