Nabiramni nega Xorij tilli maktabga bermadim?

Bir zamon ötdi-da…

Negadir nabiralarimni boş­qa tilli maktabga bergim kelmadi. Balki ularga özim “Özbek xalq ertaklari” kitobini har keç yotar oldi öqib berganimmi yoki xalqimizning qadimdan yaşab kelayotgan urf-odatlari, qadriyatlari ruhida tarbiya qilganim böldimi, xullas, ota-onasining oyoq tirab olganiga qaramay, özimizning ona tilida öqitiladigan maktabga olib bordim.

“Obbo, namunça ona tilidagi, deb urğu beryapsiz”, deb aytadiganlar ham topiladi. Ular bolasini kelajakda çet elda öqişini, işlaşini xohlaydiganlar. Çunki bizda oliy maʼlumotli diplomga ega kadrlarning hammasi ham işli emas, köpi tijoratçi, biznesmen, bozorçi bölib ketişayapti. Buni men ham tuşunaman, ammo nabiram, birinçi navbatda, öz ona tilini puxta örgansin, söng, mayli, istagan xorijiy tilini örgansa, qöllab-quvvatlayman.

Axir, biror yumuş bilan xorijga borganda özbek madaniyatini, maʼnaviyatini körsata bilmasa, nabiralarim millatimiz, vatanimiz ğururlanadigan inson böla olişadimi? Meni köproq mana şu masala öylantiradi.

Buning ustiga, ularga ölkamiz tabiati, xuşmanzara maskanlari, gulu giyohlari, ötu daraxt­lari haqida özim tölqinlanib hikoya qilganman. Ularning söz boyligi yoşiga nisbatan ança baland. Allaqaçon mantiqiy fikrlaşga, har bir narsaga munosabat bildirişga örganişgan. Sözlarning rangini, kuçini his qilişadi. Meni yana bir jihat öylantiradi, sovetlar, yaʼni ilmiy ateizm avj olgan davrda ana şunday kör-körona ergaşiş natijasida baʼzi ilm­li, ziyoli olimlar özgaga tobe bölib qolgandi. Buning taʼsiri haligaça seziladi. Ayniqsa, ona tilimizga munosabat aksar ziyolilarda hamin­qadarligi şundandir…

Demak, biz, avvalo, özligimizni, millatimiz şaʼnini birinçi öringa qöyişimiz uluğ ajdodlarimiz oldidagi ham qarzimiz, millatimiz onalari oldidagi ham farzimizdir.

Tilim-tilim bölgan tilim

Hali esimda, ötgan asrning 70-yillari edi, men 7-, yo 8-sinfda öqirdim. Kuz kunlarining birida otam işdan juda xafa bölib qayt­dilar. (U kişi kolxozda agronom bölib işlasalar-da, çinakam adabiyot ixlosmandi edi. Uyimizda kattagina kutubxonamiz bölib, otam bizdan u yerdagi kitoblarni öqişni talab qilardilar). Kolxozga qaysidir ilmiy tekşiriş institutidan bir guruh tadqiqotçilar haşarga kelişgandi. Ular orasida bir taniqli adibning öğli ham bor ekan. Otam unga otasi tomonidan yozilgan, öşa yillari juda maşhur bölgan dramasini rosa maqtabdi. “Bilasizmi, men şu dramani qayta-qayta öqiyman. Drama qahramonlarining sözlari yod bölib ketgan”, debdilar hayajon bilan.

Şunda bölajak olim yigit pinak buzmay:

— Ha, bu haqda menga köp aytişgan. Lekin men rus maktabida öqiganman, oliy maʼlumotni ham rusiy zabon talabalar orasida öqib olganman, töğrisini aytsam, dadamning ijodini unçalik tuşunmayman, — degan ekan rus tilida…

Otam öziça tuşuntiribdi: “Bilib qöying, agar siz ona tilingizni qadrlamasangiz, otangiz mehnatini hurmat qilmasangiz olim bölişingiz mumkin, lekin odam bölolmaysiz. Bu hayotda qadringiz ham bölmaydi”.  Xafaligi tarqamagan otam men va ukalarimga dona-dona qilib: “Nega olim yigit men rusçada öqidim, rus şoirlarining şeʼrlarini yaxşi bilaman, deb maqtanadi-yu şu mahoratini amalda isbotlamaydi. Nega xalqining sevimli ijodkori bölgan xatto otasining şeʼrlarini rus tiliga ögirişga, uni rusçada qanday jaranglaşini bilişga harakat qilmaydi?! Çunki u öz millatini sevmaydi. Millatga muhabbat esa avvalo ona tilidan boşlanadi”, dedilar.

