Sharqona odob, g'arbona kulgi…

Nafsoniyati o'lmagan odam – ma'naviyati butun odam. Nafsoniyati o'lmagan millat – ma'naviyatli millat! Shunday ekan, millatning nafsoniyati bilan hazillashmaslik kerak!

Eshmat Toshmatga dedi:

— Toshmat sizni o'xshatdim.

— Nimaga?

— Yirtiq kovushga…

— Xo'sh, yirtiq kovush bo'lsam, nima qilasiz?

— Orqangizni olib-tashlab, shippak qilib kiyaman…

Qiziqchi xalq xarakterini, tarixini va turmush tarzini mukammal bilishi kerak. Negaki, u obrazni, voqelikni va tilni xalqdan olarkan, hech shubhasiz, bir noo'rin gap sabab, o'zi kulgi o'qiga nishon bo'lishi tayin.

Askiyachilik, kulgi kechalari, payrovlar aynan mahalla guzarlarida o'tkazilishining sabablariyam uning xal­qonaligida. Xalq­ning o'y-kechinmalari nozik pardalarda tarannum etilgani bois undagi iboralar tez tilga tushadi. Hojiboy Tojiboyevning “Borma kuyasan, qoch kuyasan”, “Demak, chuqurroq haydamagansan”, “Oshda ko'rinmading”, “Olishib o'tiringlar”, “Mayli, quruq ketma, bitta savol beraman”, “O'tirib borarsizlar”, “Hech bo'lmasa, muzqaymoq yeb qaytib kelishsayam mayli, edi” singari iboralari xalq tilidan ham, dilidan ham chuqur joy egallagan. Biroq to'mtoq, tushunarsiz hazil dilni yaralashi ham tayin.

Bolaning ongini qarang!

… Bozor yonidagi bekatda turibman: nari-beri o'tgan-ketgan ko'p. Yo'lak yonida chamasi o'n olti-o'n yetti yoshlardagi to'rt-besh o'spirinning jag'i tinmaydi:

— O'h-ho', — dedi bittasi. — Yupkangiz buncha kalta? Qolganlari davom ettirdi:

— Yurishga qulay.

— Yugurishga qulay.

— Qulay…

Ular xandon otib kulishdi. Nega? Ularning kulgusi tagida na ma'no bor, na mantiq. Lekin ko'cha “mantig'i”ga tayansak, g'ij-g'ij ma'no borligini fahmlaymiz.

Bundan bir necha yillar ilgari xalq ichidan olinmagan, ayrim qiziqchilik guruhlari o'ylab topgan bu epizod hali-hanuz xalq ichida yuribdi. Buning yomon joyi yo'q-ku, deysizmi? Albatta, men shunday deb o'ylardim, ammo gap xalq ma'naviyati haqida ketarkan, boshni ko'tarib atrofga nazar solish kerak, menimcha. Millat axloqi bir avlod nopisandligi oqibatida izdan chiqishi mumkin. O'sha bolalar halidan shu to'g'rida o'ylayaptimi, bu ishning oxiri baxayr emas. E'tiroz bildirishga shoshilmang, millat ma'naviyati necha yilda shakl­lanadi?..

Buning javobi yo'q, chunki xalq ma'naviyatini asrlar qa'ridan kelayotgan an'analar, urf-odatlar, umuminsoniy mezonlar yaratadi. Millat uni o'z qalbiga singdirib boradi.

Ehtimol, kulgi, yumor, satira, xanda singari tushunchalarni yaxshi tushunmaslik, kulgi yaratishga ortiqcha chiranish va chalasavodlik(bu singari hazillar yaratayotganlarni shunday desak) xalq ma'naviyatiga salbiy ta'sir ko'rsatayotgandir?

“Buni oila davrasida ko'rish va umuman, televideniega olib chiqish mumkinmi, – degandi bir tanishim. — Mumkinmas-ov, o'zing tomosha qilsang, tahlil qilasan. Ota-onangning oldida iymanasan, bolalar: “Dada, bu gap nima degani”, deb har xil savollar beraverishadi. Ko'pni ko'rgan, dunyoqarashi keng insonlar: “Shuyam gap bo'ldimi”, deb ensasini qotiradi. Ularning gap-so'zining, xatti-harakatining tagida odamni kuldirishdan ko'ra intim dunyosini uyg'otishga urinish bordek. Nima maqsadga qaratilganini tushunmadim, tagida nimadir g'oya bo'lishi kerak, emasmi?! Quruq gap, ayniqsa, tomoshabinlarning g'ashiga tegadigan qiliqlar bilan auditoriyani ushlab turib bo'lmaydi”.

Kulgi yuki shunchalik arzonmi?

Bugun “Dizayn”, “Million”, “Bravo” singari jamoalar kamdek, shu turdagi tuturiqsiz ko'rsatuvlar urchigan. “Bojalar community”, “Garaj”, “Aristokratlar” singari “shou”lar bilib-bilmay, tushunib-tushunmay qilgan qiliqlari orqali xalq­ning g'ururini qitiqlab qo'ymoqda. Ma'naviyatli kishilar uchun bu tuzsiz bir gapdir. Ehtimol, qattiqroq bo'lsa-da, aytish kerak, bu — axloqsizlikka undashdir. Xo'sh, bu ko'rsatuvlarga muharrir yoki tahliliy yondashadigan rejissyor yo'qmi, deb o'ylab qolasan!

