Ibrat ko'zgusi
“Teatr — ibratxonadur…” Bu mashhur ta'rif bugun qanchalik o'zini oqlaydi?.. Xalqni ma'rifatli qilmoq yo'lida joni nisor ketgan, ilk o'zbek pyesasi muallifi bo'lmish jadid bobomiz Mahmudxo'ja Behbudiy haqrost gapni aytgan: aslida, teatr san'atining vazifasi hali ham tomoshabinga ibrat ko'rsatmoq, uning yuziga “oyna tutmoq”dir. Xo'sh, bugungi teatr tomoshalari shu missiyani qanchalik ado etayotir?.. Keling, shu haqda ozroq mulohaza qilaylik.
Tan olish kerak, aksar teatrlar repertuaridan ko'proq maishiy mavzudagi asarlar joy olgan: oilaviy qo'ydi-chiqdilar, qaynona-kelin mojarolari, yengil-elpi kulgiga asoslangan maishiy muammolar… Tomoshabin didi, saviyasi shuni ko'targach, teatr ham talabga moslab tomosha qo'yadi-da. Yana deng, shunday spektakllarga tomoshabin yog'ilib keladi. Bu haqda mutaxassislar, san'atshunoslar necha yillardan buyon bot-bot gapirib, yozib kelayotir.
Shu bois bu masalada chuqurlashmay, oddiy muxlis o'laroq bir pyesa tomoshasidan olgan taassurotlarimni bayon etish bilan cheklansam. Lekin insof yuzasidan shuni ham qayd etmoq lozimki, haqiqiy iste'dod egalari (rejissyor, dramaturg va tabiiyki, aktyorlar) sahnaga olib chiqqan jiddiy pyesalar ham bor, kam emas. Taassufki, bunday asarlarning tomoshabini kam, umri ham u qadar uzoq bo'lmaydi.
Bir muddat avval ana shunday asarlardan biri — Abror Hidoyatov nomidagi o'zbek drama teatrida namoyish etilgan “Ishlagandek bo'laylik” spektakliga tushdim. Bu — zamonamizning zabardast yozuvchisi Erkin A'zam qalamiga mansub “Farrosh kampirning tushi” pyesasi asosida taniqli rejissyor Olimjon Salimov sahnalashtirgan sahna asari. Hali pyesani tomosha qilmayoq ko'nglimda “Ikki usta ijodkor hamkorligida zo'r spektakl dunyoga kelgan bo'lsa kerak!” degan ishonch bor edi. Negaki, Erkin A'zam yomon yozolmaydi — uning qalamidan chiqqan pyesa, tabiiyki, mag'zi to'q, pishiq bo'ladi. Olimjon Salimovdek rejissyor sayoz tomosha qo'yolmaydi — ana shunday pishiq asarga ijodiy yondashib, chinakam durdona yaratadi.
Sezgim pand bermadi: bu ijodiy tandem teatr muxlislariga dramatik jihatdan pishiq-puxta, yuki og'ir, muhimi, tomoshabinni befarq qoldirmaydigan, o'yga toldiradigan, fikr-mushohadaga undaydigan sahna asari taqdim etdi.
Keling, asarga batafsilroq to'xtalaylik. Voqea bir ishxona, aniqrog'i, “bekorchixona”da kechadi. Ertalab tashkilot xodimlari avtobusda tiqilib-surinib ishga keladi. Xuddi muhimdan-muhim kor-yumush kutib turgandek, shosha-pisha har kim o'z xonasiga oshiqadi. Shu asno birin-ketin “bekorchixona” ahli bilan tanishamiz. Korxona rahbari — Rahbar Rahbarovich aylanadigan oromkursiga yastangancha “Akaxon”iga qo'ng'iroq qilayotir. Uning qiladigan asosiy ishi stol ustida qalashib yotgan gazetalarni varaqlash-u, telefonda valaqlashish. Shu o'rinda qahramonlar nomlanishiga-da e'tibor qaratib ketsak: farrosh kampir — Qumri xola va kotiba Gulibarnodan boshqa o'n chog'li personaj shunchaki: Rahbar Rahbarovich, Muovin buva, Hisobchixon, Iqtisodchi xonim, Bo'lim boshlig'i, Bosh mutaxassis, Mutaxassis xonim, Haydovchi yigit, Akaxon kabi amal-mavqeiga ko'ra atab qo'ya qolinadi. Aslida, ularga nom berish shart ham emas: bu jamiyatimizdagi yuzlab shunday tashkilotlardagi son-sanoqsiz “mutaxassislar”ning umumlashma obrazi. Farrosh xola kun-uzzukun qo'lida latta bilan ishxonada ivirsib yuradi. Maoshi kamligidan, ishxonada o'ziga bepisand muomala qiladigan rahbaru xodimlardan o'ziga o'zi yozg'irgani-yozg'irgan. Birontaning qorasi ko'ringudek yoki unga ko'zi tushgudek bo'lsa, darrov o'sha odamni