Xitoy kambağallikni qanday yengdi?

2021 yilda Xitoy butun dunyoga muhim bir yangilikni maʼlum qildi: mamlakatda mutlaq kambağallikka barham berildi. Bu şunçaki rasmiy bayonot emas, balki qirq yildan ortiq davom etgan islohotlar, yuz minglab davlat xizmatçilarining maşaqqatli mehnati hamda millionlab insonlar taqdirining ijobiy tomonga özgarişi natijasi edi. Bir paytlar aholisining katta qismi qaşşoqlikda kun keçirgan davlat bu murakkab muammoni qanday hal etdi? Mazkur savol nafaqat iqtisodçilar, balki siyosatşunoslar, sotsiologlar va davlat boşqaruvi mutaxassislarining ham diqqat markazida turibdi.

Xitoy tajribasi bir muhim haqiqatni körsatdi: kambağallikni faqat pul tarqatiş bilangina yengib bölmaydi. Agar muhtoj insonga bir martalik moddiy yordam berilsa, u bu mablağni tezda sarflab tugatadi. Ammo unga daromad topiş imkoniyati yaratilsa, u umrbod öz aravasini özi torta oladi. Şu sababli Xitoy modeli insonni boqişga emas, balki uni faol iqtisodiy hayotga qayta jalb etişga qaratildi.

Mamlakatda kambağallikka qarşi kuraşdagi ilk qadam ehtiyojmandlarni aniqlaş va ularni puxta hisobga oliş tizimi böldi. Bu yondaşuv sirtdan oddiydek tuyulsa-da, amalda eng muhim bosqiçdir. Davlat, eng avvalo, kimlar haqiqatan ham muhtoj ekanini tahlil qildi: har bir qişloq, har bir xonadon va hatto har bir fuqaro kesimida maʼlumotlar jamlandi. Ular nega qaşşoqlikda yaşayapti? Yer maydoni yöqmi? Yölsizlik sababli mahsulotini bozorga yetkazib berolmayaptimi? Surunkali xastalik tösqinlik qilyaptimi yoki farzandlari taʼlim ololmayaptimi? Faqat şu kabi savollarga javob topilgaçgina aniq amaliy çoralar belgilandi.

Bu jarayonda Xitoy muhim bir tamoyilga tayandi: barçaga bir xil yordam ulaşiş emas, har bir oilaning muammosiga mos yeçim topiş. Şuning uçun ham uşbu siyosat “manzilli kambağallikni qisqartiriş” nomini oldi.

Masalan, qişloq aholisining asosiy muammosi suv taqçilligi bölsa, u yerga suv tarmoği tortildi. Agar çekka hududda transport aloqasi oqsayotgan bölsa, avtomobil yöli qurildi. Işsizlik hukm surgan joylarda esa yangi korxonalar taşkil etilib, kasb-hunar markazlari faoliyati yölga qöyildi. Yaʼni davlat har bir hudud uçun bir xil qolipdagi ssenariyni emas, balki aynan öşa hudud dardiga davo böladigan çorani qölladi.

Yana bir muhim jihat: kambağallikka qarşi kuraşiş faqat markaziy hukumatning vazifasi bölib qolmadi. Bu boradagi masʼuliyat boşqaruvning barça böğinlariga taqsimlandi. Markaz umumiy siyosatni belgiladi, viloyatlar uni moliyalaştirdi, tumanlar ijroni taşkil etdi, quyi böğindagi mahalliy rahbarlar esa bevosita aniq oilalar bilan işladi. Har bir masʼul şaxs öz hududida kambağallik qisqarişi uçun şaxsan javobgar etib belgilandi. Oqibatda bu saʼy-harakatlar rasmiyatçilik yoki quruq hisobot uçun emas, balki amaliy natija uçun olib borildi.

Xitoy tajribasida infratuzilmaning örni ham alohida ahamiyatga ega. Kambağal qişloqqa yangi yöl quriş baʼzan minglab odamlarga nafaqa tölaşdan köra köproq foyda keltiradi. Çunki yöl tuşgaç, fermer öz mahsulotini şahar bozoriga oson yetkazadi, sayyohlar va investorlar oqimi boşlanadi, yangi iş örinlari oçiladi. Demak, bitta yöl loyihasi butun bir hududning iqtisodiy qiyofasini özgartirib yuboradi.

Şu bilan birga, taʼlim va soğliqni saqlaş tizimi ham kambağallikni bartaraf etişning asosiy omili sifatida qaraldi. Agar farzand puxta taʼlim olsa, kelajakda yuqori maoşli iş topiş imkoni kengayadi. Agar fuqaro soğlom bölsa, mehnat qilib öz rözğorini bekamu köst taʼminlay oladi. Şu sababli Xitoy kambağal hududlarda zamonaviy maktablar, şifoxonalar va malaka oşiriş markazlari barpo etişga ulkan sarmoya yönaltirdi.

Hayotiy misol

Tasavvur qiling: toğli çekka qişloqda Çjanlar oilasi yaşaydi. Ularning boşpanasi xarob, yeri toşloq bölgani sababli hosil kam. Tuman markaziga eltuvçi yöl bölmagani uçun yetiştirilgan ozgina kartoşkani ham sota olişmaydi. Şu bois oila yillar davomida qaşşoqlik iskanjasida kun keçirib kelgan.

Davlat bu oilani ehtiyojmandlar röyxatiga kiritdi. Avvalo qişloqqa ravon avtomobil yöli tortilib, elektr energiyasi va tezkor internet tarmoği yetkazildi. Oila boşliğiga zamonaviy issiqxona barpo etiş uçun imtiyozli kredit ajratildi. Uning turmuş örtoği mahalliy markazda tikuvçilik sirlarini egalladi. Farzandlari esa davlat taʼlim granti asosida tahsilini davom ettirdi. Oradan bir neça yil ötib, issiqxona mahsulotlari internet orqali elektron savdoda sotila boşlandi. Natijada oila daromadi bir neça barobar köpayib, ular davlat kömagiga muhtoj bölmay qoldi.

Uşbu misol Xitoy modelining asl mohiyatini oçib beradi: davlat muhtoj oilaga tayyor pul berib boqmadi, balki ularning halol mehnati bilan barqaror daromad topişi uçun qulay şaroit yaratdi. Natijada xonadon nafaqat kambağallik iskanjasidan qutuldi, balki ertangi kuniga mustahkam işonç hosil qildi.

Xulosa qilib aytganda, kambağallik şunçaki iqtisodiy muammo emas, balki taʼlim, soğliqni saqlaş, transport, infratuzilma va davlat boşqaruvi bilan çambarças boğliq bölgan keng qamrovli ijtimoiy masaladir. Binobarin, uni faqat bir tomonlama çora-tadbirlar bilan emas, balki kompleks yondaşuv orqali muvaffaqiyatli hal etiş mumkin.

Xitoy tajribasi butun dunyo uçun katta saboq böldi: kambağallikni qisqartirişning eng samarali yöli — aholiga tayyor mablağ tarqatiş emas, balki ularning bilim olişi, mehnat qilişi va daromad körişi uçun töliq imkoniyat yaratib berişdir. Ana şunda inson davlat yordamiga qaram bölib qolmaydi va öz kelajagini öz qöllari bilan yaratişga qodir böladi.

Mardonbek HASANOV,

tarix fanlari böyiça

falsafa doktori.

 

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan