Gazetaga virus tushmaydi yoxud xorijda gazetalar qanday qilib millionlab nusxada chop etilmoqda?

  • O'zbek kinolarida ham gazeta o'qiydigan sahnalar paydo bo'larmikan?..
  • Bosma matbuot va ijtimoiy tarmoq – ommaviy o'yin ishtirokchilari emas!
  • Sizni smartfonda boshqa ilovalarga o'tish emas, qog'oz shitiri chalg'itsin!
  • “Washington Post” AQSh prezidentini iste'foga chiqishga   mahkum etgandi…

 

Qoyadan qulayotgan bo'lsang, qanotlaringni keng yoyib parvozga shaylan, hech narsa yo'qotmaysan deganlar. Bugungi bosma ommaviy axborot vositalarining ahvoli aynan ana shu holdadir. Qoyadan qular ekan, bir olam qog'ozning va shuning barobarida So'zning shitiri eshitiladi.

Biz zamonaviy chet el filmlarida ertalabki nonushta paytida gazeta o'qiyotgan odamlarni ko'ramiz. Dunyo bizdan ortda qolib ketyaptimi yoki biz gazeta, jurnal, kitob o'qimaslikni taraqqiyot ramzi o'laroq qabul qilmoqdamizmi? Bizning qaynona- kelin janjallari,og'a-inilar o'rtasidagi meros talashuv haqidagi filmlardan toliqqan tomoshabinlarimiz ham gazeta o'qiyotgan o'zbek siymosini kinolarda ko'rarmikan deb “O'zbekkino” mahsulotlariga qayta-qayta nazar tashlayman. Artistlari Tik-tokchi, olimlari bozorchi bo'lgan millatning gazetalari qay ahvolga tushishi mumkin, buni chamalab ko'rish u qadar murakkab emas.

Gazetalar tarix soatining lahzalarni yuritguvchi kapgiridir, deydi buyuk nemis donishmandi Artur Shopengauer. Xo'sh, bu tarixni ertaga qo'lida planshet va smartfon tutgan avlod eskilik sarqiti sifatida yuziga qora bo'yoq chaplamasligiga kim kafolat bera oladi? Bugun mumtoz shoirlar she'rlarini o'qib o'tirsak rivojlana olmaymiz degan to'mtoq fikr, ertaga xuddi Rey Bredberining asaridagi kabi butun insoniyat ma'naviy mulkini yoqib toptashni shavkat deb bilsa, ne ajab?

Bugun internet o'qish uchun vaqtimiz mo'l-ko'l, lekin bu gazeta o'qishni to'xtatish kerak degani emas! Dunyoning eng yirik gazetalari Amerika, Yaponiya va Osiyoda jamlangan. Yaponiyada, bir kunda umuman, nashrlarning o'rtacha tiraji 460 million nusxani tashkil etadi. Jurnalistikani o'rgangan bo'lsangiz, kechagi gazetadan ko'ra eski narsa yo'qligini yaxshi bilasiz. Biroq bu holat allaqachon o'zgargan, chunki gazetaning ishlab chiqarish sikli bir kun davom etadi. TV har soatda yangiliklarga xizmat qiladi. Internetda ular har 15 daqiqada yangilanadi.

Asrlar avval, ma'lumot olish bilan bog'liq muammo bor edi, ular kimlar   tomonidandir monopollashtirilgandi.   Endi boshqa muammo — juda ko'p ma'lumot bor, axborot bor. Jurnalistning ishi bu ma'lumotlarga, turfa xildagi axborotlarga faroshlik qilishdan iborat bo'lib qoldi. Bu o'quvchiga turli xil “chiqindi-xabar”larni o'qishdek mushkullik tug'dirsa, jurnalistga uni tafakkur supurgisi bilan supurib tozalashdek vazifani yukladi. Ya'ni, bugun jurnalist uchun har qachongidan og'irroqdir.

Internetda reklamadan tushgan daromad gazetalarga emas, balki qidiruv tizimlariga o'tadi. Ularning 60 foizi bitta kompaniyaga – “Google”ga o'tadi. Shu sababli internetda reklama va kontentdan tushadigan daromad bosma reklamadan tushadigan daromad darajasiga yeta olmaydi. Chunki biz “Google”ga barcha reklama daromadini chiqardik.

