Sukunatning ovozi

Qiziq, sukunatning ham ovozi bo'ladimi? Bir qarashda bu savolning o'zida mantiqqa sig'maydigan ziddiyat borday. Sukunat o'z oti bilan sukunat-da, uni qanday eshitish mumkin? Ammo hayotda shunday sukutlar borki, na'radan-da qattiqroq jaranglaydi. Ko'rib ko'rmaganga olish, bilib turib indamaslik, birovning dardini “menga nima” degan sovuqqon xayol bilan chetlab o'tish ham, aslida, sukunatdir.

Faqat bu osuda sukunat emas. Uning ichida javobsiz savollar, aytilmagan haqiqatlar, e'tiborsiz qoldirilgan odamlar va qarovsiz tashlab qo'yilgan muammolarning ingrog'i, nolasi bor.

Taniqli publitsist Alijon Abdurahmonovning “Sukunat ovozi” kitobi ana shu saslarni eshitish va eshittirishga urinishdan tug'ilgan.

2026 yili “Akademnashr” nashriyotida chop etilgan 408 sahifalik mazkur kitobga muallifning turli yillarda yozgan publitsistik maqolalari, esselari, suhbatlari, xotiralari, sportga doir bitiklari va hikmatnamo o'ylari kiritilgan. Sakkiz bo'limga jamlangan saksonga yaqin materialni bir nafasda o'qish qiyin, albatta. Chunki mavzular ko'p, voqealar turfa, kayfiyatlar bir-biridan farq qiladi. Ammo ularni bog'lab turgan bir tomir bor — bu kuyunchaklik. Bu qarashning lo'nda ifodasi kitobning o'zida keltirilgan: “Dunyoqarashning qandayligi dunyoga qanday qarashga bog'liq” (390-bet).

Kuyunchaklik — kasbning mohiyati

Kitobga so'zboshi yozgan taniqli adib Xurshid Do'stmuhammad: “Jurnalistlik kuyunchaklikdan boshlanadi”, debdi. Aslida ham butun to'plamning g'oyaviy kaliti shu bir jumlada mujassamlashgan. Alijon Abdurahmonov qalam urgan mavzusiga chetdan qarab, shunchaki xulosa chiqaradigan betaraf kuzatuvchi emas. U xatoni ko'rsa, tutaqadi, adolatsizlikka duch kelsa, bezovta bo'ladi, qarovsiz quriyotgan ko'chatni ko'rsa, uvolini o'ylaydi. Gazetaning ahvoli og'irlashsa, jamiyat tafakkuridan, ustoz unutilsa, kasbiy xotira uzilishidan xavotir oladi.

Ushbu kitobning bosh qahramoni kuyunchaklik bo'lsa, uning deyarli har sahifasida uchraydigan ko'rinmas salbiy qahramoni beparvolikdir. Beparvolikning esa qiyofasi ko'p. Mohir jurnalistning yutug'i shundaki, u bu turfa qiyofalarni o'ta zakiylik bilan tanib olmoqda va bizga — o'quvchilarga ham tanitmoqda.

Kitobdagi yana bir hikmat bu fe'lning ijtimoiy mohiyatini ochadi: “Hamma jonkuyarlar joy-joyida bo'lganida edi, hammasi joy-joyida bo'lar edi” (390-bet).

Sarlavhada boshlangan tahlil

Muallif maqolaga sarlavha qo'yishni shunchaki mavzuga nom berish deb tushunmaydi. “Sukunat ovozi”ni o'qib bo'lgach, xayolimga kelgan ilk fikr shunday bo'ldi. Muallif uchun sarlavha — birinchi savol, dastlabki kinoya, ba'zan esa hali isbotlanishi kerak bo'lgan iddao vazifasini bajaradi. “O'zgarishsiz o'zgarayotgan ta'lim”, “E'tiborli e'tiborsizlik”, “Kiyingan yalang'ochlar”, “Hisobi yo'q zarar, huzuri yo'q foyda”, “Cheklangan cheksizlik…” kabi sarlavhalarda qarama-qarshi ma'nolar to'qnashadi.

“Qog'ozning uchinchi tomoni” sarlavhasini o'qigan kishi: “Ikki tomonli qog'ozning yana qaysi tarafi bor ekan?” deb o'ylay boshlaydi. Matnni o'qigach esa, “uchinchi tomon” moddiy buyumning emas, balki muammoni hal etishi lozim bo'lgan huquqiy va tashkiliy yordamning ramzi ekanini anglaydi. “Kalitsiz ochilayotgan eshik” yoki “O'limdan so'ng… uyg'onish” deb nomlangan maqolalar ham xuddi shunday: avval o'quvchi tasavvurida ma'lum bir manzarani paydo qiladi, so'ng uni ijtimoiy mazmun bilan to'ldiradi.

