“Angela Merkel – mamlakatni tizimli fikrlab boshqargan mutaxassis”
(professor asqar artikov bilan suhbat)
Pedagoglik kasbim va o'rgangan asosiy xorijiy tili olmon zaboni hamda Germaniya mamlakatshunosligi bo'yicha olib boradigan darslarim, matbuotda e'lon qilgan suhbatlarim tufayli ko'plab maslakdosh va fikrdosh hamyurtlar orttirganman. Qolaversa, Germaniyada chop etiladigan “AVICENNA” nomli ilmiy-ommabop jurnal bosh muharriri sifatida ko'plab o'zbek olimlarining maqolalari orqali olmon olimlarining e'tiborini o'ziga jalb qilgan hamyurtlarim bilan yaqin muloqotda bo'laman. Shularning ichida texnika fanlari doktori, Toshkent kimyo-texnologiya instituti professori Asqar Artikov bilan ushbu suhbatni uyushtirdik.
Maqsad Germaniya federal respublikasi Prezidenti Frank-Valter Shtaynmayerning mamlakatimizga rejalashtirilgan navbatdagi tashrifi arafasida professor Asqar Artikovning shu davlatning sobiq hukumat rahbari Angela Merkel xonimning boshqaruv uslubi tahliliga bag'ishlangan fikr-mulohazalari xususida gazetxonlar bilan fikr almashmoqchimiz.
Professor Asqar Artikov o'zbek olimlariga o'zining keng qamrovli fikr va mushohadalari aks etgan ko'plab ilmiy va ilmiy-ommabop nashrlari bilan tanish. Uning “Sistemnoe mыshlenie v protsesse sozdaniya i upravleniya injenernыmi texnologiyami” (2023) o'quv qo'llanmasi, “Modellashtirish va loyihalash tizimlari” (2024), “Tizimli fikrlash. Modellashtirish” (2025) darsliklari, “Tizimli tahlilga kirish” kabi ilmiy va didaktik adabiyotlari ko'pchilik mutaxassislarga ma'lum.
— Asqar aka, bilasizki, Angela Merkel xonim sobiq SSSR nazoratida bo'lgan GDRda tavallud topgan. Sizningcha, nega aynan shu GDRlik fizik olim XXI asr Yevropasining eng kuchli, yetuk rahbari bo'lib chiqdi?
— Ma'lumki, o'n olti yil mobaynida uchta global inqirozning guvohi bo'lgan, byudjetda bitta “qora nol” va jon boshiga YaIMning deyarli ikki baravar o'sishiga erishgan Angela Merkel 2021 yil dekabrida katta siyosatdan ketdi. O'shandan beri u haqida yuzlab maqolalar va qalin memuarlar yozildi. Lekin deyarli hech kim asosiy narsani aytmadi: u siyosatchi kabi emas, balki muhandis kabi fikrlar edi.
O'zbekistonda bunday tafakkur metodini ishlab chiqqan — professor Asqar Artikov (TKTI, № 000300 va IAP 20250427 intellektual mulk guvohnomalari muallifi). Agar uning uslubini Merkel davridagi Germaniyaga qo'llasak, hayratlanarli manzara ochiladi: mamlakat yaxshi moylangan mexanizm kabi ishlagan, har bir vint o'z o'rnini topgan.
— Asqar aka, 2005 yil Yevropa hayotida qanday iz qoldirgan edi?
— Merkel kansler bo'lganda, Germaniyani “Evropaning kasal odami” deb atashardi. Chunki 15 yil avval Sharq va G'arbning birlashuvi byudjetni quritgan edi. Ishsizlik 11 foizga yetgan (hozir — 3,6 foiz), ko'plab zavodlar ishlamasdi. Yoshlar ketib qolardi. Oddiy siyosatchi bunday vaziyatda baqirib boshlardi: “O'sish beraylik! Pul chop etaylik! Quraylik!”. Merkel baqirmadi. U tizimni darajalar bo'yicha tahlil qilishga kirishdi.
— Merkel boshqaruvida amalga oshirilgan ishlarni siz oddiy algoritmda olti qadam deb belgilabsiz. Bu qanday qadamlar edi?
— Birinchi qadam: ob'yektga bir vaqtning o'zida uch narsa sifatida qarash.
Har qanday tizim — bu materiya+jarayon+energiya.
Germaniya uchun:
materiya — zavodlar, yo'llar, odamlar, shuningdek, bolalar bog'chalari, maktablar va ilmiy institutlar.
jarayon — ishlab chiqarish, eksport, migratsiya, ta'lim.
energiya — byudjet, qonunlar, fuqarolarning ishonchi.
