Qöndoq

Qulman OÇIL

Muallif haqida: 1957 yil Çiroqçi tumanida tuğilgan. 1983 yili Toşkent davlat universiteti (hozirgi Özbekis­ton Milliy universiteti)ning jurnalistika fakultetini tamomlagan. 1999 yili “Özbekis­ton Res­publikasida xizmat körsatgan jurnalist” unvoni bilan taqdirlangan. “Jaydari falsafa”, “Soy sohili”, “Barakali yigit” kabi kitoblari çop etilgan.

Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi aʼzosi.

Qöndoq

(Hikoya)

— Juma-ayef, — deydi xonasining eşigini qulflayotgan Orziqul aka.

— Labbay, — deyman men ham kalitimni çöntagimga solar ekanman.

— Umrning yana bir kuni ötdi.

— Ötganiga şukr.

— Yomon odamlar kamayib ketdi, — deydi endi hamrohim liftdan tuşayotganimizda. — Yöq, tag-tugi bilan quridi!..

“Yomon odamlar”ni qayerdadir eşitganmi, öqiganmi, yodimda yöq. Tilidan tuşmaydi.

— Yomonlar kamaysa, yaxşi-ku.

Javobim unga yoqmaydi. Mujmalroq tuyiladimi-yey. Tomiri tortişganday, boşini bilinar-bilinmas irğab qöyadi.

Jaziramadan çarçagan şahar orom ilinjida uyi tomon örmalaydi. Çilla.

Bir yildirki, Orziqul aka bilan tuz-namakmiz. Naşriyotimizning boş hisobçisi. Boşbux. Işga birga kelib, birga ketamiz. Tuşligimiz ham birga. Boşqalardan özini opqoçadi. Sinçkov tikiladigan katta-katta közlarida doim sezilar-sezilmas istehzo. Tundligi yöq, dami içida. Qalin soçlarining qorasidan oqi köproq. “Işlay desam, madorim yöq, — deydi baʼzan. — Etak qoqib ketay desam — qarorim”.

Sezaman, boşbuximiz zerikadi. Nomini eşitsa ot hurkadigan boşqarmaning nomidan minglab korxonayu taşkilotlarning kirim-çiqimini elakdan ötkaziş qayda-yu, yigirma çoğli odam rözğor tebratadigan naşriyotda çöt qoqiş qayda. Xonasiga kirib qolsam, dimoği çoğ bölib ketadi. Gurungdan oladi.

“Amerikada – SRU, Özbekistonda – KRU”, deb qöyadi. Men özimni tuşunmaganga solaman.

Izohi tayyor. Amerikada inson zoti Markaziy razvedka boşqarmasining, bizda esa Nazorat taftiş boşqarmasining nomini eşitsa, azroyilga duç kelganday tildan qoladi, dey­di. Men ana şunday boşqarmada katta taftişçi edim.

Bir işni “yopganim” uçun sinamol ukaxonimiz ataganini konvertga solib kelgan ekan. Qölidan olib, stolimning ğaladoniga taşlaşim bilan eşik “şaraq” oçilib, tört-beş şovvoz kirib keldi. Keyin bilsam, ançadan beri izimga tuşib yurişgan ekan. Kinolardagidek. Qölimga solingan temir kişanning muzdayligini eslasam, haligaça etlarim jimirlab ketadi. Baribir sir boy bermadim, uka. Boşliğimiz meni taşlab qöymasligiga işonardim. Işonganim uçun damim baland edi.

Söroqqa tutişdi: “Ayting, porani yana kimlardan olib, kimlarga berib turgansiz?”

“Faqat özim olib, özim yeganman”, — dedim. Heç kimni sotmadim. Holing neçuk deb söraşga yuragi dov bermagan boşliğimizniyam.

“Qörqmay aytavering”, deyişdi.

“Uç yaşarligimda qörqadigan joyimni kesib taşlaşgan. Şundan beri Xudodan boşqa heç bir zotdan qörqmayman”, dedim.

