Плацебо эффекти: Ишончнинг яширин кучи
Инсон психологияси ва физиологияси ўртасидаги мураккаб боғлиқлик замонавий тиббиётнинг энг қизиқарли тадқиқот соҳаларидан биридир. Шулардан бири “Плацебо эффекти”, яъни организмнинг дори ёки даволашнинг реал физик таъсирисиз ҳам ўзини яхши ҳис қила бошлаши ҳодисасидир. Ушбу атама шунчаки “ўзига ишонтириш” эмас, балки миянинг кимёвий реакциялари, кутувлар, эътиқод, тажриба ва ҳиссиётларнинг бирлашган таъсири натижасида юзага келадиган физиологик ўзгаришдир.
Тарихда бу ҳодиса бир неча маротаба кузатилган ва илмий тажрибалар орқали исботланган. Мисол учун, Иккинчи жаҳон уруши даврида содир бўлган воқеа ва АҚШнинг Байлор тиббиёт коллежи ўтказган машҳур тадқиқот плацебо эффектининг нақадар кучли эканини кўрсатади. Бу воқеалар нафақат тиббиётга, балки кундалик ҳаётга ҳам чуқур таъсир қилувчи хулосаларга олиб келади: одам нимага ишонса, танаси ҳам ўша йўсинда жавоб қайтаради.
Миянинг “мен ҳозир морфий қабул қилдим” деган тахмини оғриқни камайтирувчи табиий моддалар — эндорфинлар ишлаб чиқарилишига олиб келган. Натижада танада ҳақиқий оғриқни енгиллаштирувчи восита ишга тушган.
Плацебо эффектини фақат “ўзини овутиш” деб қабул қилиш нотўғри. Аслида, у юқори даражада биологик тузилишларга эга. Мисол учун, допамин мотивация ва энергия ҳиссини орттиради. Эндорфин табиий оғриқ қолдиради. Серотонин кайфият ва тинчликни яхшилайди. Миянинг кутиш тизими жуда фаол бўлади. Агар инсон натижа бўлишига ишонса, мия “шу натижани яратиш” учун ёрдамчи воситаларни ишга солади. Яъни мия унга таъсир қилаётган омилга реал бўлмаган бўлса ҳам, уни “бор” деб қабул қилиб, физиологик жавоб яратади.
Плацебо эффекти тиббиёт билан чекланиб қолмайди. У одамнинг кундалик қарорларида, одатларида, иш фаолиятида, ҳатто истеъмол маҳсулотларига бўлган муносабатида ҳам намоён бўлади. Мисол учун, янги спорт пойабзали одамни “энди тезроқ югураман” деб ишонтирса, натижада чиндан тезроқ югура бошлайди. “C” витаминини тинчлантирувчи дори деб ўйлаш орқали юрак уриш секинлашиб, асабийлик камаяди. “Бу янги телефон билан самаралироқ ишлайман” деган ишонч ҳақиқатан иш самарадорлигини ошириши мумкин. Ушбу ҳодисалар шуни англатадики, инсоннинг натижа ҳақидаги тасаввури кўп ҳолларда натижанинг ўзидан ҳам кучлироқ таъсир кўрсатади.
Плацебо эффекти — инсон онгининг танага бўлган кучли таъсирининг ёрқин исботидир. У бизга шундай муҳим ҳақиқатни кўрсатади: организмнинг тикланиши кўп жиҳатдан мия қандай кутиш ва ишончларга эга эканига боғлиқ. Тиббиётда плацебо эффекти кўпинча назорат гуруҳи сифатида қўлланади, аммо унинг ўзи ҳам мустақил ҳодиса сифатида қийматга эга. Кундалик ҳаётда эса бу таъсир ўзига ишончни ошириш, мақсадларга эришиш, мотивацияни мустаҳкамлаш, ҳиссий барқарорликни қўллаб-қувватлаш каби жараёнларга сезиларли таъсир кўрсатади. Демак, инсон фақат ташқи воситаларга эмас, балки ўз ишончига ҳам таяниши керак. Баъзан танани тузатишдан олдин, мияни ишонтиришнинг ўзи ҳам кифоя бўлиши мумкин.
Дилдора ДЎСМАТОВА.