Katta avlod vakillari bu kabi qitmir so'z o'yinlariga tushunmasligi aniq. Hatto o'zim ham “ko'cha tili”ni bugungi bolalarchalik yaxshi bilmasligimdan ularning gaplariga ahamiyat bermayman. Lekin ko'chada maktab o'quvchisining tilidan eshitganda birdan sergak tortaman: “Berganning betiga qarama”, “Irodaga boramiz(Idoraga boramiz, demoqchi O.J)”, “Oramizdagi masofa o'n besh santimetr”… Buni eshitganda nega hamma kulayapti? Kulgining yuki, kuldirishning yuki shunchalik arzonmi? Millat ma'naviyati haqida baribir og'riqli o'ylar paydo bo'laveradi.

Asalning ham ozi shirin

Aslini olganda, kuldirish uchun shunday tushunarsiz va tuzsiz qiliqlar ko'rsatish shartmi? Mayli, qiziqchilik tirikchilik ekan, buni chin dildan, mehnat ortidan, izlanib, uddalash mumkin-ku?! Pul topishning boshqa yo'li ko'p-ku?! Aynan xalq ma'naviyati bilan hazillashishning nima keragi bor?! Har narsada me'yor­ni unutmaslik joiz, me'yor buzildimi, asal ham me'daga uradi.

O'zbek xarakteri or-nomus, g'urur, andisha va vatanparvarlik zamiriga qurilgan. Xalq tabiati va bugungi kun tasvirini Nodir Lo'li, Behzod Hamro, Avaz Oxun singari so'z ustalari yorqin ifodalab bermoqdalar. Ular xalq­ning ichidan kulgi olishi e'tirofga arzigulikdir. Sirasini aytganda, tadbirkor, investor, o'qi­tuvchi, duradgor, oshpaz, cho'pon, qassob haqida askiya aytish mumkin emasmi?! Yoki artistlar orqali muxlis to'planadimi?..

O'zbekiston ziyolilari bilan uchrashuvda Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev: “O'zbekistonda adabiyot va san'at, madaniyat, ommaviy axborot vositalari, ma'naviyat va ma'rifat biznesga aylanmasligi shart va biz bunga hech qachon yo'l qo'ymaymiz”, degandi.

Haqiqatan, asrlar osha yashab kelayotgan latifalar zamirida soddalik, samimiyat, insoniylik ulug'vorligi aks ettirilgan, kibr, g'araz, oliftalik, tilyog'lamalik ustidan kulingan. Zamonaviy kulgi: odamlar tezroq tushunishi uchun harakatlar, gap-so'zi yengilroq bo'lishi kerak, deganlar ham bordir oramizda. Ammo doim yangi yo'nalish eskisidan oziqlanishini unutmaslik kerak.

Yusufjon qiziq Shakarjonov, Muhiddin qiziq Darveshov, Oxunjon qiziq, Rustam Hamroqulov, Hojiboy Tojiboyev o'zbek qiziqchilik maktabining darg'alaridir. Ular sahnaga chiqqanda, beixtiyor odamlarning yuziga tabassum yugurgan. Ular har so'zni his etib, uni tariqdek ko'chaga sochmay, bilib-fahmlab ishlatishgan.

Ma'lumki, YuNESKO tomonidan 2014 yil Askiya san'ati insoniyatning nomoddiy madaniy merosi ro'yxatiga kiritilgan. Qiziq tomoni, shunday madaniyatimizni o'zimiz oldi-qochdi hangomaga aylantirib qo'yayotgandekmiz. Albatta, shunday buyuk san'atimizni asrab-avaylash, kelgusi avlodlarga bus-butun yetkazish bugungi axborotlashgan davrning eng dolzarb vazifasidir.

…Hali-hanuz esimda, bir gal bir biri bilan juda qattiq hazillashadigan jo'ralarim orasidan ola mushuk o'tdi. Ancha paytgacha buning sababini bilolmay yurdim.

Jamolning oilasi buzilgan edi. Doim hazillashib yuradigan oshnalar orasida shu gap hazilga mavzu bo'lib qolgan. Rahmatning o'ylamay gapirgan bitta gapi ularni mushtlashishgacha olib borgandi.

— Nega hazilga chidamaysan? — dedi Rahmat qizarib.

— Shu hazilmi? — dedi Jamol uning yoqasidan olib. — Sen mening nafsoniyatimga tegding. Hamma haziling­ni ko'tarishim mumkin, lekin bunaqasini ko'tarmayman.

Nafsoniyati o'lmagan odam — ma'naviyati butun odam. Nafsoniyati o'lmagan millat — ma'naviyatli millat! Shunday ekan, millatning nafsoniyati bilan hazillashmaslik kerak. Nafsoniyatli millat betayin hazilni ko'tarmaydi.

Olimjon Jumaboyev.

Yangiliklarni do'stlaringizga ulashing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

3 × three =