“Endi qolganini bizga qöyib bering”, deyişdi… Köryapsizmi? Ğirromligimni qarang —beçora tergovçilarni yomonlaşga tilim oğib ketayotganini sezyapsizmi?

“Erkakmisan, Muroduf?” — deydigan odam yöq. Rostda, qilğiliqni qilgan özing. Yana birovlarga toş otişingga balo bormi? Şunçalik dono ekansan, jimgina yur edi…

Akaning vaqt-bevaqt içkisi kelayotganini sezib, yuz gramm quyib bermoqçi bölsam, unamaydi. Taom mezboni bilan mazali, okasi, dey­di. Siz butilkaning oldida mullavaççaday sipo ötirsangiz. Men otga öxşab qultillatib simirib yotsam… Yöq, bömaydi.

— Içardim-u, planni bajarib qöyganman-da, — deyman men va jigarimni silab qöyaman…

— Zap zamonlar ötgan ekan-da, Juma-ayef! — Gapida davom etadi hamrohim bekat tomon bir-bir bosib borar ekanmiz. U boşmoğiga yopişgan loyni tuşirmoqçi bölganday, qadamini sezilar-sezilmas siltab taşlaydi. “Mafosil, — deb izoh bergan edi bir kuni öz dardiga. — Turmadan qolgan esdalik bu, savil.   Revmatizm”.

Bunday paytlarda umrining eng totli damlari – boşqarmada işlagan kezlarini eslab, hayajoni oşib-toşib ketadi:

— Qişloqdagi ota-onamni körib kelay deb, onda-sonda javob sörardim. Sörardimu bir haftasiz qaytolmasdim, deng. Qani endi Toşkentdan çiqişga ulgursam. Yangiyöldan ötar-ötmasimdan uç-tört “yomon odam” oldimni örab çiqardi: “Bir piyolagina çoyimiz bor, akajon. Uzoq safarga çiqibsiz. Ozgina dam olib keting!”. Yöq deb köring-çi! Betkörmas böp ketadi. Ilojingiz qança. Tuşasiz. Ana endi, soya-salqin çoyxona. Ana endi, Çinozning tilloday tovlanib turgan baliqlari. Ana endi, içimlikning ming xili. “Yana bir qölgina oling, akajon! Bu – oxirgisi! Dunyoning oxiriga yetib yuring, iloyo!..”

Uç soatlik yölga uç kun deganda arang yetib borardim-a. Uç kunda-ya! Gulistonning kabobi, Jizzaxning somsasi, Bulunğurning tandiri… “Yana bir qultumgina oling, akajon!..” Şof­yorim bilan yegan içganimiz qança. Maşinamizga joylangani qança… Hay, endi aytaversam, böladi, Juma-ayef. Çöntakka tiqilgani-çi! Berganning betiga qarab ötirmasdik-da. Öh-hu!.. Bu şahardan unisiga, u tumandan narigisiga yapon imperatorini kuzatganday tantanali kuzatib qöyganlari-çi! Oldinda bir – maşina, ortimizda — kamida ikkitasi. Içi töla “yomon odam”. Navbatdagi tuman çegarasida yana şunday bir kortej tiziladi. Yana öşa gap: “Yana bir qölgina oling!..” U içilgan araqlar, u yeyilgan ovqatlar…

Akaning oğzi sölakka tölgani seziladi. “Qult” etib yutinadi. Qolganini pista pöçoği, qoğoz, sigaret qoldiqlari tölib-toşib yotgan çiqit qutiga tupuradi va nadomat bilan boş çayqaydi. Peşonasini silab qöyadi. Tepasida yahudiyning qalpoğini eslatuvçi yarğoği yaltirab ketadi:

— Ay-y, siz söramang, men aytmay. Biz yemagan nomaʼqul buzoqning göşti kam qolgan, uka. Çertsangiz betimdan qon tomardi. Endi ustixonimni sudrab yuribman. Hammasi ötdi-ketdi. Hammasi! Qornimizdagi atalani yoğ deb yurgan ekanmiz. Ön yarim yil berişgandi. Yetti yil azobini tortdik. Endi kunimiz manavu Qöqon aravaga qoldi.