“Teatr kino hujumi ostida egilmadi! Televizor bois radio   yo'qolmadi!” — bosma matbuot himoyachilarining dalillari bir xil. Texnologiya oldin bor bo'lganlarini siqib chiqarish uchun paydo bo'lmaydi. Kino teatr bilan jang qilmaydi, bosma matbuot ijtimoiy tarmoq bilan – chunonchi bu ommaviy o'yin emas, har ikkisi o'z qadrini juda yaxshi bilishi kerak.

Biz bugun dunyoning turli davlatlarida internet rivojiga qaramay kunlik nashrlar millionlab adadda chop etilayotganidan xabarimiz bor. Ular turfa saytlarga tashrif buyurishi barobarida xonadonlarga gazetalar ham kirib boradi. Hatto AQShning “Nyu-York Tayms”, Turkiyaning “Hurriyet” gazetalarining yakshanba kungi sonlari boshqa kunlarga nisbatan bir qancha ko'p adadda chop etilar ekan. Shularning o'ziyoq “Bosma matbuotning kuni bitdi” degan naslsiz shov-shuvlarning asossiz ekanligini isbotlaydi. Misol uchun, nemis gazetasi “Die Zeit” yuqori sifatli tahliliy ma'lumotlarni taqdim etishga vaqt ajratdi va uning adadi kun sayin o'sib bormoqda.

Bugun biz dunyoning eng old gazetalari bo'lgan bosma nashrlarning ba'zilari haqida so'z yuritar ekanmiz, ushbu fikrlarimizni gazetxonga aytib o'tgimiz keldi: gazetaga virus tushmaydi va u batareya bilan ham ishlamaydi. Nima bo'lganda ham, gazeta yirtilishi, cho'kishi yoki namlanishi, yonishi mumkindir. Biroq unga qasd etilmasa u yo'q bo'lib ketmaydi. Smartfon yoki kompyuterda yangi­liklarni o'qiyotganingiz yang­lig', u sizni boshqa ilova va xabarnomalar bilan doi­miy chalg'itmaydi. Chunki ular qog'ozda emas.   Internetda juda ko'p soxta yangilik­lar mavjud va gazeta har doim tasdiqlangan ma'lumotlarni taqdim etadi. Tahlilni siz faqat gazeta sahifalaridan topib o'qishingiz mumkin bo'ladi.   Biz bugungi internet bosqinlariga qaramay, dunyoda har kuni minglab, millionlab gazetalar chop etilayotganidan xabardormiz. Holbuki internet deganlari AQSh, Buyuk Britaniya, Yaponiya yoki Xitoyda O'zbekistondagiga qaraganda ancha tezkor. Ishonmasangiz ularning kundalik gazetalari adadiga e'tibor qarating.

Buyuk Britaniyaning 66 milliondan oshiq aholisi bor. Ularning eng dong taratgan “Guardian” gazetasining kunlik adadi esa 204 ming 222 donadir. Bizning eng nufuzli gazetamizni va 34 million aholimizni taqqoslangu o'rtadagi tafovutni o'zingiz chamalab olavering. Bu gazeta 1821 yildan buyon nashr etib kelinadi. Gazeta 2014 yilda Pulitser mukofotini va 2006 yilda dunyoda eng yaxshi dizaynda chop etiladigan gazetasi maqomini olgan. U o'zining internet ko'rinishi va saytiga eng ko'p odamlar tashrif buyurishi bilan   dunyoda beshinchi, Ang­liyada esa birinchi o'rinda turadi.

Nyu-Yorkda chop etiladigan “The Wall Street Journal” gazetasi har kuni 2 milliondan ortiq nusxada chop etiladi. Bizda ilmu ma'rifat yuksak cho'qqilarga ko'tarilgan XVII asrda bu shahar endigina barpo etilgan edi. Bugun dunyoning eng muhim iqtisodiy, moliyaviy, siyosiy va madaniy markaziga aylangan Nyu-Yorkdagi ushbu gazeta Yevropa va Osiyoda ham nashr etiladi. Gazeta 1889 yildan buyon gazetxonlar qo'liga yetib boradi. Pulitser mukofotini 30 bor qo'lga kiritgan. Gazetada eng muhim iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy muammolar ko'tarib chiqiladi. Gazeta 96 ga yaqin betni tashkil etadi. Kunlik kirim 191 000 AQSh dollaridan iboratdir. “The Wall Street Journal” Qo'shma shtatlardagi eng yirik tirajda chiqayotgan gazeta sanaladi.