alqab, duo qila ketadi. Erkaklar ikkovora shaxmat surishadi, telefonda valaqlashadi, birovi divanda cho'zilib yotadi, tushlik soati yaqinlashganda to'dalashib “osh”ga jo'naydilar. Ayollar bir-biriga gap bermay, “sen zo'rmi-men zo'r” deya dahanaki janjallashishadi (Hisobchixon bilan Iqtisodchi xonim), nimadir talashishadi, kimdir sariq gazeta g'iybatini o'qishga andarmon, so'ng yig'ilishib, rahbarning xonasida (!) serial ko'radilar. Ish vaqti hisobot topshirish bahona haydovchini olib, birrov uzatgan qizinikiga borib kelgan ham (Hisobchixon), jiyanining (ammasining, tog'asining) tug'ilgan kuni bahona viloyatga daf bo'lib, shu badal hafta bo'yi qorasini ko'rsatmay ketadigan ham shu tashkilot xodimi. Bosh mutaxassisning o'zi e'tirof etganidek, “Qiladigan kasb-korimiz — hukumat ajratgan to'rt-besh so'm mablag'ni mahsulot chiqaradigan boshqa bir korxonaga o'tkazib berish, tamom-vassalom!” Tayinli ish bo'lmagan joyda har kim (xodim) shaxsiy yumushini, muammosini hal etish payida-da. Ya'ni, tashkilot boshlig'i Rahbar Rahbarovich aytganidek, “Ertalab ishga kelganda dastavval bir varaq qog'oz olib, bugun bajariladigan yumushlar ro'yxat qilinadi. Ro'yxatning boshida, albatta, shaxsiy masalalar tursin. Davlat ishlari o'z-o'zidan bo'laveradi”.
Nogoh bu “bekorchixona” boshiga “kulfat” keladi-yu (ya'ni “ishxona ko'charmish” degan gap chiqadi-yu), xodimlarning paytavasiga qurt tushadi: kimdir uyiga uzoqlik qilishini ro'kach etib, ishdan bo'shamoqchi bo'ladi, yana kimdir “yangi joyda men falonchi bilan birga o'tirmayman, alohida xona berasiz” deb rahbarga talab qo'yadi. So'ng esa yangi joyga borilgach, “eski jihozlarni ham yangilash kerak” deya xodimlar narsa-buyumlarni taqsimlash, o'zlashtirishga tushib ketadilar. Shuning ustida talashishlar, kerakmi-kerak emasmi, eski-tuski buyum-matohni olib ketish payida tortishishlar…
Shu tariqa jamiyatimizdagi, hayotimizdagi katta-kichik illatlar, qusurlar, kamchiliklar manaman deya qarshingizda bo'y ko'rsatadi, siz — tomoshabin o'zingizni, qo'shningizni, qaysidir tanishingizni, qarindoshingizni ko'rasiz, taniysiz. Bu, aslida, biz o'zimiz, bizning turmush tarzimiz, tutumlarimiz, keraksiz, o'ylab topilgan har turli “urf-udum”larimiz (oshxo'rlik, elga osh berish, oshma-osh yurish), tanish-bilishchilik ortidan ish bitirish, lavozim egallash (Rahbar Rahbarovich), axloqiy noqisliklarimiz (Bosh mutaxassis va Mutaxassis xonim; Akaxon va Gulibarno) va hokazo…
“Bekorchixona” xodimlarida kasbiga, ishiga sadoqat, mehr yo'q — rahbardan tortib kotibasigacha o'z manfaatini ko'zlaydi, faqat o'zini o'ylaydi: davlat ishimi — vaqti-soati bilan bo'laveradi, avval shaxsiy muammolarimiz bitishi kerak! Ko'chish haqida, boz, shahar cheti — ovloqroqqa ko'chiladi degan gap chiqqach, birinchilardan bo'lib tashkilot rahbarining o'zi “akaxon”ini ishga solib, boshqa lavozimga o'tishni ko'zlaydi. Demak, tashkilot nima bo'ladi, qaerga ko'chadi, ertasi qanday kechadi — uni mutlaqo tashvishlantirmaydi. O'zi qulayroq, yog'liroq, birov tergamaydigan joyda o'tirsa, kuni o'tsa bas. U nomi rahbar, rahbar bo'lgani bilan xodimlari oldida tili qisiq, hatto kotibasiga so'zi o'tmaydi (chunki u “Akaxon”ga tegishli, eski kursisiga qaytish uchun kotibasiga yalinadi: “Akaxoningizga bir qo'ng'iroq qilib qo'yolmaysizmi? Zoraki…”) Yoxud bir rahbarligimni ko'rsatib qo'yay deb Hisobchixonni tergamoqchi bo'lsa, “Bo'shatmoqchimisiz meni? Mayli. Bo'shasak, birga-birga bo'shaymiz-da!” deydi u tap tortmay. Axir “Huv fevraldagi vedomostga” ikkalasi imzo chekkan-da — ya'ni u ham yegan.