Merkel hech qachon faqat bitta narsaga berilmasdi. Boshqa kanslerlar yo'l qurish (materiya) yoki vatanparvarlik haqida baqirish (energiya) bilan mashg'ul bo'lganda, u uchala rasmni bir vaqtning o'zida saqlardi.
Ikkinchi qadam: ierarxik pog'onalarga ajratish va ular ichida kvaziob'yektlarni ko'rish.
Mening nazarimda, yuqori ierarxik pog'onadan pastki ierarxik pog'onaga sakrab o'tib bo'lmaydi. Aniq narvon bo'lishi kerak. Merkel bu narvonni quyidagicha ko'rardi:
1-ierarxik pog'ona — Yevroittifoq ichidagi Germaniya, uning kvaziob'yektlari;
2-ierarxik pog'ona — 16 federal yer (har birining o'z byudjeti), uning kvaziob'yektlari;
3-ierarxik pog'ona — tarmoqlar va oilaviy biznes (Mittelstand), uning kvaziob'yektlari;
4-ierarxik pog'ona — alohida korxonalar, zavodlar (“Volkswagen”, “Siemens”), uning kvaziob'yektlari;
5-ierarxik pog'ona — kadrlarni, inson kapitalini tayyorlovchi “materiya” — ya'ni bolalar bog'chalari, maktablar, kollejlar, universitetlar va ilmiy, ma'naviy, diniy va boshqa tashkilotlar, uning kvaziob'yektlari;
6-ierarxik pog'ona — chaqaloqdan boshlab yetuk mutaxassisgacha, kadrgacha yetib boradigan va umuman, mehnat qilayotgan inson.
Uchinchi qadam: har bir ierarxik pog'ona va uning kvaziob'yektlari uchun — o'z “kirish” va “chiqish” parametrlari bor. Merkel har bir daraja bo'yicha hisobot berilishini talab qilgan.
Jumladan, 6-ierarxik pog'ona uchun chiqish parametrlari: eng kuchli bilag'on yosh avlod, asosiy nuqta — inson manfaati.
— Sizning metodingizda inson kapitalini tayyorlovchi “materiya” — ya'ni bolalar bog'chalari, maktablar, kollejlar, universitetlar va ilmiy institutlar alohida o'rin tutadi. Merkel bu masalada qanday yo'l tutgan?
— Bu juda muhim savol. Ierarxik pog'onada 5-joyda. Merkel fizik olim sifatida, bolalar bog'chasi ham zavod kabi mamlakat materialining bir elementi ekanini tushungan. Faqat zavod detallar ishlab chiqaradi, bolalar bog'chasi esa kelajakda shu zavodda ishlaydigan insonni tayyorlaydi. Shuning uchun uning davrida Germaniyada ta'lim va fan infratuzilmasiga tegishli hech qanday ob'yekt tejamkorlik sababli yopilmadi.
Keling, bu materiyaning ko'lamini tasavvur qilaylik. Merkel kansler bo'lgan 2005 yildan boshlab 2021 yilga kelib, Germaniyada quyidagi tizim faoliyat ko'rsatardi (bu yerda raqamlar o'zgacharoq gapiradi):
Maktabgacha ta'lim: 55 000 ga yaqin bolalar bog'chasi, ular 3-6 yoshli bolalarning 95 foizini qamrab, maktabga tayyorligini ta'minlagan.
Boshlang'ich maktablar: 16 000 maktabda 100 foiz bolalar o'qish, yozish va hisoblashni o'zlashtirgan.
O'rta maktablar: 6 000 “Hauptschule” (kasb-hunarga tayyorlov, o'quvchilarning 20 foizi), 5 000 “Realschule” (o'rta texnik ta'limga tayyorlov, 40 foiz) va 3200 gimnaziya (universitetga tayyorlov, 35 foiz) orqali o'quvchilarning taqriban 95 foizi aniq traektoriya bo'yicha yo'naltirilgan. O'qituvchi oyligi o'rtacha oylikdan 1,9 marotaba ko'p darajada.
Kasb-hunar ta'limi: 2 500 kasb-hunar bilim yurti va 430 000 korxona ishtirokidagi dual tizim har yili 500 000 dan ziyod sertifikatlangan mutaxassis tayyorlagan.
Oliy ta'lim: 120 ta klassik universitetda 1,8 mln talaba tahsil olib, yiliga 40 000 nafar fan doktori (Dr) tayyorlangan. Shuningdek, 250 ta amaliy fanlar universiteti (“Fachhochschule”)da 100 000 dan ortiq amaliyotchi injener-ishlab chiqaruvchilari bitirgan.