“Qöqon arava” – avtobusga çiqamiz. Keç kirib qolgan bölsa-da, tirband. Qiltiriqqina konduktor ayolning oylik çiptamizni körib ensasi qotadi. Kimdir akaga joy beradi. Sanjabsigaç, men ham ötiraman.

— Qani endi, şu yerda avtobus töxtatsa-yu, ikkita barzangi çiqsa. “Muroduf kim?” “Juma-ayef-çi?” deb hayqirsa. — Aka zavqlanib kuladi. — Sekin örnimizdan tursak. “Ikkalang ham avtobusdan tez tuş!” deb pişqirsa turma nazoratçilariday. Tuşsak. “Qölingni orqaga qil!” Qilsak. “Yur bu yoqqa!” Ikkalamizni töğri “Bedana” kafesiga tomon haydasa. Biri — oldinda, ikkinçisi – ortimizda. “Imillama!” deb yelkamizga qöndoq bilan bir-ikki tuşirib qöysa ham mayli. Kafega kirsak. “Tayyormi?” deb hayqirsa barzangilar mulozimlarga. “Tayyor, xöjayin, tayyor!” Salqingina xonaga olib kirişsa, deng. Dasturxonda şörakidan, tandir kabobgaça bor. Kökatlar. Içimlik. Araqning tozasidan deysizmi. Pivoning muzdayidan. Hammasi meni iç, meni ye deb, möltirab tursa. “Ötir!” desa nazoratçilarning kattaroği. Ötirsak. “Şu noz-neʼmatlarni yeb, içib tugatmagunlaringça, kafedan çiqiş yöq. Qani boşla!..” Sekin dasturxonga qöl uzatsak. Barzangilar yana hayqirsa: “Qaltirama! Hammasini puli tölangan!..” Bilasizmi men nimadan boşlardim?

Men yelka uçiraman.

— Pivodan. Muzdaygina pivodan boşlardim!..

Yutinib, söng sekin qöşib qöyadi:

— Buyam bir gap-da. Noumid bandaning gapi, Juma-ayef… Bilaman, heç qaçon bunday bölmaydi.

— Bölsa-çi? – deyman men va böm-böş avtobusning çang bosgan poliga tikilib qolaman. — Xudo beraridan qöymasin, aka!

U, bunaqa afsonalarni köp eşitganmiz, degandek közini yumib qöyadi.

— Ğoyibdan beraman desa, heç gap emas, —deyman men dadillaşib. – Anaviga qarang.

— Hamyonmi? – söraydi u taajjublanib.

— Xuddi özi! Içidan bir dasta pul çiqsa nima qilardingiz, Orziqul aka?

— Nima qilardim? – U bir zum öylanib turadi va çöçib ketgandek, ilkis javob beradi:

— Egasiga qöşqöllab topşirardim.

— Egasini topişning iloji bölmasa-çi?

— Topolmasam, maçitning ehson qutisiga taşlardim.

— Hammasinimi?

— Hammasini… Siz-çi?

— Men öylab körardim, — deyman va turib, eşik oldidagi zinada yotgan qizğiş ham­yonni olib kelaman. – Köraylik-çi, bir ziyofatga yetarmikan.

— Ana xolos!

Hamyonning yaltirab turgan qisma tugmaçasini şartta oçaman. Beşta beli bukilmagan yuz minglik, uçta taşrifnoma çiqadi: “Nazira Xöjayeva. Advokat”.

— Xudo özi yetkazdi, — deyman. – Pivoxonlik oqşomiga marhamat, Orziqul Törayeviç! “Bedana”ga qaytganimiz bölsin!..

Hamrohim yuzini oyna tomonga buradi:

— Qölimgayam uşlamayman! Egasiga buyurmagan, tegasiga buyurmaydi. Advokat opaga telefon qiling. Bömasa, ana, kondöxtir xotinga taşlab keting…

Hamrohim pastqam hovlilarning yonida avtobusdan tuşadi va oyna ortidan menga horğin kulimsiraganiça qölini kötarib qöyadi.