Yana bir yutuq shundaki, to'plamdagi maqolalarda sarlavha, dalil va xulosa ulkan mahorat bilan bog'langan.

Uning o'quvchi bilan munosabati ham bir tomonlama ma'ruzaga o'xshamaydi. “Nega?”, “Xo'sh?”, “Siz-chi?” degan savollar matnni og'zaki suhbatga yaqinlashtirib, o'quvchini muhokama ishtirokchisiga aylantirib qo'yadi go'yo.

Kitob yig'lasa…

To'plamning dastlabki bo'limi “Yig'layotgan kitoblar” deb nomlangan. Bu nom shunchaki badiiy tashbeh emas. Muallif uchun imloviy xatolarga, noto'g'ri ma'lumotlarga va g'aliz jumlalarga to'la kitob shunchaki nuqsonli matbaa mahsuloti emas, balki avlodlar tafakkuriga yetkazilayotgan ma'naviy zarardir.

“Jinoyatchi…” — kitob!” maqolasi nabiralarning oddiy savollaridan boshlanadi. Bolalar mamlakatlar va poytaxtlar nomini turlicha aytadi. Katta ota avvaliga ularni tuzatmoqchi bo'ladi. Keyin ma'lum bo'ladiki, bolalar adashayotgani yo'q — ular kitobda qanday yozilgan bo'lsa, shunday o'qigan. “Vpetnam”, “Frantsiya”, “Mo'quliston”, “Polpsha” kabi g'alatiliklar kitobni tayyorlagan kattalarning “ijodi” ekan.

Bu “ijod”ga berilgan taqrizlar haqidagi kesatiq ham nishonga bexato tegadi: “Bu ilmiy darajali taqrizchilar ham kitobni aniq “bosh ko'tarolmay” o'qishgan” (13-bet).

Voqea kulgili. Ammo aslida kulgili emas.

Muallif shu nuqtadan muhim savolga o'tadi: bir kishi jinoyat qilsa, qonun oldida javob beradi. Xo'sh, bolalarni chalg'itadigan, ularga noto'g'ri bilim beradigan “jinoyatchi kitob” uchun kim javob beradi?

Bu savol “Kitobdan qo'lingni tort, savodsiz!” deb nomlangan maqolada yanada keskinlashadi. Maqolada Lev Tolstoy va Fedor Dostoyevskiy asarlaridan tortib, bolalar lug'atigacha yo'l qo'yilgan xatolar misolida kitob nashr etish ayrimlar uchun ma'rifiy xizmat emas, shunchaki pul topish vositasiga aylangani, eng achinarlisi, kitobda muharrir deb ko'rsatilgan kishi ba'zan o'sha qo'lyozmani umuman ko'rmagan bo'lib chiqishi ochib beriladi.

Tarjima bozoridagi ahvolni esa muallif bitta savol bilan fosh etadi: “Asliyatdan “asar” ham qolmagan asarlarni kim o'zbekchaga o'girgan o'zi — tarjimonmi yo “Google Translate”?” (24-bet).

Maqola mutolaasidan so'ng shunday xulosaga kelasiz: demak, kitobning yig'isi harfdagi xatodan emas. U kasbiy vijdon yo'qolganidan yig'layapti.

Beparvolikning ming bir qiyofasi bor

“Muammo, mulohaza, munosabat” bo'limida mehnat huquqi, ta'lim, matbuot anjumanlari, yo'l va transport, istirohat bog'laridagi xavfsizlik, daraxtlar taqdiri, tahririyatlarning ahvoli qalamga olingan — bir qarashda bularning har biri alohida mavzu. Muallif esa ular orasidagi ichki bog'liqlikni topgan. U ham bo'lsa: vazifani bajargandek ko'rsatish bor, ammo natija uchun javob berish kam.

“Savolingiz mavzuga oid emas…” maqolasida esa matbuot anjumani ochiq muloqot maydoni emas, oldindan belgilangan gaplarni aytish marosimiga aylanib qolgan holatlar tanqid qilinadi. Jurnalist uchun mavzu chegarasi bordir, lekin jamoatchilik muammosining bunday chegarasi yo'q. Odamlar so'rayotgan savolga javob berilmas ekan, “matbuot anjumani o'tkazildi” degan hisobotning kimga keragi bor?

“Ular tik turib jon bermasinlar” maqolasida muallif ko'chat ekish tadbirlarining tashqi dabdabasi bilan keyingi qarovsizlik o'rtasidagi tafovutni ko'rsatadi. Surat bor, hisobot bor, raqam bor. Ammo suv yo'q, parvarish yo'q, javobgarlik yo'q. Bu o'rinda ko'chat emas, hisobot “ko'karadi”. Saraton kelgach esa, baland raqamlar ortidagi nihollar tik turgancha jon beradi.