“The New York Times” — “Nyu – York vaqti” Amerikaning kunlik gazetasi 1851 yil 18 sentyabrdan jurnalist va siyosatchi Genri Jarvis Reymond boshchiligida chiqa boshlagan. Mamlakatda adadining ko'pligi jihatdan uchinchi o'rinda turadi. Veb-sayti esa butun dunyo­­da eng ommaviy yangiliklar sayti bo'lib, unga oyiga 30 million odam tashrif buyuradi. “Nyu-York tayms” nashri “Har bir yangilik chop etishga loyiqdir” degan shior bilan chiqadi. Ushbu shior 120 yildirki gazetaning bir burchagida hammaning   e'tiborini tortib turibdi.

Vaqti bilan juda ko'p gazetalar o'z hajmini o'zgartirdilar. Faqat “Nyu-York tayms”gina o'zining katta hajmini va rangliligini saqlab qoldi. Mamlakatda fuqarolar urushi avjiga chiqqan paytda gazeta ofisiga hujumlar uyushtirilgan.

Ushbu gazeta oddiy kunlari 600 ming, yakshanba kunlari 1 million 100 ming tirajda chop etiladi. Bu gazeta tiraji bo'yicha AQShda ikkinchi va dunyoda 39 o'rinda turadi. Gazeta 117 marta Pulitser mukofotini olgan.

“Asahi Shimbun” Yaponiyaning milliy gazetasidir. U ertalablari 7 million 96 ming, kechqurun 3 million 100 ming tirajda chop etiladi. U eng yirik va eng qadimiy gazeta bo'lib, 1879 yildan buyon chop etib kelinadi. U 14 ta axborot agentliklari xizmatlaridan foydalanadi. Yakshanba kungi sonida “Nyu-York tayms” gazetasi ham ilova qilinadi. Gazetaning nomi “Tong quyoshi” degan ma'noni anglatadi. Gazeta to'rt sahifadan iborat.

Odatda ko'plab odamlarda hindistonliklarga nisbatan ko'chada yashaydigan qoloq bir millat sifatida qarash shakllangan. Biroq bu mamlakatning eng nufuzli va eng ko'p o'qiladigan gazetalaridan biri ing­liz tilida har kuni chop etiladigan “Times of India” gazetasidir. Gazeta 1838 yildan buyon Hindistonning 10 ta regionida nashr etiladi. U nufuzi va o'quvchilari sonining ko'pligi jihatdan Hindistonda uchinchi o'rinda turadi. Gazeta har kuni 3 million 321 ming adadda chiqadi. BBS xizmati “Times of India”ni dunyo­dagi eng yaxshi olti gazetaning biri deb hisoblaydi.

Bugun Xitoy mahsulotlari hammamizning xonadonimizda biz bilan yashayapti.   Uning ingliz tilidagi “China Daily” gazetasi bo'lib butun mamlakatda chop etiladi. Kunlik tiraji 500 mingdan ortiqdir. Uning xizmat ofislari Nyu-York, London, Vashington, Gongkong va Yevropada bor. Gazeta 1981 yildan ingliz tilida, 1995 yildan buyon esa ing­liz, xitoy va fransuz tillarida nashr qilinadi. Gazetada Butun dunyodagi xitoyliklar hayoti va faoliyati bilan bog'liq materiallar berib boriladi.

Navbatdagi yirik gazetalardan biri bu Avs­traliyadagi kundalik “The Sydney Morning Herald” gazetasidir. Gazetaga 1831 yilda asos solingan. U milliy yangiliklar brendidir. Gazeta odatdagi kunlar 766 ming va shanbada 1 milliondan ortiq tirajda chop etiladi. Unda tanqidiy ruhning ustuvorligi va bu jihatdan o'ziga xosligi ko'zga tashlanadi. Gazeta asos solingandan buyon to'xtovsiz nashr qilinmoqda. 25 million aholisi bor millat uchun har kuni bitta gazetaning bir million atrofida chop etilishi tahsinga loyiqdir.

