Onlayn va offlayn tahdidlar: zo'ravonlik haq so'z uchun so'nggi chorami?

Har yili jurnalistlarga ozod va hur so'zi uchun hujumlar uyushtiriladi, ular qamoqqa olinadi, haqorat va tuhmat changalida qoladilar. Ayniqsa, urush, turli namoyishlar bo'lib turgan mamlakatlarda oddiy aholi kabi jurnalistlar xatar ichida yashaydilar. Chunki adashgan yoki adashmagan xohlagan bir o'q uning hayotiga nuqta qo'yishi mumkin.   Biroq jurnalist har kuni janggu jadalga shay holda uyg'onadi. Zero, haq so'zni aytish ham qonli jang kechishning aynan o'zidir. Haq so'zi uchun qo'liga kishan taqqan, panjara ortida o'tirgan yoxud o'z tug'ilib o'sgan vatanidan quvg'in bo'lgan jurnalistlarning qismati bu fikrimizning yorqin dalilidir.

Jurnalistika — bu uchuvchidan keyin ikkinchi darajali xavfli kasb ekanligi bot-bot aytiladi. Biz Xeminguey va Kolsovni o'qiganmiz, Simonov va Grossmanning jang maydonlaridan tayyorlangan reportajlarini yaxshi bilamiz. Bundan ancha yillar oldin mashhur jurnalist Vlad Listyev Moskvaning qoq markazidagi uyi eshigi oldida otib o'ldirilganini va bu qizg'in munozaralarga sabab bo'lganini   katta avlod yaxshi eslaydi. Biroq masalaning boshqa tomoni bor: Suriyada, Ukrainada, Turkiyada, Meksikada jurnalistlar xizmat paytida bevaqt halok bo'lmoqdalar. Bular o'z vaqtida shov-shuv qilinadi, bahslar bo'ladi, biroq oxir-oqibat esa hech nima yuz bermaydi: suvlar oqadi, ustini qumlar yopadi. Jurnalistlarga uyushtirilayotgan turfa shakldagi tahdid va hujumlar esa yildan-yilga ortmoqda.

Jurnalistlik xotirjam kasb emas. Bu kasbning ortidan bir joyda jimgina o'tiri-i-ib ishlab bo'lmaydi. Gavdangiz ustidagi boshingizni, ko'ksingizda urib turgan yuragingizni bir chetga olib qo'yib, dunyo va odamlar muammolariga befarqqina qarab o'tirish esa mumkin emas! Shuning uchun bo'lsa kerakki, dunyoda eng ko'p xavfu xatar bilan yuzma-yuz keladigan kasb egalari bu jurnalistlardir. Ularning yozayotgan mavzulari, ko'targan g'oyalari, to'siqlarni yorib chiqar mushohadalari hamisha ham yaxshilik bilan yakun topmaydi.

Ma'lumotlarga ko'ra, yakunlanib borayotgvn ushbu yilda dunyo miqyosida 387 jurnalist o'z kasbiy vazifalarini bajarish jarayonida qamoqda qolayotganligi aytilmoqda. Koronavirus pandemiyasi tufayli jurnalistlarni noqonuniy   hibsga olishlar soni oldingi yillardagiga nisbatan ortgan. Ularning ishi bilan bog'liq qamoq jazosining 61 foizi 5 mamlakatda sodir bo'lgan: 117 jurnalist Xitoyda, 34 kishi Saudiya Arabistonida, 30 nafar Misrda, 28 nafar Vetnamda va 27 nafar jurnalist Suriyada qamoqda o'tiribdi.

Qamoqdagi ayol jurnalistlar soni 35 foizga oshgan: 2020 yil oxirida ularning 42 nafari qamoqqa tashlangan. Bir yil oldin bu raqam 31 nafar bo'lgan edi. Yangi-yangi qamoqqa olish holatlari, asosan, 9 avgust kuni bo'lib o'tgan prezidentlik saylovlaridan so'ng Belarusda misli ko'rilmagan darajaga yetdi. Bu yerda jurnalistlar mislsiz repressiyani boshdan kechirmoqdalar(4), shuningdek, sanitariya inqirozi tufayli repressiya Eronda ham kuchaygan (4) va Xitoyda (2) ham sodir bo'lmoqda. Epidemiyani yoritgani sababli hibsga olingan jurnalistlarning 14 nafari bugun panjara ortidadir. Bundan tashqari, 54 jurnalist dunyo bo'ylab garovda, yana 4 kishi esa bedarak yo'qolganligi aytilmoqda.