Kitobdagi turli mavzular oxir-oqibat bitta talabga kelib taqaladi: hisobot uchun emas, inson uchun ishlash kerak.

Muallif tanqid nishoniga uzoqdan tosh otmaydi. U joyiga boradi, eshik qoqadi, suhbatlashadi, raqamlarni taqqoslaydi, mas'ulning javobini ham keltiradi. “Qog'ozning uchinchi tomoni” maqolasida qog'oz narxining oshishi shunchaki tahririyatning ichki tashvishi sifatida emas, bosma matbuot kelajagiga daxl qiluvchi iqtisodiy muammo tarzida tahlil etiladi. Import, narx, gazeta adadi, matbaa xarajati, toshdan qog'oz ishlab chiqarish imkoniyati — bular bir maqola ichida o'zaro bog'lanadi. Muallif muammoning “ikki tomoni”ni ko'rsatibgina qolmay, uni hal etishga yordam berishi mumkin bo'lgan “uchinchi tomon”ni — huquqiy va amaliy ko'makni qidiradi.

Biz aynan shu yondashuvni Alijon Abdurahmonov publitsistikasining muhim belgilaridan biri deb bildik. Tanqid muallif uchun shunchaki aybdorni topish emas, balki muammoning sababi, oqibati va imkon qadar yechimini ko'rsatish deganidir. Aks holda, maqola ham jamiyatdagi navbatdagi shovqin manbalaridan biriga aylanib qolaveradi.

To'plamning eng ta'sirchan sahifalari Alijon Abdurahmonovning ona tili haqidagi maqolalaridir. Ayniqsa, “Qo'shtirnoq”siz o'zbek tili” shakl va mazmun birligi jihatidan alohida ajralib turadi. Maqola boshidan oxirigacha o'zbekcha-ruscha qorishiq nutqda yozilgan. Muallif muammoni shunchaki sharhlamagan — uni o'quvchining qulog'i ostida “gapirtirgan”.

Avvaliga kulamiz. “Pod'yezd”, “sosed”, “konkret”, “tochno”, “zakaz”, “skidka”, “dostavka”lar aralashgan gaplar tanish eshitiladi. Keyin kulgimiz ortida bir xijolat paydo bo'ladi: axir bu nutqni qaerdadir eshitganmiz, balki o'zimiz ham shunday gapirarmiz. Hajvning yutug'i shundaki, u o'quvchining o'zini ham ko'zgu oldiga olib keladi.

“Bu sporda ne tolko siz, hamma yutqazdi. Pobeditel bo'lsam-da, kak skazat, daje men ham yutqazdim” (210-bet). Hajvning hukmi ham qahramonning o'zi ishlatgan qorishiq tilda chiqarilgan: bu bahsda rostdan ham hamma yutqazgan.

Muallif boshqa tildan so'z kirishiga shunchaki qarshi kurashayotgan til posboni emas. Masala tilning tabiiy boyishida emas, o'z so'zimiz bor bo'la turib, uni qidirishga erinishdadir; ona tilida ravon gapirishni madaniyat belgisi deb bilmaslikdadir. Bunday e'tiborsizlik uzoq davom etsa, inson avvaliga so'zni, keyin esa shu so'z tashib kelayotgan xotira va tafakkurni yo'qotadi.

Tanqiddan keyingi mehr

Agar kitob faqat xato, nuqson va kamchiliklar tanqididan iborat bo'lganida, o'quvchini toliqtirib qo'yishi mumkin edi. Lekin “Sukunat ovozi”ning ikkinchi bir oqimi bor: mehr, oqibat, sog'inch va e'tirof.

“Mezbon maqomidagi mehmon” bo'limida muallif savol beruvchi bo'lsa-da, suhbat markaziga o'zi chiqmaydi, mezbonlik mavqeini suhbatdoshiga topshiradi. Jurnalist, noshir, san'atkor, rejissyor, sportchi va chempionlarning gaplari orqali muayyan sohalarning dardi, orzusi va ichki muhiti ochiladi. Yaxshi suhbatning belgisi savolning uzunligida emas, suhbatdoshni gapirtira olishda ekani namoyon bo'ladi.

“Kechinmalar”da esa biz tanqidchi jurnalistdan ko'ra ko'proq inson Alijon Abdurahmonovga yaqinlashamiz. “Alik”dan qolgan hadik”da tilla tish bilan bog'liq kulgili voqea nafs, g'urur va o'tkinchi havas haqidagi achchiq saboqqa aylanadi. Pandemiya kunlaridagi qisqa, ammo uzoq tuyulgan telefon suhbatlari, oila a'zolarining sog'inchi, xavfli sharoitda odamlarga xizmat qilishga otlangan umr yo'ldoshi haqidagi sahifalarda muallifning keskin ohangi yumshaydi. Odatda, jamiyatdan mas'uliyat talab qiladigan qalam bu yerda o'z qalbini so'roq qiladi.

