Shoberdi baxshini eslab…

Kechagiday yodimda: mart oyi edi, bobom Shaydul karvon bobo qo'limdan yetaklab, ustozimning xonadoniga olib borgan edi. Mashhur baxshi bobomni yaxshi tanir ekan: termayu qofiyalar bilan kutib oldi. Chehrasi yorishib, ichkariga manzirat qildi. So'rashib, ahvollashib bo'lganlaridan so'ng, bobom gapning ustini ochdi: “Shu nevaramning chechan bo'lguday cho'ti bor, baribir qonida bor-da: otasining tog'asi o'z davrida katta baxshi o'tgan, sin solib bir qarang qani”, deb taniqli baxshiga yuzlandi. Men “jigitcha” bo'lib qolgan edim: o'z uyida ko'nglini ochib, tilazaki gaplardan qochib gurung berayotgan bu insonning mashhur Shoberdi baxshi Boltayev ekanligini allaqachon bilgan edim.

Shunda Shoberdi baxshi bir jilmayib, to'rda osig'liq do'mbirani olib: “Qani, bir cherting”, dedi. E, og'aynilar, usta odamning susti bo'ladi, har qanday o'smir bolaning ham biror kamu ko'sti bo'ladi, shunday paytda lab chimirmay dalda berib jilmaygan ustoz o'rganchik shogirdning chin do'sti bo'ladi! Do'mbirani qo'limga olib, bilganimcha cherta boshladim. Bobom dorda o'ynayotgan dorbozga qaraganday alag'da, Shoberdi baxshi bo'lsa ko'zlari bilan dalda beradi. Do'mbirani shogirdlik taomiliga ko'ra, odob bilan yostiqning ustiga qo'ydim: ko'zi bilan dalda bersa ham ko'ngli bilan har bir harakatimga sin solib o'tirgan baxshi bu harakatimni ma'qullab, jilmayib qo'ydi. Shoberdi baxshi “sipolik”dan yiroq inson ekan: fikrini ochiq aytib qo'ya qoldi. “Karvon bova, yaxshi bola tarbiya qipsiz, endi uch-to'rt kun biznikida qoladi, xudo singan bo'lsa, nom ko'targan baxshi bo'ladi”, dedi.

Shu-shu bo'ldi, men shogird tushdim. Bobom qiblaga qarab, oyog'ini tirab duo berdi. Baxshilarda ustoz-shogirdlikning udumi boshqacha: bu udumni ikki-uch varaq qog'ozga sig'dirib bo'lmaydi. Alqissa, jurnalistlar tili bilan ­aytganday, men ustozdan baxshichilik sir-­asrorlarini o'rgana boshladim.

Sal vaqt o'tib, Shoberdi baxshini Denovning sobiq Ilich nomli (hozirgi “Navro'z”) xo'jaligida bo'ladigan “Navro'z” bayramiga taklif qilishdi. Navro'z saylida odamlar sochilib, har kim o'zi istagan joyda aylanib yuradi: birov konsertda, yana birov olishu ko'pkarida, yana kimlardir maysalarga yonboshlab atrofni tomosha qiladi. Bir vaqt navbat Shoberdi baxshi Boltayevga berildi. Ustoz ko'zlarini yumib, do'mbirani bag'riga olib, bir na'ma boshlagan ediki, qiyos qildim, irmoqlardan suvlar bir jilg'aga yig'ildi: har to'badan odamlar guras-guras oqib kelardi! Odamlar gala-gala, sela-sela to'balardan taram-taram bo'lib baxshi bobo tomon jela boshladi. Bir kuy tugamasdan baxshining atrofida odamlarning zich halqasi hosil bo'ldi. Shunda baxshi el bilan salomlashib, ikki-uch og'iz tilak aytib, birdan menga yuzlandi: “Hey bachcha, mening qabatimga kel”, dedi. Men buncha odamning qarshisiga birinchi marta chiqishim edi, ichimda hayajon emas, mas'uliyatga o'xshash bir tuyg'u bor edi. Asta chiqib bordim. Baxshi mening yelkamga kaftini qo'yib, muxlislarga qarab: “Ey birodarlar, qon-qarindoshlar! Shu bachcha ikki kun bo'ldi Boysuntovning belidan oshganiga, “Mo'nchoq”qa borib menga shogird tushganiga, menam bir qarab bildim bu bachcha Shoydil karvon bovaning uyida do'mbirachi bo'lib pishganiga! Yettining biri Xizr deydi, yettiniki tegmasa, birniki tegadi: ey xaloyiq, shu bachchaga bir duo berayik. Shu sahnadan orangizga qaradim, Xizr ko'rganlar borligini sezdi juragim, sizlardan bir duo so'radim. Qo'llardi ko'tarayik, shu bachcha o'zimday baxshi bo'lsin! Ovmin!”, deb kaftini yoyib duo qildi. Odamlar “omin” deb qo'shildi.