Ilmiy tadqiqot institutlari: 86 ta “Max-Planck” (fundamental fan), 75 ta “Fraunhofer” (amaliy tadqiqotlar, har bir yevro davlat mablag'i 6-8 yevro iqtisodiy foyda keltirgan), 19 ta “Helmholtz” (yirik qurilmalar: tezlashtirgichlar, teleskoplar) va 96 ta “Leibniz” (fanlararo) institutlari. Ularning umumiy byudjeti milliardlab yevroni tashkil etgan.
Texnologik parklar: 50 ga yaqin texnopark (masalan, Berlindagi “Adlershof” — 1200 kompaniya, 25 000 ish o'rni) transfer texnologiyalar va startaplarni inkubatsiya qilgan.
Merkel bu materiyani e'tibordan chetda qoldirmadi, u chindan ham injenercha fikrlardi: agar siz 10-15 yildan keyin zavodlarda ishlaydigan malakali kadrlarga ega bo'lmoqchi bo'lsangiz, butun bolalar bog'chasi, maktab va ilmiy institutlar tizimini ishlatishingiz kerak. Bu yerda “kirish” — davlat va xalq mablag'i va standartlar, “chiqish” — milliy iqtisodiyotni harakatga keltiradigan innovator va mutaxassislardir.
U bolalar bog'chasidan tortib, ilmiy institutlargacha bo'lgan butun ta'lim zanjirini mamlakatning “nevidimoy materiyasi” — ya'ni ko'zga ko'rinmas, lekin hal qiluvchi materiyasi sifatida qaradi. Chunki aynan shu materiya kasb-hunar maktabi, universitet yoki texnologik park orqali iqtisodiyotga harakat beruvchi “inson kapitali”ni ishlab chiqaradi. Buni tushunmagan har qanday industrial loyiha o'n yil ichida qurib qoladi.
2012 yildan 2019 yilgacha Germaniya yangi qarzlarsiz yashadi. Daromadlar xarajatlardan oshdi. 2018 yilda profitsit YaIMning 1,9 foiziga yetdi. Bu Yevropaning eng yirik iqtisodiyoti uchun deyarli fantastika.
To'rtinchi qadam: pastdan yuqoriga modellashtirish, yuqoridan pastga emas!
Ko'pchilik siyosatchilar avval balandparvoz qaror chiqaradi (1-ierarxik pog'ona), keyin uni joylarga “tushirish”ga urinadi. Merkel teskarisini qilgan. Misol — Fukusimadan keyin atom energiyasidan voz kechish (2011).
U “hammasini yopamiz!” demadi. U past pog'onadan yuqoriga qarab fikrladi: eng avval reaktor ichida nima bo'lyapti, qanday yangi tiklanuvchi energiya va boshqa ishlanmalar bor, elektr narxiga, ishlab chiqarish sanoatiga qanday ta'sir qiladi, AES turgan yerlar, Fransiya (u yerda 70 foiz atom energiyasi) bilan munosabatlarni ko'zdan kechirdi. Va faqat shundan keyin 2022 yilgacha bosqichma-bosqich yopishni e'lon qildi. Grafik saqlandi. Tizim qulamadi. Qayta tiklanuvchi energiya ulushi 18 foizdan (2005) 52 foizgacha (2023) o'sdi.
Beshinchi qadam: hamma narsani kompleks modelga yig'ish.
Merkelning to'rtta asosiy ko'rsatkichi bor edi, u hech qachon ularni ko'zdan og'dirmasdi. 2005 yilga nisbatan 2021 yilga kelib:
jon boshiga YaIM (XS) 32 314 dollardan 62 531 dollarga o'sdi;
ishsizlik 11 foizdan 3,6 foizga tushdi;
byudjet defitsiti — 3,3 foizdan 2010-yillarda o'rtacha plyus 0,9 foizga ko'tarildi (profitsit);
“yashil” energiya ulushi 18 foizdan 45 foizga yetdi.
Odatda, bu narsalar bir-biriga zid keladi. Iqtisodiy o'sish qarzlarni orttiradi. Ekologiya sanoatga zarba beradi. Merkel: agar tizim to'g'ri sozlangan bo'lsa, hammasini bir vaqtning o'zida bajarish mumkinligini isbotladi.
Oltinchi qadam: buzib tashlamasdan optimallashtirish.
