“Jarayon” davom etaveradi…
— Men hayratdaman. Men dahşatdaman.
— Nimaga?
— Insonning heç qanday aybi bölmay turib, hatto gunohini özi ham bilmasdan, uning ustidan sud hukmi çiqarilsa-yu, u heç qaçon aybi nimaligini bilmasdan, özining aybsizligini isbotlaş uçun tinimsiz harakat qilsa va oxir-oqibat heç narsani bilmay turib, hayot bilan vidolaşsa! Buning ustiga, u zindonband ham etilmagan. Ozodlikda. Ammo bunday hayotdan zindonda yaşaş yaxşiroq emasmi?
Aslini olib qaraganda, bu hayotda hammamiz öz gunohlarimiz nimadan iborat ekanligini bilmay yaşaymiz. Özimizni oqlaşga urinamiz. Frans Kafkaning “Jarayon” romanida bu holat öz aksini topgan.
Men bu romanni juda qiynalib öqidim. Har bir sözini baʼzida uç marta, baʼzan qayta-qayta takrorlab öqidim. Sabab asarning tuşunarsiz ekanligida emas. Yoki qandaydir mavhumlik ham yöq. Nazarimda, asar tarjimasi juda oğir bölgan. Özbek tilining eng tuşunarsiz turi bilan ögirilgan, desa ham böladi. Töğri, asli Avstriyada tuğilgan buyuk yozuvçining uslubi juda murakkab. Tuşuniş, anglaş, “hazm qiliş” uçun uni köp öqiş va uqiş kerak. Yozuvçining falsafiy muşohadasi juda keng.
Men bir qança asarlar tarjimalarini öqib, odamning sabrini sinaydigan tarjimonlardan iborat röyxatni şakllantirganman. Ular soni yana bittaga oşganiga aynan şu asar sabab böldi, deyişim mumkin. Masalan, “surat” örniga “suvrat” sözini öqiganimda fiğonim falakka çiqar (çunki bu söz “köriniş”, “joziba”; “husn”, “malohat” maʼnolarini anglatib, heç qaçon “surat”, “portret” yo “rasm” maʼnosini bermaydi), yoki “ösmoqçilab” sözini hazm qilolmasdan xunob bölardim. Bunday sözlar köp edi, şuning uçun ularni oxiri öz talqinimda öqişga urina boşladim va bu borada tarjimondan minnatdor bölişim kerak.
Asar qahramoni Yozef K. menga jadidlarimizni eslatdi. Gunohi nimaligini bilmay turib, zamonning loqaydligi va öz jarayonlarining qanday ketayotganidan bexabar bir holatda qurbon bölganliklarini K. taqdiri bilan aynan bir xil hodisa deb hisoblayman. Albatta, bunday voqealarga dunyoning turli burçaklaridan minglab misollar keltiriş mumkin. Lekin mening xayolimga kelgani şu böldi.
Kitobning ilk sahifalaridagi sözboşiga ham eʼtirozim bor. Sözboşida asarning barça tafsilotlari aytilişi şart emas edi. Çunki öquvçidagi mutolaa zavqiga bu öz taʼsirini ötkazmay qolmaydi. Yana bir dunyo imloviy xatolar…
Bu mulohazalardan uşbu asarni öqiganimda olgan taassurotlarim salbiy ekan, degan fikrga borişingizni ham istamayman. Çunki asar mukammal tarzda yozilgan. Personajlardagi takalluf va mulohazakorlik, özini tutiş kabi holatlar Yevropadagi jamiyat axloqi haqida kitobxonga köp maʼlumot bera oladi. Balki, bir neça yillardan keyin “Jarayon”ni yana bir marotaba öqib körarman. Çunki baʼzida insonlarning ayrim asarlarga ruhan tayyor emasligi tufayli şoşilinç xulosa çiqarişlarining guvohi bölganman va özimda ham bu holat köp kuzatiladi. Birinçi marta Rumiyni öqiyotgan inson heç qaçon uning fikrlari mohiyatini tölaligiça tuşunmaydi. Yoki Tolstoyning “Uruş va tinçlik” asarini yoş avlod orasida qirq varaqdan birdaniga ötib, oxirigaça öqiganlarni hali-beri uçratmadim.
Kafkaning “Jarayon”i insoniyatning azaliy hayot yöli manzarasiga ham mos keladi. Odamlar avvaliga heç narsani bilmaydilar, öqiydilar, izlanadilar, öz taqdirlari “hukmi”ni yengillatiş uçun tinmasdan harakat qiladilar. Xuddi şunday! Muallifning salomatligi haqidagi maʼlumotni bilganligim tufayli asarni uning holatiga tuşgandek öqidim. Qattiq xastalikdan aziyat çekayotgan bemor singari.
Şu orada bir voqeaning guvohi ham böldim. Bir çekka qişloqqa iş yuzasidan borganimda, yoşi taxminan ön beşlarda bölgan bir yigitçaning qölida “Jarayon”ni körib qoldim. U bilan asar haqida suhbatlaşgim keldi va undan “Hozir qayeriga kelding? K. qanday ahvolda?” deb söradim. U menga hayratlanib qarab: “Men hali öqişni boşlaganim yöq!” deya javob berdi. Unga asar oğirlik qilişini tuşuntirgandek böldim. Menimça, u kitobni nomiga qöliga olib yurganga öxşadi. Balki, endi öqigandir? Lekin qanday xulosa çiqargani menga qoronği.
Xullas, “Jarayon” öz nihoyasiga yetdi. Lekin “jarayon” har doim davom etaveradi. Heç kim öz gunohini bilmaydi, lekin hamma bir xil mahkumlar qatorida. Mahkumlar uçun esa atrofdagi barça uning “jinoyat işi”ga daxldordek tuyulaveradi…
Şahzod KENJAYEV,
Özbekiston davlat jahon tillari universiteti
xalqaro munosabatlar fakulteti talabasi.
