Najot sadosi
yoxud “stalking”ni jinoyat deb tan oliş uçun
yana qança vaqt kerak?
Özbekistonda “stalking” va “femitsid” tuşunçalari begona eşitilişi mumkin, biroq real hayotda bu tuşunçalar özining mavjudligini yaqin-yaqinlardan körsatib kelmoqda. Sababi hozirgi kunda ayol-qizlarga bölgan zöravonliklar kuçayib ketgan. Özbekistonda bu kabi holatlarning oldini oliş maqsadida jazo çoralari kuçaytirilmoqda va qonunçilikka takliflar kiritilmoqda.
Bunga yaqindagina, 2026 yil 3 mart kuni qabul qilingan “Ayollar va bolalar huquqlarining himoyasini kuçaytiriş hamda ularga nisbatan tazyiq va zöravonlik holatlarining oldini oliş böyiça qöşimça taşkiliy-huquqiy çoralar töğrisida”gi Prezident Farmoniga muvofiq, barça körinişdagi tazyiq va zöravonlik holatlaridan himoya qiliş tizimini takomillaştiriş yuzasidan uç oy muddatda asoslantirilgan takliflar işlab çiqilişi belgilanganini misol qilib aytişimiz mumkin. Bu degani “stalking”, “femitsid”, “familitsid” kabi tuşunçalar ham qonunçilikka kiritilib, ularga nisbatan jinoiy javobgarlik belgilaş taklifi kiritilişi kutilmoqda. Çunki Özbekistonda bu holatlar şu qadar köplab ayollarning fojiali ölimiga sabab bölmoqdaki, baʼzi bir tajovuzkorlar bunga nisbatan baʼzan “Qonunçilikda heç qanday aniq javobgarlik yöq”, deb suvdan quruq çiqib ketiş hollari ham uçrayotgani sir emas.
Baʼzan biz, talabalar universitetda adolat va qonun ustuvorligi haqida bahslaşişimiz, öz haq-huquqimizni talab qilişimiz mumkin. Biroq hayotdagi qonuniyatlar qoğozdagidan ança farq qilişini körib qolamiz. Ayniqsa, psixologik triller yoki detektiv asarlarda öqiganimiz — qurbonni asta-sekin, qadamma-qadam taʼqib qiliş, uni doimiy qörquvda uşlab turiş kabi mudhiş voqealar şunçaki kitob sahifalarida emas, balki köz oldimizda sodir bölayotganiga guvoh bölamiz. Şu örinda yaqindagina ekran yuzini körgan va köpçilikning eʼtiborini tortgan “Taʼqib” milliy filmi ham jamiyatimizdagi aynan şu yaşirin, ammo öta xavfli oğriqli nuqtani oçib berişga harakat qilgan. Heç bir oğir jinoyat, xususan, qotillik tösatdan, öz-özidan sodir bölmaydi. Hammasi jamiyatimiz köpinça “oddiy holat” deb qaraydigan holatlardan: uy yoki işxona oldidagi doimiy poylaşlar, ijtimoiy tarmoqlardagi tinimsiz nazorat, istalmagan xabarlar va ruhiy bosimdan boşlanadi. Biz bu harakatlarni yuridik va ilmiy tilda “stalking” (taʼqib qiliş) deymiz. Va eng yomoni şundaki, taʼqib öz vaqtida töxtatilmasa, u ertaga, albatta, “femitsid”ga — ayolni şunçaki ayol bölgani, tajovuzkorga “yöq” deya olgani uçungina şafqatsizlarça öldirişga aylanadi. Xöş, nega bugun bularga jinoiy javobgarlik belgilaş suv va havodek zarur?
Yaqindagina Özbekiston qonunçiligida tarixiy buriliş yasaşi mumkin bölgan muhim taşabbus ilgari surildi — qonun hujjatlariga “stalking” va “femitsid” tuşunçalarini kiritiş hamda bu qilmişlar uçun töğridan-töğri jinoiy javobgarlik belgilaş taklif qilindi. Bu şunçaki qonunga ikkita yangi xorijiy atamani qöşib qöyiş emas. Bu — öz hayoti uçun har kuni qörquvda yaşayotgan, ammo amaldagi qonunçilikda özi uçun yetarli himoya topolmayotgan yuzlab insonlarning najot sadosidir. Ayniqsa, hozirgi kunda yoş qizlarga nisbatan bu holat köp uçramoqda. Ular bu taʼqiblardan, telefondagi tahdidlardan özini özi öldiriş darajasigaça yetib bormoqda. Özida jasorat topib, adolat izlagan va taʼqibçisiga nisbatan çora körişni söragan qurbon amalda nimaga erişadi? Qonun taʼqibçining bu tizimli harakatini atigi “mayda bezorilik” yoki “şaxs hayotiga aralaşiş” sifatida köradi va maʼmuriy jarima yoziş bilan çeklanadi. Taʼqibçi davlat byudjetiga bazaviy hisoblaş miqdorining arzimagan qismini tölaydi-da, özini butunlay jazosiz qolgandek his qilib, erkinlikka çiqadi. Jarima tölab, erkinlikka çiqqanidan keyin bu holat takrorlanmaydi deb öylaşning özi xato. Çunki biz tan olişimiz kerak bölgan bitta qatʼiy haqiqat bor: jarima qotillikni töxtata olmaydi! Maʼmuriy çora jabrlanuvçining xavfsizligini taʼminlamaydi, aksinça, jazosizlik hissi taʼqibçini yanada tajovuzkorroq jinoyatga undaydi. Qonun qaçongaça inson hayotiga bölgan oçiq tahdidni jarima bilan ölçaşi mumkin? Bu holat ham javobgarlikdan çetda qolib ketmasligi lozim. Sababi hozir şunday insonlar borki, telefonda qiz bolaga qönğiroq qilib, agar uning aytganini bajarmasa, uning hayotini barbod qiliş bilan oçiqdan-oçiq qörqitib, şantaj qiladi. Şu sababdan ham taʼqib qiliş, tahdid qilişni jinoiy javobgarlikka tortişni taklif qiliş eng yaxşi yeçimlardan biri, desak böladi.
Anbaroy JUMABOYEVA,
Toşkent davlat yuridik universiteti
3-kurs talabasi.