Spektakl rejissurasiga kelsak, tomosha butunicha fars asosiga qurilgan, ya'ni voqealar ham, personajlar xatti-harakati ham bo'rttirib ko'rsatilgan. Sahna dekoratsiyasi, qahramonlar kostyumlari borasida ham o'ziga xos, noodatiy usul tanlangan — hammasi kulrang, ya'ni rang-baranglik yo'q, har jihatdan o'rtamiyonalikni aks ettiradi. Sahna o'rtasida balandga ilib qo'yilgan — “Ishlagandek bo'laylik” deb yozilgan lavh, ya'ni tashkilot nomining o'zi bu qanday ishxona ekanidan dalolat beradi. Baland zinadan chiqib boriladigan ayvonda tomoshabinga teskari qarab o'tirgan, atay yuzi aniq ko'rsatilmagan bir qorinboyga ko'zimiz tushadi. Bu o'sha “qudratli” akaxon. Rahbar Rahbarovichdek mayda amaldorlar aynan shunday katta, qo'li uzun amaldorlar tomorqasida yetishadi, ular homiyligida mansab-martaba pog'onasiga ko'tariladi. Yoki Rahbar Rahbarovichning tizzasigacha tushadigan bo'yinbog'iga qarang, bu uning rahbar o'laroq o'zi boshqarayotgan tashkilotga jon kuydiradigan mas'uliyatli inson emas, amal-kursi quli ekanini ko'rsatadi. Yo bo'lmasam, Rahbar Rahbarovichdan tortib Hisobchi xonimgacha (bular tashkilotning rahbar xodimlari emasmi!) ish vaqtida shaxsiy yumushi bilan ketarkan, kursisiga qo'g'irchoq-manikenni o'tqazib qo'yishi ham bu kabi rahbarlarning tashkilot uchun biror nafi yo'qligi, misoli bir qo'g'irchoqdek gapligi, u ketib, o'rniga boshqasi kelsa ham hech nima o'zgarmasligini anglatadi. “Bekorchixona”da bittagina chinakamiga ishlaydigan, haqini halollab topadigan tirik inson bor. Ammo uning mehnati qadrsiz: hammadan kam maosh uniki, narsa-buyumlar taqsimlanganda ham unga hech vaqo yo'q, “Bu kishiga, zahmatkash opaxonimizga… rahmatnoma e'lon qilamiz, rahmatnoma!”.
Xullasi kalom, mazkur spektaklda bir yarim soat mobaynida maza qilib kulasiz. Kulasiz-u, ammo ichingizda allaqaeringiz simillab turganini, nimadir tinchlik bermayotganini anglaysiz. Nega biz har ishga bunchalik loqayd-befarqmiz, nega biz faqat o'zimbo'larchimiz — har joyda, har narsadan manfaat ko'zlaymiz? Nega? Qachon biz faqatgina qorin-qursoqning g'amini yeydigan, soxta dabdabaga o'ch olomonga aylandik?.. Ko'nglingizda ana shunday nega degan ishtibohlar qalashib ketadi. Soddagina bir savol qo'ysak: xo'sh, bu yomonmi? Yo'q, aksincha, yaxshi! Bu degani teatr o'z vazifasini qoyilmaqom qilib uddaladi degani: g'aflatda yotgan “miya”ni turtib qo'ydi, fikr qo'zg'adi, o'zingizni, hayotingizni tahlilu tahrir qilishga rag'bat uyg'otdi degani.
Muxtasar so'zimizni yana jadid bobomiz Mahmudxo'ja Behbudiy kalomi bilan yakunlasak: “Teyotr oyinadurki, umumiy hollarni anda mujassam va namoyon ko'zliklar ko'rub, kar-quloqsizlar eshitib, asarlanur. Xulosa: teyotr va'z va tanbih etguvchi hamda zararlik odat, urf va taomilni, kabih va zararini ayonan ko'rsatguvchidir. Hech kimni rioya qilmasdan to'g'ri so'ylaguvchi va ochiq haqiqatni bildirguvchidir”.
Nodira ASADOVA,
jurnalist.