Bolalarni kim himoya qiladi?
Raqamli makonda bolalar xavfsizligini ta'minlashda OAV mas'uliyati va sohadagi amaliy muammolar muhokama qilindi
Raqamli texnologiyalar, sun'iy intellekt va mediasavodxonlik haqida ko'p gapirilayotgan bugungi davrda bolalarning axborot xavfsizligini ta'minlash masalasi yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Biroq bu boradagi targ'ibot va amaliyot har doim ham bir-biriga mos kelavermaydi. Ayniqsa, bolalarni zararli axborotlardan himoya qilish mavzusiga bag'ishlangan tadbirlarning o'zida ham axborot mahsulotlarini yoshga oid tasniflash va markirovkalash talablariga amal qilinishi zarur.
Zero, xavfsiz axborot muhiti haqida faqat gapirishning o'zi yetarli emas, uni amalda ta'minlash ham muhimdir. Shu nuqtai nazardan, O'zbekiston Milliy kutubxonasida tashkil etilgan “Raqamli davrda bolalarning axborot xavfsizligi: OAV mas'uliyati, kiberhimoya va etik mezonlar” mavzusidagi o'quv kursi bolalar manfaatlarini himoya qilish hamda media mas'uliyatini kuchaytirish masalalarini keng muhokama maydoniga aylantirdi.
2026 yil 23-25 iyun kunlari Toshkent shahridagi O'zbekiston Milliy kutubxonasida Axborotlashtirish va telekommunikatsiyalar sohasida nazorat inspeksiyasi (“O'zkomnazorat”) tomonidan ushbu mavzuda maxsus o'quv kursi tashkil etildi.
Tadbirning ochilish marosimida Raqamli texnologiyalar vazirligi huzuridagi Axborotlashtirish va telekommunikatsiyalar sohasida nazorat inspeksiyasi boshlig'i Farrux Rustamov, Maktabgacha va maktab ta'limi vaziri o'rinbosari Farhod Boqiyev, Inspeksiya boshlig'i maslahatchisi Asadjon Xodjayev, Bolalar ombudsmani sektori mudiri Sattor Rahmatov, O'zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti prorektori, professor Nozima Muratova, O'zbekiston Milliy media birlashmasi boshqaruvi raisi o'rinbosari Rahmatjon Umarov hamda O'zbekiston Milliy kutubxonasi direktori Umida Teshaboyeva so'zga chiqdilar. Ular bolalar uchun xavfsiz axborot muhitini yaratish, ommaviy axborot vositalarining mas'uliyati va zararli kontentning oldini olish bo'yicha o'z fikr-mulohazalarini bildirdilar.
Soha mutasaddilari va ekspertlar raqamli makonda bolalar xavfsizligini ta'minlash masalalariga alohida to'xtaldilar. Ta'kidlanganidek, bugungi kunda internet bolalar uchun ta'lim va muloqot imkoniyatlarini kengaytirgan bo'lsa-da, ularni kiberbulling, manipulyativ axborotlar, yolg'on xabarlar, noqonuniy reklama hamda sun'iy intellekt asosida yaratilayotgan “deepfake” materiallari kabi xavflarga ham duchor qilmoqda.
Uch kun davom etgan treningda respublikaning turli hududlaridan kelgan ommaviy axborot vositalari vakillari, jurnalistlar va soha mutaxassislari ishtirok etdi. Tadbir bolalarni zararli axborotlardan himoya qilish, xavfsiz axborot muhitini shakllantirish hamda axborot mahsulotlarini yoshga oid tasniflash bo'yicha amaliy ko'nikmalarni mustahkamlashga qaratildi.
O'quv kursida keltirilgan ma'lumotlarga ko'ra, YuNISEF hisob-kitoblariga asosan dunyo bo'ylab har kuni 175 mingdan ortiq bola ilk bor internetdan foydalanishni boshlamoqda. Shuningdek, jami internet foydalanuvchilarining qariyb uchdan bir qismini bolalar tashkil etishi alohida ta'kidlandi.
Tadbir davomida Axborotlashtirish va telekommunikatsiyalar sohasida nazorat inspeksiyasi tomonidan olib borilgan monitoring natijalari ham ma'lum qilindi. Unga ko'ra, 2026 yilning birinchi choragida milliy axborot makonida jami 1068 ta qonunbuzilish holati aniqlangan. Shundan 636 tasi bolalarni zararli axborotlardan himoya qilishga oid talablar bilan bog'liq. Bunday qonunbuzilishlarning salmoqli qismi internet nashrlari, televidenie va radiokanallar faoliyatida kuzatilgan.
Trening davomida ishtirokchilar bolalar uchun xavfli mediakontentni aniqlash, jurnalistik etika, faktcheking (faktlarni tekshirish), vizual materiallarni verifikatsiya qilish, sun'iy intellektning axborot makoniga ta'siri, dipfeyk va manipulyativ kontentlarni aniqlash usullari bo'yicha nazariy hamda amaliy bilimlarga ega bo'ldilar. Shuningdek, bolalar ishtirokidagi materiallarni yoritishda “zarar yetkazmaslik” tamoyili, internet xavfsizligi va kiberhimoya masalalari ham keng muhokama qilindi.
Mutaxassislar bolalarni zararli axborotlardan himoya qilishda davlat organlari, ommaviy axborot vositalari, blogerlar, pedagoglar va ota-onalarning hamkorligi muhim ahamiyat kasb etishini qayd etdilar. Tadbir yakunida ishtirokchilarga sertifikatlar topshirildi hamda bolalar uchun xavfsiz axborot muhitini yaratish bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqildi.
Farangiz ABRUYEVA,
“Hurriyat” muxbiri.