2019 yilda dunyoda 49 jurnalist halok bo'lgan bo'lsa, 2020 yil boshidan beri 30 dan ortiq jurnalist o'ldirilganligi aytilmoqda. Bu inson huquqlari va “Chegara bilmas muxbirlar” tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra jurnalistlarga bosim kuchayganidan dalolatdir. “Tahdidlar xilma-xil bo'lib, ularga qarshi kurashish qiyinlashmoqda”, – deydi Kristof Delyur.

Xususan, kuni kecha Eronda Amad Nyus yangiliklar portali rahbari Ruhulloh Zamning qatl etilishi ko'pchilikni g'azabga keltirdi. Mehr Nyus xabariga ko'ra, o'lim jazosi osib o'ldirish tarzida amalga oshirilgan. Eron rasmiylari ta'kidicha, Amad Nyus xorijiy razvedka xizmatlaridan yordam olgan. 2019 yil oktyabr oyi o'rtalarida Zamning hibsga olinganligini e'lon qilgan edi. Ochiq manbalarga ko'ra, Zam butun Eron bo'ylab 2017 yil dekabr – 2018 yil yanvar oyidagi norozilik namoyishlarini xalqaro miqyosda faol yoritib borgan. Ma'lum qilinishicha, uning harakatlari Fransiya razvedkasi tomonidan boshqarilgan. AQSh va Isroil razvedka xizmatlari uni qo'llab-quvvatlagan.

Shuningdek, o'tayotgan yilda rossiyalik oppozitsioner, siyosatchi va bloger Aleksey Navalniyga hujum uyushtirildi. Haq so'zi va odil yondashuvlari uchun zaharlangani butun jahon ommasining e'tiboriga tushdi. Bu ishga Germaniya, Fransiya kabi “oqsuyak” mamlakatlarning liderlari bosh qo'shishiga qaramasdan, garchi Aleksey Navalniy o'z qotili bilan telefon orqali gaplashib, uni fosh etgan bo'lsa-da, aybdorlar “noma'lumligicha” qolmoqda.

YuNESKO va Xalqaro Jurnalistlar federatsiyasining statistik ma'lumotlariga ko'ra, ommaviy axborot vositalari tarixida hech qachon matbuot bunday bosim va to'g'ridan-to'g'ri zo'ravonlikka duch kelmagan. So'nggi o'n yil ichida “Chegara bilmas muxbirlar” dunyo jurnalistlarining kasbiy faoliyati bilan bog'liq holda jami 1000 ga yaqin qotillikni qayd etgan. Ushbu jinoyatlarning aksariyati hech qachon to'g'ri tergov qilinmagan va jinoyatchilar ham javobgarlikka tortilmagan. So'nggi 20 yil ichida esa 3000 ga yaqin jurnalist vafot etgan. Bularning hammasi urushlar davom etayotgan joyda yoki giyohvand mafiya va terrorchilarga qarshi kurash olib borilayotgan joylarda emas. “The Nation” siyosiy jurnalining Nyu-Yorkdagi muxbiri Bryus Shapiro tinchgina qahva ichib, yana bir nashr haqida o'ylarkan, ostonada qurollangan qotil paydo bo'ldi. Bryus jarohat oldi, mo''jiza yuz beribgina omon qoldi.

Yaqin kunlarda yuz bergan yana bir xabar hammani larzaga keltirdi. O'zbek jurnalisti, Turkiyaning Kastamonu universiteti Kommunikatsiyalar fakulteti jurnalistika bo'limi magistranti Abdukarim Mirzayev joriy yilning 11 dekabr kuni turk politsiyasi tomonidan qo'lga olingan.

Jurnalistni huquqiy jihatdan himoya qilish uchun yollangan advokat vaziyatni o'rgangach, kimdir Abdukarim Mirzayevga tegishli raqam orqali shubhali shaxslar bilan muloqotda bo'lgani haqida xabar bergani, ushbu ma'lumot ortidan jurnalist kuzatilib, so'ngra qo'lga olinganini aniqladi. O'zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi Abdukarim Mirzayevning hibsga olinishi O'zbekistonning so'rovi asosida bo'lmagani, mamlakatda unga nisbatan jinoiy ish ochilmaganini ma'lum qildi. Dunyoda yuz berayotgan bu kabi vaziyatlar esa jurnalistlar hayoti, ular timsolida “ozod so'z” haliyam tahdid ostida ekanligini ko'rsatmoqda.