Atiyest bölişimga bir bahya qolgandi…

Taqdir taqozosi bilan partiya safiga ötasan deyişdi. Negadir ziyolilarning kommunistlar safiga ötişi dehqonlar, paxtakor, çorvadorlarga nisbatan birmunça qiyin keçardi. Boş muharririmizning tavsiyasi bilan men ana şu “baxtga” sazovor bölişimga bir bahya qolgandi. Qabul hayʼatining köpçiligi özbeklar ekan, lekin qabul rus tilida ötdi. Men rusçani unçalik bilmasdim, axir butun hayotim özbek mahallasida ötgan bölsa, sözlaşuv özbekça bölsa, örganganing ham esdan çiqarkan, rusça jumlalarni buzib gapirişga esa uyaldim, odob bilan aytganda, har tugul rus millatini, rus tilini ham hurmat qiliş kerak. Men savollarga özbek tilida javob bermoqçi ekanimni aytdim. Ammo hayʼat aʼzolari rozi bölişmadi. “Siz ziyolisiz. Jamiyatning avangard qatlamiga aʼzo bölyapsiz. Nega endi özbekça javob bermoqçisiz? Agar rus tilini yaxşi bilmasangiz, sizga muhlat beramiz, örganib kelasiz”, deyişdi.

Keyin anglab yetdimki, Özbe­kistonda özbekça gapirişni qoloqlik deb biladigan “avan­gardlar” safida bölişim — göyo saratonda qalin qorni orzu qilişdek gap ekan…

Gap kelganda eslagim keldi, qişloğimiz Çirçiq daryosining öng sohilida joylaşgan bölib, şoliçilikka juda qulay edi. Kolxozimiz raisi Turob ota qöşni “Politotdel” kolxozining (xöjalikning nomini qarang! M.H.) raisi bilan kelişib, bir neç­ta koreys dehqonlari oilasini qişloğimizga köçirib keldi. Ularning ikkitasi dala şiyponiga, qolganlari xonadonlarga joylaştirildi. Törtta farzandi bor koreys oilasi bizning uyga köçib keldi. Oila boşliği Igor amaki ham, uning xotini Lyo xola ham juda bolajon, samimiy odamlar ekan. Özbek onam rusçani, Lyo xola özbekçani bilmaydi. Lekin amallaşib imo-işoralar bilan gaplaşişadi. Onam unga non yopiş, manti pişirişni ham örgatdi. Buni qarangki, Lyo xola (oyim uni Lolaxon derdilar) bir yilga qolmay özbek tilini örganib oldi. Çunki unda özbek tilini örganişga iştiyoq baland edi. Bu unga odamlar bilan muo­mala qilişi, şu qişloqqa el bölişi uçun juda zarur edi.

Şu örinda bir umr şu yerda yaşab, işlab, Özbekistonning suvini içib, bor noz-neʼmatlari-yu marhamatlaridan bahramand bölib yaşagan, yaşayotgan ayrim özga millat vakillari özbekça sözlaşişni göyo or deb bilişadimi? “Bilmayman”, deyişdan esa aslo uyalişmaydi.

Bunga özimiz ham qisman ayb­dormiz. Bir guruh odamning içida boşqa millat kişisini körsak yo majlislarda ulardan biri bölsa, bilsak-bilmasak, ölib-tirilib uning tilida gapirişga harakat qilamiz. Biz bunday mutelikdan qaçon qutulamiz?!

Ha, bizlar şunçalar bağrikeng odamlarmiz-da.

Ammo… buni ular şunday tuşunişarmidi, bağrikenglik deb bilişarmidi. Yöqsa, 50 yil şu zaminda yaşab bor-yöği “Assalomu alaykum”ni örganişmasmidi?!

El netib topgay menikim…

Hayriyat, yigirmançi asrning sönggi yillarida “El netib topgay menikim, men özimni topmasam” baytining mağzini çuqur ang­lab yetgan millatimiz ziyolilari uy­ğondi. Özbekistonda özbek tiliga davlat tili maqomi berilişi uçun astoydil kirişildi. Yurt birlaşib puf desa şamol turadi, deganiday, 1989 yil 21 oktyabrda özbek tiliga Davlat tili maqomi berildi.