“U “sur…” degandi. Keyin men “surdim”…”. “Aslida esa, “salom”ni aliksiz qoldirmaslik uchun borgan edim…” (293-bet). Qahramonning g'ururi, shoshqaloqligi va keyingi xijolati shu ikki so'z o'yiniga sig'ib ketgan.

“Unutmoq osonmas ularni” bo'limidagi xotiralar ham oddiy ta'ziya yoki tarjimai hol emas. Saydi Umirov, Mamadali Mahmudov, Ahmadjon Muxtorov va boshqa ustozlar haqida yozar ekan, muallif ularning unvonini emas, xotiralarda qoldirgan izlarini qidiradi. Boybo'ta Do'stqorayevning Saydi akaning vafotidan bexabar holda: “Salom ayting…” deyishi kabi birgina tafsilot katta do'stlik qissasini ochib beradi. Bu ustozlarni yaqindan bilganlar mijjasiga bir tomchi yosh ham sizdiradi.

O'ttiz yillik solnoma

To'plamda 1994 yildan 2025 yilgacha matbuot yuzini ko'rgan materiallar bor. Shu jihatdan “Sukunat ovozi”ni bir jurnalistning sara asarlari to'plamigina emas, balki o'ttiz yildan ortiq davrning publitsistik xotirasi deyish mumkin.

Unda kechagi o'zbek matbuotining muhiti, tahririyatlar ahvoli, obuna tashvishi, qishloq yo'llari, ta'limdagi o'zgarishlar, tilga munosabat, sportdagi armon va quvonchlar aks etgan. Davr faqat qarorlar, sanalar va katta voqealar bilan tarixga kirmaydi. U odamlarning qanday gapirgani, nimadan kuyungani, qaysi savolga javob topolmagani bilan ham xotiraga aylanadi.

O'sha davrning axloqiy muhitini muallif bir satrga sig'diradi: “Qayon qarama — shovqinli jimjitlik…” (388-bet). Shovqin ko'p, ammo haqiqatning ovozi past bo'lgan yillar uchun bundan aniqroq tashxis topish qiyin.

Xolis aytganda, kitobda muallifning sevimli usullari ba'zan ko'p takrorlangan. Ritorik savollar, qo'shtirnoq ichiga olingan kinoyali so'zlar, uch nuqtalar, “afsuski”lar va so'z o'yinlari gazetada alohida-alohida o'qilganda kuchli ta'sir qiladi. To'plamni boshdan oxirigacha mutolaa qilganda esa ayrim o'rinlarda bir xil ohang tarzida sezilib qoladi. Ba'zi maqolalar davrning dolzarb xabariga yaqinroq, ba'zilari esa vaqt sinovidan o'tadigan esse darajasiga ko'tarilgan. Ayrim keskin hukmlar o'quvchini bahsga ham chorlaydi.

* * *

Kitobning so'nggi qismida hajman katta maqolalar o'rnini qisqa dilbitiklar egallagan. Sinchkov kuzatuv va tahlillar bir-ikki satrga siqilgan. Go'yo muallif shuncha gapdan keyin o'quvchini sukut bilan yuzma-yuz qoldiradi: “Hech narsa demadi, borini aytib…” (389-bet).

Bu paradoks — kitob sarlavhasining ham, muallif uslubining ham eng lo'nda avtoportretidir.

“Tinglay desang sukunatning ovozini, qabristonda sukunatga quloq tut”, deydi u. Bu satrni faqat o'lim haqidagi o'y deb tushunish kamlik qiladi. Qabriston — kechikkan e'tiroflar, aytilmay qolgan rahmatlar, qadriga yetilmagan odamlar va qaytarib bo'lmaydigan vaqt haqida sizga istagancha unsiz so'zlab berishi mumkin bo'lgan eng rostgo'y makon. U yerda hech kim baland gapirmaydi, ammo inson o'ziga eng muhim savollarni aynan o'sha joyda beradi.

Ishonch bilan aytish mumkinki, Alijon Abdurahmonovning kitobi jurnalistikaga yana bir oddiy, ammo unutilayotgan haqiqatni eslatadi: jurnalistning vazifasi shovqin-suronni yanada kuchaytirish emas, balki shu shovqin ostida eshitilmay qolayotgan haqiqatni topishdir. Buning uchun bilim ham, mahorat ham, jasorat ham, eng muhimi, kuyunchak yurak ham kerak.

Abdulhamid MUXTOROV,

O'zbekiston Jurnalistlar

uyushmasi a'zosi.