Shu o'rinda jurnalistlarga bo'layotgan onlayn hujumlar ham kuchayayotganligini aytish lozim. Ushbu tizimda ishlaydigan ayollar uchun bu soha nisbatan mashaqqatli ekanligini tan olish lozim. Tuhmat qilish, haqorat qilish, odobsiz ravishda soxta fotosuratlar, zo'rlash tahdidi va jismoniy shikastlanish — bu ommaviy axborot vositalarida ishlaydigan ko'plab ayollar uchun tez-tez uyushtiriladi. Ayol jurnalistlarni raqamli bezorilikdan qanday himoya qilish kerak? Bu savol butun dunyo ommasi qarshisidagi muhim savol bo'lib qolmoqda. Ayol jurnalistlarning uchdan ikki qismi internetda turfa ko'rinishda bezoriliklarni boshdan kechirmoqda. Jurnalist ayollarning har o'ntasidan biri jismoniy tahdidlarga duch kelgan va ularning 90 foizi jismoniy hujumlardan ko'ra ko'proq onlayn bezorilikdan qo'rqishadi.

Jurnalistlar o'zlarining ishlash xususiyatlariga ko'ra internet platformalari va ijtimoiy tarmoqlarni e'tiborsiz qoldirolmaydilar. Ularning asosiy auditoriyasi bor, ularning materiallariga qiziqishi mumkin bo'lgan nashrlarning muharrirlari bor, axir ularning hamkasblari, professional jamoalari bor.

Internetda ko'pincha Anna Kasparyan singari siyosiy va ijtimoiy mavzularda yozadigan jurnalistlar uchun juda mo'may pul to'laydilar. Anna mashhur “Yosh turklar” onlayn-siyosiy dasturining bosh muharriri va boshlovchisi. Uning so'zlariga ko'ra, u muntazam ravishda tahdidlarga uchragan — ularning kuzatib boruvchilari uni o'ldirish yoki zo'rlash bilan tahdid qilishgan, lekin u allaqachon bunga parvo ham qilmay qo'ygan. Internetda uning bir necha bor soxta pornografik fotosuratlari va videolari paydo bo'lgan. Anna virtual tahdidlar ko'pincha jismoniy zo'ravonlikni keltirib chiqaradi, deb qo'shimcha qiladi va u buni o'z tajribasida boshdan kechirgan.

Ehtimol, faqat ayollar haqida gapirilayotgani noodatiy tuyular? Erkak jurnalistlarga internetda bezorilik va tahdid qilinmayaptimi degan savollar paydo bo'lar? Dalillar shuni ko'rsatadiki, ayol jurnalistlar erkak hamkasblariga qaraganda tez-tez hujumga uchraydilar.

Jurnalistlar o'zlari va yaqinlaridan xavotir olib, mavzu tanlashda yanada ehtiyotkor bo'lishadi va o'zlarining materiallarida o'z-o'zini senzura qilishadi. Bu, matbuot o'z vazifasini bajarmasligiga olib keladi. Ba'zi iste'dodli jurnalistlar o'zlarining kasbiy prinsiplarini buzishni istamaydilar, lekin ular ham o'zlarini xavf ostiga qo'yishga tayyor emaslar.

Bosma matbuotda har bir so'z jaranglab, radiomiz yangrab, televizorimiz ko'rsatib turar ekan, biz har lahza jurnalistning, hur so'zning kuchini ko'ramiz, biroq hamisha ham qadriga yetavermaymiz. Shifokor jismimizni davolasa, umr bo'yi minnatdor bo'lamiz, biroq qalbimizni davolagan jurnalistdan hamisha ham minnatdor bo'lavermaymiz. U tufayli bugungi kunning tahliliy qiyofasini tomosha qila turib ham uni oqlash va qoralash pozitsiyasida tez-tez almashinib turamiz. Garchi buyuk tarixiy hodisalar jurnalist va so'z ahli sabab yuz bergan esa-da, uning qiymatini juda tez unutamiz. Qon kechib, tahdidlarini oralab yurgan jurnalistning reportajlarini eng, eng odatiy hollardan biridek qabul qilamiz. Hatto, keyingi paytlarda uning o'limi ham ana shunday tasavvur paydo qilayotgandek. Nega, degan savol tug'iladi. Axir millatning tahrir qalami bo'lgan jurnalistning xizmatlari shu qadar arzon baholanadimi? Axir Daqqiyunus zamonidan buyon goh yumilay, goh ochilay deb turgan ko'zlarimizga jarangdor bir havo yetkazayotgan jurnalistning so'zi emasmi?!

Go'zal BEGIM

Yangiliklarni do'stlaringizga ulashing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

sixteen + 2 =