Ustoz-shogirdlik taomili shunday: ustoz duo bermasa, shogird do'mbira ko'tarib o'rtaga chiqolmaydi. Shoberdi baxshi tantilik qildi, o'zi bergan duosi bilan qanoatlanmay, eldan duo olib berdi, o'zimday baxshi bo'lsin, dedi. Bu duolar, ustozimning tilaklari menga qanot bo'ldi. Ustozim xonadonida sakkiz yil yurib, o'rgangan narsalarimni yozsam, katta kitob bo'ladi. Lekin eng ko'p o'rganganim – ustozning xislatlaridan o'rnak oldim va bildimki, Shoberdi baxshini elga tanitgan fazilatlar faqat u kishining benazir san'ati emas, elga manzur gapni topa bilishi, har bir insonning hurmatini joyiga qo'yishi, elning mehrini qadrlashi edi.

Ha-ya, u kishining yana bir fazilati bor ediki, bu haqda gapirmay o'tolmayman. Qumqo'rg'on tumanida, Bobotog'ning etagida joylashgan Boymatov bobo qishlog'iga birga hizmatga bordim. Shoberdi baxshi dostonning “ichiga kirib” kuylar, muxlislar berilib tinglar edi. Doston shunday joyiga keldi: Alpomish Qaldirg'och singlisi bilan uchrashgan joyi edi, shunda Qoraolchin degan chobag'on takaning ovxirisini olib kelib, Qaldirg'och oyimning o'tovining ustidan tashab, bir-ikki og'iz behayo gap gapirib o'tib ketadi. Shunda Qaldirg'ochoyim bu gapni tenasiga sig'dirolmay jilab turgan joyi:

Og'a desam, ko'zimdan yosh tomadi,

Shunday kunda emchakdoshim kemadi.

Qandaylar bekning singlisi edim,

Yolg'onchida jurgiligim qolmadi…

Jilaganga Olloh madatkormikan,

Kuygan qulga bu yolg'onchi tormikan?

Jer betida jurgiligim qolmadi…

Yolg'onchida emchakdoshim bormikan?

Bir maydon Qaldirg'ochoyimni yig'latib, o'zi ham yig'lab, dostonning ichiga kirib, o'zi ham kuyladi, tinglovchilar ham yig'lab tinglab sel bo'lib ketdi… Shunda bir muxlis: “Ey Shoberdi baxshi, yuraklar sel bo'lib ketdi! Endi shu ukkag'ar g'animni biryoqli qiling”, deb yubordi.

O'zbekiston xalq baxshisi unvoni yaralishiga ham sababchi ustozim ekanligini ko'pchilik bilmasa kerak. Rahmatli Birinchi Prezidentimiz Surxondaryoga tashriflari chog'ida ustozim so'zga chiqib, bir-ikki og'iz baxshiyona terma kuylagandan keyin, Karimov bobo u kishini bag'riga bosib: “Yurtimizda shuncha unvonlar bor, nega baxshilarga unvon yo'q? Bugun shu unvonni ta'sis etsak”, deb zalga yuzlandi. Shunda barcha o'rnidan turib, olqishlab qarsak chalib yubordi. Bu tarixiy voqea menga ilhom berdi, shunda shunday to'rtlik yozdim:

Janubidan vatanimga eshik bo'lgan

Surxonim,

Baxshilari hofiziga qo'shiq bo'lgan

Surxonim.

Buyuk unvon bugun senda tug'ildi,

Xalq baxshisi unvoniga beshik bo'lgan

Surxonim.

Ustozim umri davomida juda katta ishlarni amalga oshirdi. Shunday buyuk ishlaridan katta daryoga ko'prik qurib, qabristonga yo'l soldi. Bu ko'prikdan hali-hanuzgacha elu xalq minnatdor bo'lib o'tib-qaytmoqda. Baxshichilik san'atida juda katta ishlar qildi: respublikamizda yagona bo'lgan Termiz baxshichilik maktabining ochilishida ham juda katta hissasi bo'lgan. Har doim menga birinchi bo'lib xalqdan olib bergan duosi ilhom bag'ishlaydi, o'zimday bo'lsin deb qisqagina duo bergan bo'lsa-da, bu tilak men uchun juda qimmatli. Hayotda ustozimga o'xshash jihatlarga duch kelganimda, shu duosini eslayman va haqiga duo qilaman: oxiratlari obod bo'lsin. Ustoz ming-minglab muxlislar hamda shogirdlari va farzandlari qalbida mangu yashaydi! So'zimning yakunida ustozimning xotirasiga bag'ishlab aytgan termamdan bir parchani hukmingizga havola etaman:

Egasidan ayrilib quv yog'och ham jiladi,

Bu ayriliq yoronlar juragimni tiladi,

Baxshichilik san'atining

bir ustuni quladi,

Elim suygan baxshing ketti, Surxonim,

Safingdan bir yaxshing ketti, Surxonim.

Safar baxshi ShAYDULOV,

O'zbekiston xalq baxshisi.