Unutilgan shoira: Mukarrama Otin kim edi?

Arxivda Saodat Shamsiyevaning shaxsiy fondi ustida ishlayotgan vaqtim (R-2854-fond, 1-ro'yxat, 59-yig'majild) kutilmaganda bir shoira ayol nomiga duch keldim. Bu nomni ilgari na darsliklarda, na ilmiy adabiyotlarda uchratgan edim. Qiziqib, qo'lyozma materiallarni varaqlay boshladim. Manba oddiy ruchkada, kirill grafikasida yozilgan bo'lib, unda Mukarrama otin haqida qisqa, ammo muhim ma'lumotlar keltirilgan edi. Shu qo'lyozmalar orqali men ilgari deyarli hech qaerda tilga olinmagan bir ayol ijodkor hayoti va ijodi bilan tanishdim.

Xalq orasida o'zbek ayollari ijtimoiy hayotga faqat Sovet davrida kirib kelgan, degan qarash tez-tez uchraydi. Biroq tarixiy manbalar bu tasavvurni to'liq tasdiqlamaydi. Aksincha, arxiv sahifalarida bu fikrni rad etuvchi unutilgan ovozlar ham mavjud. Mukarrama otin ana shunday shoiralardan biri ekan.

Mukarrama otin 1903 yilda Toshkentda, Hasanxon domla oilasida tug'ilgan. Onasi Mastura otin ham qizlarni o'qitgan. Oiladagi muhit tufayli u yoshligidan ilmga oshno bo'ladi. Mashrab va Navoiy asarlarini mutolaa qilib ulg'ayadi.

13 yoshida  she'r yozishni boshlaydi. Uning 1916 yilda yozilgan “Muncha ham” she'rida o'sha davr o'zbek ayolining ichki dardi, erksizlik hissi va umidlari yaqqol aks etadi:

Biz faqir bechora qizlar

                          Xor erurmiz muncha ham,

Bosh egib, qullik qilib,

                          Nochordurmiz shuncha ham.

Bu qaro zulmat uyida

                         Ko'rmayin oftob yuzin,

Sarg'ayib ruxsorimiz,

                         Abgordurmiz muncha ham.

Dildagi orzu, havas,

                        Ramzini oshkor etmayin.

Ko'rsalar kimga ravo,

                        Biz rozidurmiz muncha ham.

Na uchun dunyoga keldik,

                        Bo'lmasa erk-ixtiyor.

To'rt devor ichra yuragi,

                        Qon erurmiz muncha ham.

Qalbimizni mehru muhabbat

Etmayin izhor ko'p pinhon,

                        Tun erurmiz shuncha ham.

O't tushib kuygan zamonimiz,

                                   Bizga yor bo'lmasa,

Qiz asir, “maxluq” degan,

                   Badnom erurmiz muncha ham.

Mukarrama otin oddiy ijodkor emas edi: u o'z davrining og'riqlarini yuragidan o'tkaza olgan, ilmga tashna o'zbek qizi edi. She'rlari ham ancha baland, yuksak darajada yozilganidan shuni aytish mumkin bo'ladiki, u juda iqtidorli shoira bo'lgan.

1918 yillardan boshlab jamiyatda katta o'zgarishlar yuz beradi. Ziyolilar xotin-qizlar savodxonligini oshirishga intiladi. Shu bilan birga, yangi siyosiy tizim ayollarni jamiyat hayotiga jalb etishga kirishadi. Bu jarayon ayollar ijodida ham aks eta boshlaydi.

1926 yilda yosh shoiralar ijodi “Erk kuylari” nomi bilan alohida to'plam holida nashr etiladi. Bu haqda Saodat Shamsiyeva o'z xotiralarida shunday yozadi: “1926 yil bo'lsa kerak, Oybek yosh qalamkash qizlar she'rlarini to'plab, kichik to'plam qilib chop ettirdi…” (O'zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi, R-2854, 1-ro'yxat, 17-yig'majild, 2-varaq).

Bu to'plam ayollar ijodining yangi bosqichga chiqqanini ko'rsatadi. Biroq unda ham Mukarrama otin nomi uchramaydi. Bu esa uning ijodi keng adabiy maydonga chiqmay, ko'proq yopiq muhitda qolib ketganini anglatadi.

Mukarramani erta turmushga uzatdilar. U maktabdan ko'ngil uzolmay ko'p yig'ladi. Hayot uni boshqa yo'lga boshladi: turmush tashvishlari, farzand quvonchi va dardi bilan yuzma-yuz qildi. Ammo u ichki dunyosidagi eng muhim narsani yo'qotmadi.

Mahbuba Rahim qizi va Saodat Shamsiyevaning yozishicha, shoira hayotning og'ir sinovlariga duch kelgan. U olti o'g'il va uch qizni dunyoga keltirgan, ammo ularning 7 nafaridan erta ayrilgan. Oxir-oqibat, ikki farzandi bilan qolib, butun umrini ularning tarbiyasiga bag'ishlagan.

Mukarrama otin uchun kitob shunchaki mashg'ulot emas edi. U — og'ir damlarda suyanch, yo'qotishlar qarshisida taskin, hayotning sinovlariga bardosh berishga kuch beradigan yagona tayanchi edi.

Shoiraning quyidagi satrlari uning ichki dunyosini yaqqol ifodalaydi:

Varog'ida sokin may tutar,

Meni labbolab, jonim kitob.

Ajabo, kular raqiblarim,

Meni qo'lda rahbarim kitob.

Menga bu ozodlik koridir,

Meni dilga sayqalim kitob.

Bu mukarrami dili xastaga,

Meni dori-darmonim kitob.

Ha, shunday, barcha sinovlarga qaramay, Mukarrama otin qo'lidan kitobni qo'ymadi. U uchun kitob shunchaki bilim emas edi. U — najot edi, sabr edi, yashashga kuch beradigan tayanch edi.

Demak, o'zbek ayolining ovozi bo'lmagan emas. U bor edi: faqat ko'pincha eshitilmay qolgan. Mukarrama otin ana shunday unutilgan ovozlardan biridir.

Nasiba NARZULLAYEVA,

Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universitetining

“O'zbekiston tarixi” ixtisosligi tayanch doktoranti.