Kitob haqida kitob
Kitob nima? U qanday yoziladi? Uning qanday turlari mavjud? Kitobning inson hayotidagi örni va ahamiyati qanday? Kitobni qanday öqiş kerak? Qanday odamni çin kitobxon deyiş mumkin?..
Bular özini kitobxon sanaydigan har bir ziyoli tomonidan öziga özi va unga boşqalar tomonidan beriladigan qiziqarli, dolzarb savollar bölib, ularga javob beriş uçun ham izlaniş, öqiş kerak böladi.
Öndan ortiq şeʼriy kitob va tarjimalar muallifi, taniqli şoir, tarjimon va publitsist Humoyun bu kabi köpçilikni öylantiradigan savollarga javob topişda zamondoşlariga yaqindan kömak beriş maqsadida şiddat bilan ötib borayotgan 2021 yilda birdaniga ikkita: avval “OYDIN” naşriyoti tomonidan “Sim-sim… Mutolaa sirlari” keyinroq esa “CLOBAL BOOKS” naşriyotidan “Ijod falsafasi” nomli kitoblarni naşr ettirdi.
Töğri, bu mavzu olim, ijodkor, noşirlarni ançadan beri qiziqtirib keladi. Jumladan, mamlakatimizning eng nufuzli naşriyotlaridan biri bölgan “Öqituvçi” naşriyoti tomonidan 1985 yilda taniqli tilşunos olim Hasanali Rustamov muallifligida “Öquvçilarda kitobga muhabbatni tarbiyalaş”, 1988 yili tarix fanlar doktori, professor Ye.L.Nemirovskiy tuzuvçi-avtorligida “Kitob nima?”, 1993 yili butun umri va faoliyatini bolalar adabiyotiga bağişlagan filologiya fanlari doktori, professor Safo Matjon qalamiga mansub “Kitob öqişni bilasizmi?” nomli risola va kitoblar çop etilgan. Ammo quyida biz söz yuritmoqçi bölgan ikki kitob bir neça jihatlari bilan avvalgi kitoblardan tubdan farq qiladi.
“Sim-sim… Mutolaa sirlari” nomli kitobda ingliz, ispan, rus, fransuz, olmon, yapon, belgiya, misr, çex, britan, livan… adabiyotining öttizga yaqin eng maşhur adib, şoir, faylasuflarining kitob mutolaasi haqidagi durdona fikrlari jamlangan bölib, ular zamondoşlarimizning kitobxonlik madaniyatini oşirişga katta yordam beradi.
Kitob taniqli şoir, tarjimon va faylasuf olim Abdulla Şerning “Xazinaga yöl” deb nomlangan söz boşi örnidagi essesi bilan boşlangan.
“Bugungi kunda şaxsan Davlatimiz rahbarining taşabbusi bilan yölga qöyilgan millatni kitobga qaytarişdek muhim va savobli harakat tobora tezlab bormoqda, deya taʼkidlaydi Abdulla Şer mazkur essesi xotimasida. Şu sababli yaqin orada yangilanayotgan Özbekistonda mutolaa madaniyati darajasining yuksalişi va uluğlarimiz tomonidan bu borada öziga xos maqola hamda xotiralar yozilişi şubhasiz. Şu bois bizni deb ançagina zahmat çekkan Humoyun döstimizga rahmat aytib, xazinaga boriş yöllarini yaxşiroq bilib oliş uçun kitob mutolaasiga kirişaylik.”
“Ijod falsafasi” deb nomlangan ikkinçi kitobda özbek va jahon adiblarining ijodiy tajribalari, ayrim asarlarining yoziliş jarayoni haqidagi hayotiy, qiziqarli hikoyalar mahorat bilan saralab, jamlab berilgan.
Kitob tarjimon va töplovçi Humoyunning “Biz sevgan dunyo” deb nomlangan söz boşi örnidagi maqolasi bilan boşlangan bölib, unda, jumladan şunday deyiladi: “…qalam ahlini birlaştirib turuvçi ayrim jihatlar borki, ularni öqib-örganiş yoşlar uçun juda muhim. Jumladan, adabiy tur va janrlardan öz örnida foydalaniş, yozuvçining hayot falsafasi, yangi asar yozişga tayyorgarlik jarayoni, sözga munosabati, asar tili, zamon va makon masalalari, personajlar qiyofasini yaratiş va hokazo.
Uşbu töplamda şu singari masalalar yuzasidan bevosita badiiy asar mualliflari – yozuvçilar sizga öz tajribalarini sözlab beradilar”.
Çindan ham, sevimli adibimiz Abdulla Qodiriy özining maşhur tarixiy asarlarini qanday yaratganligi, Oybek “Navoiy” romanini qanday yozganligi yoxud Mirtemir, Asqad Muxtor, Erkin Vohidov, Şukur Xolmirzayev, Muhammad Ali kabi ustoz adiblarimizning öziga xos ijod jarayonlarini biliş har bir kitobxon uçun juda qiziq va ahamiyatli.
Kitobning ikkinçi qismida jahon adabiyotining yirik vakillari Edgor Po, Jek London, Xermann Xesse, Genri Miller, Akutagava Ryuneske, Jorj Oruel, Efim Etkind, Umberto Ekolarning yozuvçilik, yozuvçidan talab qilinadigan eng muhim xususiyatlar, ularning nima uçun va qanday yozişlari haqidagi qimmatli fikrlari saralab, kitobxonga qulay usulda bayon qilingan.
“Badiiy asar yozuvçi sifatida yetarliça ğalati odamman, – deya eʼtirof etadi maşhur italyan adibi Umberto Eko mazkur töplamda keltirilgan “Men qanday yozaman?” sarlavhali xotira maqolasida. – Aslida men sakkiz-ön beş yoşlar oraliğidayoq roman va hikoyalar yozişni boşlab yuborganman… Kitoblar faqat kitobxonlar uçun yoziladi. Özim uçun yozyapman, deb ont içgan yozuvçi sizni surbetlarça aldaydi. Va uning qay darajada dahriy ekanini öylaşning özi dahşatli. Hatto bu söz mutlaq dunyoviy maʼnosida aytilganda ham…”
Dunyo eʼtirof etgan taniqli adiblarning bu kabi oçiq, jaydari fikrlari bilan tanişiş har bir kitobxon uçun juda qiziq va ahamiyatli, albatta.
Şu jihatdan olib qaraganda, biz fikr yuritgan bu ikki kitob nafaqat yoş ijodkorlar, filologiya fakultetlari talabalari, yoş kitobxonlar, balki barça kitobxonlar uçun juda foydali manba, har ikki kitob özbek kitobxonlari uçun katta sovğa bölganligi şubhasizdir.
Siddiq MÖMIN,
filologiya fanlari doktori, professor,
Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi aʼzosi
