Daryo va vatan shoir nigohida
yoxud Shodmonqul Salomning “Sirdaryo bo'yida” nomli she'riga sharh
Har bir xalqning tarixi uning daryolari, tog'lari va muqaddas zamini bilan chambarchas bog'liq. O'zbek xalqi uchun Sirdaryo ana shunday buyuk tabiat ne'matlaridan biri, hayot va taraqqiyot manbai hisoblanadi. Shodmonqul Salomning “Sirdaryo bo'yida” she'rida ana shu ulug' daryoning nafaqat tabiiy qiyofasi, balki xalq taqdiri, milliy xotira va Vatanga muhabbat timsoli badiiy tilda aks etgan. She'rning dastlabki misralaridanoq muallif Sirdaryoni oddiy suv oqimi sifatida emas, balki insonga ruhiy ozuqa beruvchi, ijodga ilhom bag'ishlovchi muqaddas maskan sifatida tasvirlaydi. “Suvsab kelgan shoirni qondirguvchi she'rdaryo” degan ifoda orqali daryoning ma'naviy qudrati ochib beriladi. Bu yerda daryo suv emas, balki she'r, ilhom va ma'rifat manbai sifatida gavdalanadi.
Asarda Sirdaryoning ikki qirg'og'iga turib qaralganida turlicha manzara ko'rinishi ham chuqur ramziy ma'no kasb etadi. Bir tomondan u “yurtni boqqan ul”, ikkinchi tomondan esa “izillagan qul”ga o'xshatiladi. Bu tashbehlar daryoning xalq xizmatidagi mehnatini, uning qancha mashaqqat va sinovlarni boshidan kechirganini anglatadi. Daryo asrlar davomida millionlab insonlarni suv bilan ta'minladi, dalalarni yashnatdi, shaharlar barpo etilishiga zamin yaratdi.
Shoir Sirdaryoni “ona daryo”, “ordaryo”, “bobodaryo”, “pirdaryo” kabi yuksak sifatlar bilan atab, uni xalqning ma'naviy merosi darajasiga ko'taradi. Bu so'zlar orqali daryoning inson hayotidagi o'rni faqat iqtisodiy yoki tabiiy ahamiyat bilan cheklanmasligi, balki milliy qadriyat sifatida e'zozlanishi lozimligi ta'kidlanadi.
Mazkur she'rda tarixiy xotiraga ham katta o'rin berilgan. Qadimgi Jayhun va Sayxun nomlarining tilga olinishi xalqning buyuk sivilizatsiyasi, boy tarixi va ajdodlar merosini yodga soladi. Shuningdek, Shiroq obrazining keltirilishi Vatan ozodligi yo'lida jonini fido qilgan ajdodlar jasoratiga ehtirom ramzi hisoblanadi.
She'rning eng ta'sirchan jihatlaridan biri — daryoni insondek jonlantirishdir. “Kokilingga qo'l solsam, toyday erkalanasan”, “Qoshingga kelmay qolsam, qizday o'pkalanasan” kabi misralarda Sirdaryo tirik mavjudotga aylanadi. Bu tasvirlar orqali inson va tabiat o'rtasidagi mehr-oqibat, ruhiy yaqinlik va o'zaro sadoqat g'oyasi ifodalangan. Muallif inson tabiatni sevsa, tabiat ham insonga mehr bilan javob qaytarishini badiiy tarzda ko'rsatadi.
Shoir Sirdaryoning saxovatini ham alohida ta'kidlaydi. U “oltin tashib tolmagan” daryo sifatida xalqqa rizq, baraka va farovonlik keltiruvchi buyuk ne'matdir. Shu bilan birga, tarix davomida suv manbalari uchun kechgan kurashlarga ham ishora qilinadi. Bu fikr bugungi kunda suv resurslarini oqilona boshqarish, ularni muhofaza qilish va har bir tomchisini qadrlash naqadar muhim ekanini yana bir bor eslatadi.
She'rning finali, ayniqsa, yuksak falsafiy mazmunga ega. “Endi qonlar oqmasin, eling bilan baxtli bo'l” degan ezgu tilak nafaqat Sirdaryoga, balki butun yurtga qaratilgan chaqiriqdir. Bu satrlarda tinchlik, totuvlik, hamjihatlik va barqaror taraqqiyot g'oyalari mujassam. Shoir insonlarni urush va adovatdan voz kechib, Vatan ravnaqi va xalq farovonligi yo'lida birlashishga chorlaydi.
”Sirdaryo bo'yida” she'ri tabiat haqidagi oddiy lirik asar emas. U Vatanga muhabbat, milliy o'zlik, tarixiy xotira, tinchlik, mehnat va insonparvarlik g'oyalarini o'zida mujassam etgan ma'naviy ijod mahsulidir. Bugungi kunda ekologik muammolar, suv tanqisligi va atrof-muhitni muhofaza qilish masalalari tobora dolzarblashayotgan bir paytda ushbu she'rning tarbiyaviy va ijtimoiy ahamiyati yanada ortadi. Shodmonqul Salom Sirdaryo timsoli orqali har bir insonni Vatanni sevishga, tabiatni asrashga, tarixni qadrlashga va tinchlikni eng oliy ne'mat sifatida e'zozlashga da'vat etadi.
Imomqul NURINOV,
O'zbekiston Jurnalistlar
uyushmasi a'zosi.
Sirdaryo bo'yida
Sirdaryo-yu Sirdaryo,
Yer ustida bir daryo!
Suvsab kelgan shoirni
Qondirguvchi she'rdaryo!
O'ng qirg'oqdan qarasam,
Yurtni boqqan uldaysan.
Chap qirg'oqdan qarasam,
Izillagan quldaysan!
Ona daryo, ordaryo,
Boqsam — ko'zim to'ladi.
Shiroqning tayog'iday
Oqib ketgim keladi.
Ikki katta o'g'ilday,
Jayhun bilan Sayxundir.
Lek Sayxuni — oqquva,
Bo'ylari ham uzundir.
Sirdaryo-yu Sirdaryo,
Ulug' elning hayoti.
Shu elga najot bo'lgan
Xudoyjonning imdodi.
To'ra Sulaymon dodi,
Halimaning faryodi,
Daryolarning baxshisi,
Baxshilarning ijodi.
Kokilingga qo'l solsam,
Toyday erkalanasan.
Qoshingga kelmay qolsam,
Qizday o'pkalanasan.
Oltin tashib tolmagan
Sening norday bellaring.
Yovlar bekor kelmagan,
Saxo bo'ldi qo'llaring.
Bobodaryo, pirdaryo,
Bosib o'tding uzun yo'l.
Endi qonlar oqmasin,
Eling bilan baxtli bo'l.
Eling bilan baxtli bo'l.
Shodmonqul SALOM