Xalqning vijdoniga aylangan adib
2026 yilda Özbekiston xalq yozuvçisi Odil Yoqubov tavalludiga 100 yil töldi. Qalbi ummon, jasorati toğdek uluğ qahramon adib, özbek adabiyotining haqiqiy vijdoniga aylangan ijodkor Odil Yoqubov tavalludining bir asrlik qutluğ töyi mamlakatimizda keng nişonlanmoqda. Odil Yoqubov faqat yozuvçi emas, u millatning oğriqlarini öz tanasida his qilgan, xalqning dardini sobiq Ittifoq darajasida Moskvada baralla ayta olgan buyuk ijtimoiy arbobdir.
Prezidentimiz Şavkat Mirziyoyev taʼkidlaganlaridek: “Odil Yoqubov öz asarlarida milliy özlik, diyonat va adolat ğoyalarini kuylagan, murakkab davr sinovlarida xalq manfaatini har narsadan ustun qöygan ulkan söz sanʼatkoridir. Uning adabiy merosi yoşlarimizni vatanparvarlik ruhida tarbiyalaşda bebaho manba bölib xizmat qiladi”.
Millatparvar va xalqparvar arbob: Kremldagi tarixiy jasorat
Odil Yoqubov çin maʼnoda xalqparvar inson edi. Buning eng oliy isboti — 1989 yilning 16 iyunida I SSSR Xalq deputatlari sʼyezdida sözlagan tarixiy nutqidir. Men uşbu nutqni televizor orqali jonli efirda katta hayajon bilan tomoşa qilganman. Öşanda sobiq imperiyaning markazi — Kreml minbaridan turib, köplab siyosatçilar titrab turgan bir paytda Odil aka özbek xalqini qullik va qaşşoqlikka mahkum etgan, dehqonning tinkasini quritgan “paxta yakkahokimligi” siyosatini ayovsiz foş qildi. U Orol fojiasini, gödaklar va onalar ölimini Ittifoq rahbariyatining yuziga tik qarab aytdi. Bu çinakam deputatlik jasorati, millatni istibdoddan asrab qoliş yölidagi siyosiy qahramonlik edi.
Özbek tili fidoyisi va atamaşunoslik asosçisi
1989 yilda ona tilimizga Davlat tili maqomini beriş böyiça keçgan suronli kuraşlarda Odil Yoqubov Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi raisi sifatida eng oldingi safda, bahslarning markazida turdi.
“Özbekiston Respublikasining davlat tili töğrisida”gi qonun loyihasi muhokamasi keçagidek yodimda. Öşanda qonun loyihasining dastlabki matnini tayyorlab, uni özbek ziyolilari, ona tili va adabiyotimiz jonkuyari bölgan adabiyotşunoslar, şoiru yozuvçilar eʼtiboriga havola etganman. Qonun loyihasi böyiça maʼruza qilganimda qizğin muhokamalar boşlanib ketgan. Yiğiliş qatnaşçilarining, xususan, majlis raisi Odil Yoqubovning taklif va tavsiyalari asosida qonun loyihasi takomillaştirilgan.
Odil Yoqubov Kreml tomonidan tiqiştirilgan soxta “ikki tillilik” konsepsiyasiga qarşi çiqib, faqat özbek tili yagona davlat tili bölişini qatʼiy talab qildi va tarixiy qonun qabul qilinişiga beqiyos hissa qöşdi.
Biroq adibning bu boradagi xizmatlari faqat qonun qabul qilinişi bilan çeklanib qolmadi. Qonunni hayotga izçil tatbiq etiş maqsadida Vazirlar Mahkamasi huzurida Davlat atamalar qömitasi (Terminologiya qömitasi) taşkil etilganda, unga birinçi rais etib aynan Odil Yoqubov tayinlandi. Bu lavozimda adib ulkan taşkilotçilik salohiyatini namoyon etdi, ilmiy va amaliy jasorat körsatdi. Qömita aʼzosi sifatida jonkuyar adib Odil Yoqubov bilan ona tilimizning sofligini asraş töğrisida köp bor suhbatlaşganman. Keyinçalik mualliflar jamoasi tarkibida “Yuridik atamalar qomusiy luğati”ni naşrga tayyorlaganimda uşbu suhbatlardan çiqargan xulosalarim qöl kelgan.