“Argumentы i faktы” — Rossiyaning xalqaro miqyosda dong'i chiqqan gazetalaridan biri bo'lib, mintaqasiga qarab 32 sahifadan 64 sahifagacha chop etiladi. Gazeta 1978 yildan buyon gazeta ko'rinishida chop etiladi. Adadi bugungi kunda 1 million 500 ming. 1990 yilda gazeta eng ko'p adadda chiqayotgan gazeta sifatida Ginnesning rekordlar kitobiga kirgan. O'sha paytda gazetaning adadi 33 441 100 nusxada chiqqan. Gazeta faqat adadi sabab Ginnesning rekordlar kitobiga kirgan bo'lishi mumkin. Biroq ushbu adadga shunchaki poyga o'ynab yetib olmaganligi aniq. Gazetaning 66 ta tahririyati Ros­siyada, 16 tasi esa xorijda joylashgan.

Gazeta 1978 yil yanvar oyidan chiqa boshlagan bo'lsa, o'zining mazmun-mundarijasiyu, tashqi dizaynlarini bir necha bor o'zgartirgan. Lekin uning o'qishliligi, saviyasi, hayot tomirlariga to'g'ri tusha olish salohiyati o'zgargani yo'q. U shu paytga qadar Rossiya gazetalar ichida hajm nuqtai nazaridan liderlikni qo'ldan boy bermagan. Gazeta hamon 60 dan ortiq mamlakatga tarqaladi. Bitta sonini taxminan 4,5 million odam o'qiydi. Saytiga esa har kuni 28 million odam tashrif buyuradi.

Ispaniyaning “El-Mundo” ispan tillilar orasidagi eng shuhratga burkangan gazetalaridan sanaladi. U 1989 yildan buyon chop etiladi. Uning kunlik tiraji 330 mingni tashkil etadi. Gazeta Iroqdagi urushni qo'llab-quvvatlagani uchun Ispaniya premyer ministri Asnarni qattiq tanqid qilgan edi. U Italiya noshirlik kompaniyasiga tegishli. Gazetaning sotuvdagi narxi(bir donasi) 1,7-2 yevro turadi. Bosh ofisi Madridda joylashgan.

“Washington Post” — Vashingtonda chop etiladigan kundalik gazeta bo'lib, 1877 yildan buyon Amerika ahliga xizmat qiladi.   “Washington Post” gazetasi o'z materiallarida milliy siyosatga alohida urg'u beradi. Gazeta oddiy ish kunlarida 545 ming 345 dona, yakshanbada 764 ming 666 nusxada chop etiladi. 2013 yilda gazetani dunyoning eng boy odamlaridan biri Jef Bezos 250 million AQSh dollariga sotib olgan edi. Gazeta o'z faoliyati davomida juda ko'p siyosiy raqobatlarga aralashgan. Hatto 1972 yilda Uotergeyt mojarolarida “Washington Post” muhim rol o'ynadi, natijada prezident Richard Nikson iste'foga chiqdi.

Mana dunyo gazetalari ob-havosi, xulosa esa o'zingizdan. Bugun farzandingizning qo'liga bitta gazeta yo jurnalni tutarkansiz, uning qalbiga quyoshni yetaklab kirasiz va u bolangiz qalbida yashab qoladi, hayot yo'lini yoritadi. Dunyoda millionlab odamlar gazeta sotib oladilar. Ularning ham maqsadi bitta — quyoshni so'ndirmaslikdir. Zotan, qalb botqoqliklarini quritish, tafakkurimizga quyosh bilan birga mayin shabadaning kirib kelishi ham bor gap. Quyoshimizni o'z qo'limiz bilan so'ndirmaylik!

O'zimizda, jonajon yurtimizda ham “O'zbekis­ton adabiyoti va san'ati”, “ Yosh leninchi” (hozirgi “Yoshlar ovozi”), “Sovet O'zbekistoni” (hozirgi “O'zbekiston ovozi”), “Sharq yulduzi” kabi nashrlar uch yuz mingdan sakkiz yuz ming nusxagacha chop etilgan.

To'g'ri, bu hozir emas, ancha yillar oldin…

Go'zal BEGIM

Yangiliklarni do'stlaringizga ulashing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

seventeen − 12 =