Ha, maqom berildi, ammo… Özbekiston fuqarolarining hammasi birday özbek tilini örganib oldi, desak yana xato qilgan bölamiz. Buning uçun biz kutgandan köra köp vaqt kerak  bölyapti. Prezidentimiz Şavkat Mirziyoyev masalaning tub mohiya­tini hisobga olgan holda 2019 yil 21 oktyabr kuni “Özbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oşiriş çora-tadbirlari töğrisida”gi Farmonga imzo çekdilar. Farmonga binoan davlat tilini rivojlantiriş departamenti taşkil etildi. 2020-2030 yillarda özbek tilini rivojlantiriş hamda til siyosatini takomillaştiriş konsepsiyasi va davlat das­turi loyihasini işlab çiqişga körsatma berdilar.

Baʼzi rasmiy idoralar xizmat xatlarini endi faqat özbek tilida yuboradigan bölişadi.

Tarixdan maʼlumki, nafaqat til bilgan el biladi, balki dunyo şohsupasini zabt etişda ham xorijiy tillarni biliş muhim ahamiyatga ega. Alişer Navoiy hazratlari, Sadriddin Ayniy, Çingiz Aytmatov singari adiblar ikki tilda ijod qilib, yuksak natijalarga erişganini bilamiz. Yana şuni ham aytiş kerakki, ularning bundanda yuksak yutuği, avvalo, öz ona tilini yaxşi bilganida, milliy urf-odatlar, qadriyatlarni çeksiz hurmat qilganida bilindi.

* * *

Meni hayratlantirgani, keça televizorda ingliz tiliga ixtisoslaşgan boğça tarbiyalanuvçilarini körsatişdi. Endi tili çiqa boşlagan, hali ona tili nima, çet tili nimaligini anglab yetmagan bolakaylar inglizça söz va iboralarni, şeʼrlarni inglizona xatti-harakatlar bilan aytişayapti. Ammo muxbirning savollariga inglizçalab biyron-biyron javob bergan bolalar özbekça ikkitagina sözni ham, baʼzi bir estrada yulduzlarimizga öxşab, qiynalib talaffuz qilişdi. Muxbirning: “Nega bolangizni xorijiy boğçaga berdingiz?”, degan savoliga yoşgina ota göyo faxr bilan: “Bolam kelajakda baxtli yaşaşini, xorijda öqib-işlaşini istayman”, deydi.

Endi aytingçi, ham özga tilda gapirib, ham fikrlaydigan, begona millat tabriyasini olayotgan bolani tölaqonli özbek farzandi, deya olasizmi? Axir, bolaligidan uning ongida in­g­liz taʼlim va tarbiyasi beriladi. Uyda ham tilni yaxşi örganadi deb imkon qadar hamma bilsa-bilmasa ajnabiy tilda gapirişga harakat qiladi. Maktabda ham uni tuşunadigan, u bilan “çuğurlaşadiganlar” özga “tilçilar”.

Balki siz eşitgandirsiz, çet elga ketib, u yerdan “jannat topgan” biror odam bormikin?! Yoki xorijning mehri qalbiga örnaşib, Özbekistonga qaytib kelmayotgan yoşlar bugun kammi?! Afsuski, ular millatning qadriga yeta olmaganlar, çunki gödaklikda qalbiga millat qadri singdirilmagan. Aslida ham millat qadri qalbga ona tili orqali singadi-da…

* * *

Rostini aytsam, men ham nabiralarimning xorijiy tillarni örganişi tarafdoriman. Bu bugungi davr, taraqqiyot talabi. Biroq, u avval öz ona tilisini yaxşi özlaştirsin, söng millat qadriyatlarini örgansin, keyin özi xohlagan xorijiy tilni bilib olsa, bu millatning yutuği böladi.

Hozirgi kunda til örganiş öta qiyin iş emas, har qadamda öquv kurslari, til markazlari, eʼlonlar ham antiqa: “Uç oyda çet tilini ona tilingizdan ham aʼlo örgatamiz, bölmasa pulingizni qaytarib beramiz!” Demak, yoşlarning til örganişi uçun barça qulayliklar yaratilgan.

Bugun siz öz ona tilingizda öqiyotgan Dostoyevskiyni özbekçada söylatgan Ibrohim Ğafurov, Anton Çexovni közoynagini olib özbekka aylantirgan Abdulla Qahhor, Tolstoydek rus adabiyoti közgusini özbek oyinasida özidanda tiniqroq aks ettirgan Xolida Ahrorovalar ham heç qanday xorijiy maktabni tugatmagandi. Ular bu tilni, keyinçalik qiziqiş, adabiyotga hurmat tufayli çuqur örganişgandi.

Ha, xohiş bölsa har qanday yoşda til örganiş mumkin.

Muhabbat Hamidova,

jurnalist.