Odil Yoqubov Davlat atamalar qömitasi raisi sifatida şöro davrida tilimizga zörlab kiritilgan soxta terminlarni tozalaş, milliy özbek atamaşunosligi va luğatşunosligiga asos soliş yölida eng yetuk tilşunos olimlarni birlaştirdi. Bugungi kunda davlat idoralari va ilm-fanda qöllanilayotgan köplab gözal milliy atamalarimiz zamirida Odil aka rahbarlik qilgan öşa tarixiy qömitaning maşaqqatli mehnati mujassam.
Adabiy merosining beqiyos ahamiyati
Atoqli adib Odil Yoqubovning serqirra ijodini katta bir milliy akademiyaga qiyoslaş mumkin. Yozuvçi ijodiy merosining ahamiyati quyidagilarda namoyon böladi:
Ilmiy va adabiy ahamiyati: Özbek nasrida psixologik tahlil, kuçli xarakterlar yaratiş va tarixiy haqiqatni badiiy gavdalantiriş maktabini yaratdi.
Amaliy va öquv-tarbiyaviy ahamiyati: Uning asarlari yoş avlodni vatanparvarlikka, milliy özlikni anglaşga va or-nomusli bölişga örgatadigan bebaho tarbiya vositasidir.
Xalqaro ahamiyati: Adib asarlari dunyoning önlab tillariga tarjima qilinib, özbek millatining maʼnaviy salohiyatini jahonga tanitdi.
“Öqilişi şart” bölgan asarlar
Har bir özbek xonadonida bölişi va öqilişi şart bölgan kitoblar röyxatiga Odil Yoqubovning quyidagi asarlarini dadil kirita olamiz:
“Muqaddas” — sof muhabbat, vijdon pokligi va axloqiy gözallik qissasi.
“Uluğbek xazinasi” — ilm va jaholat, maʼrifat va hokimiyat töqnaşuvini körsatgan tarixiy roman.
“Köhna dunyo” — ibn Sino va Mahmud Ğaznaviy siymosi orqali daholar qismatini yoritgan asar.
“Diyonat” — insoniylik, halollik va davr muammolari röyirost oçib berilgan ijtimoiy roman.
“Oqquşlar, oppoq quşlar” — ekologik va maʼnaviy inqiroz oqibatlaridan ogoh etuvçi asar.
Ayniqsa, “Uluğbek xazinasi” romani öz davrida katta şuhrat qozonib, davlat arbobi Şarof Raşidovning eʼtirofiga sazovor bölgan. “Odil Yoqubov uşbu romani bilan özbek adabiyotida tarixiy nasrni yangi, yuksak badiiy va falsafiy bosqiçga kötardi. Bu asar xalqimizning öz buyuk ajdodlari tarixi bilan faxrlanişiga xizmat qiladigan çinakam xazinadir”, — deya romanga yuksak baho bergan Şarof Raşidov.
Adabiy qahramonlar tilidagi ibratli hikmatlar
Odil Yoqubov yaratgan obrazlar şunçaki badiiy töqima emas, ular millatning asrlar oşa yaşab kelayotgan donişmandlik va ruhiy matonati timsolidir. Adib öz qahramonlari tili orqali başariyatga uluğ hikmatlarni singdirdi.
Masalan, “Uluğbek xazinasi” romanida Mirzo Uluğbek ölimi oldidan şogirdi Ali Quşçiga qarab, ilmning boqiyligini şunday ifodalaydi: “Taxtlar ağdarilur, saltanatlar mahv bölur, ammo olimlarning tafakkur mahsuli — kitoblar, insoniyat maʼnaviy xazinasi abadiy yaşajak!”
“Köhna dunyo” romanida esa uluğ alloma va tabib ibn Sino qudratli Sulton Mahmud tazyiqlariga boş egmasdan quyidagi hikmatni aytadi: “Hokimlar jismni zanjirband qilişi mumkin, ammo erkin tafakkurni va haqiqatga intilgan qalbni heç qaçon böysundirib bölmaydi”.