Mening nazarimda, optimallashtirish — bu “birorta narsani imkon qadar ko'proq qilish” emas. Bu muvozanatni topish. Merkel nopopulyar Xars islohotlariga (2003-2005) tegmadi, garchi bu unga ovozlarni olishda qimmatga tushgan bo'lsa ham. U tushundi: egiluvchan mehnat bozori — bu “kirish”, u barqaror “chiqish” (past ishsizlik) beradi. U “qarz tormozi”ni joriy qildi (tarkibiy defitsit YaIMning 0,35 foizidan oshmaydi) — bu bug' qozonidagi himoya klapani kabi. Zerikarli. Qahramonlik emas. Ammo tizim o'n yillar davomida ishlaydi.
O'zi gapirayotgan raqamlar:
eksport 2005 yilgi 786 mlrd yevrodan 2021 yilda 1 378 mlrd yevro — plyus 75 foiz;
davlat qarzi uchta inqirozga qaramay, YaIMning 68 foizi atrofida bir xil darajada qoldi;
aholi bandligi 45 mln kishidan oshdi (tarixiy maksimum);
CO2 chiqindilari iqtisodiyot o'sishi bilan birga 845 mln tonnadan 762 mln tonnaga — minus 10 foiz kamaydi.
Qiziq tomoni, bu ob'yektlarning barchasi bir-biri bilan bog'langan. Agar maktab sifatli “chiqish” bermasa, universitet “kirish” tanqisligini boshlaydi. Agar ilmiy institutlar yangi bilimlarni “chiqarish”ni to'xtatsa, texnologik parklarda (masalan, “Adlershof”da 1200 kompaniya 25 000 kishini ish bilan ta'minlagan) hech qanday startap bo'lmaydi. Merkel bu zanjirni bilardi va hech qachon ta'limga tejamagan.
— Merkel nima qilmadi (va bu ham tizimli tafakkurmi)?
— U tezkor mo''jizalarni va'da qilmadi. Unda balandparvoz shiorlar yo'q edi. “Asrning buyuk qurilishi” yoki “Kutilmagan sakrash” degan gaplar bo'lmadi. U ierarxik pog'onalardan sakrab o'tmadi. 2015 yilda Germaniyaga deyarli bir million qochqin kelganda, u muammoni yechish uchun “barcha nemislar migrantlarni sevishi kerak” demadi yoki “chegaralarni zudlik bilan yopish” darajasida hal qilishga urinmadi. U yerlar (2-ierarxik pog'ona), munitsipalitetlar (3-ierarxik pog'ona), ish bera oladigan korxonalar (4-ierarxik pog'ona) bilan ishladi. Qiyin bo'ldi, xatolar bo'ldi, ammo tizim chidadi. U iqtisodiyotni qizdirib yubormadi. Merkel davrida Germaniya Xitoy yoki AQShdan sekinroq o'sdi. Lekin bu o'sish barqaror edi. U ketganidan keyin tizim qulamadi.
Angela Merkel hukumati bunday yondashuvning amaldagi eng yorqin namunasidir.
— Domla, qiziqarli suhbatingiz va jiddiy, ya'ni tizimli fikrlashga da'vat qiladigan mulohazalaringiz uchun katta rahmat. Mamlakatimizning barcha sohalarida tizimli fikrlashni egallagan layoqatli mutaxassislar bor, albatta. Shular qatorida o'sha Germaniyada oxirgi 30 yilda o'qib va ishlab, keyinchalik Prezidentimizning 2019 yil yanvar oyida Germaniyaga qilgan safarlari paytida Germaniyadagi o'zbek yigit-qizlarini Berlindagi O'zbekiston elchixonasiga yig'ib, ular bilan bo'lgan suhbat va da'vatlaridan keyin yurtimizga yuqori malakalar bilan qaytib kelayotgan yuzlab yurtdoshlarimiz borki, ular turli vazifalarda nemischa tizimli tafakkur, haqiqiy professional bilim va tajribalarni endi o'zbek korxona va ta'lim muassasalarida joriy qilishmoqda. Bunday noyob mutaxassislarga kerakli shart-sharoitlar yaratilsa, O'zbekistonda Prezidentimiz o'ylaganlariday natijalar paydo bo'lishi muqarrar. Oxirgi xulosam shuki, professor Artikov taklif qilayotgan tizimli tafakkur dasturini barcha sohalarda joriy qilish uchun amaliy seminar mashg'ulotlarini tashkil qilish lozim. Bunday tafakkur biz maqsad qilib qo'ygan UChINChI RENESSANS poydevorini bunyod etishda muhim ahamiyatga ega bo'lishi mumkin.
Suhbatdosh: Xurram RAHIMOV.