Ikki uluğ elning köprigi: Çingiz Aytmatov bilan qadrdonlik
Odil Yoqubov va buyuk qirğiz adibi Çingiz Aytmatov örtasidagi döstlik — ikki qardoş xalq adabiy birodarligining ramzidir. Çingiz Aytmatov Odil akaning “Uluğbek xazinasi” romanini “Şarq Renessansi fojiasini körsatgan şoh asar” deb atagan bölsa, Odil Yoqubov Aytmatovni “jahon adabiyotining sirtloni” deya eʼtirof etgan. Eng oğir damlarda — 1990 yildagi qonli Öş voqealari paytida ikki adib zudlik bilan olov içiga kirib bordilar. Xalqlarni vazminlikka çaqirib, uşbu fojia Köhna Markazning siyosiy fitnasi ekanini oçiq aytişdi va qon tökilişini töxtatişda öz obrölarini qalqon qilişdi.
Zamon talabi: raqamlaştiriş davrida adib merosini tarğib etiş böyiça amaliy takliflar
Biz XXI asrda — raqamli texnologiyalar va globallaşuv davrida yaşamoqdamiz. Bugun Odil Yoqubov merosini nafaqat asrab-avaylaşimiz, balki uni eng zamonaviy usullarda yoş avlod qalbiga singdirişimiz zarur. Şu maqsadda quyidagi takliflarni bildiraman.
Birinçi taklif: “Odil Yoqubov raqamli kutubxonasi” milliy platformasini yaratiş. Adibning barça roman, qissa va publitsistik maqolalari, qölyozmalari, arxiv hujjatlari hamda Moskvadagi tarixiy nutqining asl audio-videoyozuvlari jamlangan mukammal veb-sayt va mobil ilovani işga tuşirişimiz lozim.
Ikkinçi taklif: audiovizual mediakontentlarni köpaytiriş. “Uluğbek xazinasi” va “Köhna dunyo” romanlarini bugungi yoşlarbop radiospektakl körinişida qayta ovozlaştirib, “YouTube”, “Spotify” kabi global tarmoqlarga joylaştiriş, asarlar asosida qisqa va taʼsirli video-treylerlar (“booktrailers”) yaratiş zarur.
Uçinçi taklif: “Milliy jasorat va diyonat darslari”ni joriy etiş. Umumtaʼlim maktablari va oliy öquv yurtlarida adib qahramonlari timsolida yoşlarni halollik, vatanparvarlik va milliy ğurur ruhida tarbiyalovçi maxsus kurslar taşkil etiş, yoş tadqiqotçilar uçun davlat grantlarini taʼsis etiş maqsadga muvofiqdir.
Törtinçi taklif: xalqaro miqyosda raqamli tarğibot. Adibning şoh asarlarini zamonaviy ingliz, ispan, arab va xitoy tillariga qayta tarjima qilib, “Amazon” kabi xalqaro elektron tarmoqlar orqali dunyo kitobxonlariga yetkaziş fursati keldi.
Özbek adabiyotida mangu barhayot
Odil Yoqubov özbek adabiyoti tarixida jasorat, diyonat va badiiy haqiqat mezonlarini baland kötargan ijodkor sifatida öçmas iz qoldirdi. Uning ijodidagi eng muhim qirra — inson ruhiyatining eng tub qatlamlariga kirib boriş va jamiyatdagi adolatsizlikka qarşi murosasizlikdir.
Bugungi Uçinçi Renessans poydevorini qöyiş davrida Odil Yoqubovning milliy ğurur, ilm-fanga ehtirom va haqiqatgöylik ğoyalari biz uçun suv va havodek zarurdir. Uning asarlaridagi “diyonat” mezoni bugungi kunda ham korrupsiyaga, loqaydlikka va maʼnaviy qaşşoqlikka qarşi kuraşda eng ötkir maʼnaviy qurolimiz bölib xizmat qilmoqda.
Odil Yoqubov öz asarlari, sözi va ruhi ila biz bilan birga. Oramizda ekan, u barhayotdir!
Akmal SAIDOV,
akademik.
